Hasantýdaǵy qyrǵyn (óli anadan tiri týǵan bala)

Sodan aqsaqalmen jata-jastanyp áńgimelestik. Atamyz Altaı­dan aýyp, Anadolyǵa qalaı bar­ǵany týraly tam-tumdap aıtty. Biz de ózimiz biletin birdemelerdi surap, qystyrylysamyz kep. Suńǵyla qarııa eńkish tartqan shúı­desin kótermeıtin kisi eken. Tek mańyzdy birdeńe aıtarda azdap mańdaıyn tikteıdi, sonyń ózinde adamǵa tesilip tike qara­maıdy. Baıaý qońyr daýyspen sú­lesoqtaý sóz bastaıdy. Bir áre­dikte: «1933 jyly Barkól ól­ke­sindegi Hasantý deıtin jerde (qazirgi Qytaı eliniń batysy Shyńjan-Barkól ólkesi) otyrǵan Álip Janysbaıulynyń aýylyn 25 qyrkúıek kúni Úrimjiden ásker kelip, adamdaryn birin qaldyrmaı qyryp ketti. Osy qyrǵyn kezinde Áliptiń inisi Qojaqannyń aıaǵy aýyr áıeli Táshbalany áskerler qylyshpen shaýyp, qarnyn jaryp óltirip ketedi. Arada birshama ýaqyt ótken soń alys sapardan oralǵan Áliptiń úlken uly Elishan qy­ry­lyp qalǵan aǵa-baýyr, aýyl­dastarynyń betin jasyrady. Alaıda taǵdyr pendesine ómir syılaıyn dese, ol da ońaı eken. Táshbalanyń jarylǵan qarnynan jeti-segiz aılyq balasy aman-esen jaryq dúnıe esigin ashty. Aty – Tomyq. Qazir din-aman. Túrkııada turyp jatyr» degeni.

Sodan beri óli anadan tiri týǵan balanyń taǵdyry jaıly aýyq-aýyq eske alyp, el ishin­de «Álip shapqan» nemese «Ha­santý qyrǵyny» atalyp ketken oqıǵanyń neden bolǵany jaıynda surastyryp júrdik. Birshama derek jınadyq. El ishindegi áńgimelerge qulaq túrdik. Oqıǵanyń uzyn-yrǵasy bylaı eken: 1932 jyly 12 sáýirde qazirgi Shyńjań Uıǵyr Avtonomııaly Respýblıkasynyń bas­shysy aýysyp, burynǵy us­tanyp kelgen saıası baǵyt ózgeredi. Burynǵy úkimet Elishan Álipuly deıtin myqty qazaqty Jibek jo­ly boıyndaǵy saýda isiniń qaýip­sizdigin qamtamasyz etý úshin Shy­­ǵys shekara qorǵanys otrıad bas­­tyǵyna taǵaıyndaıdy. Osyny kóp kórgen bireýler jańa úkimetke Elishandy ornynan alyp tastap, qarý-jaraǵyn túgeldeı jınap alýdy talap etedi. Biraq saıdyń tasyndaı qazaq jigitterinen ásker jasaqtap alǵan Elishan jańa úkimetke baǵyna qoımaıdy.

Sodan jańa úkimet Úrimjidegi orys konsýly arqyly Komıntern ókili etip Abaı Qasymov degen barlaýshyny Elishannyń eline attandyrady. Dál osy tusta aǵaıyn arasynda arazdyq týyp, Álip aqsaqaldyń eki inisi Qojabergen men Qojaqan bólek qonys izdeı bastaıdy. Osyny sátti paıdalanyp qalǵysy kelgen Mońǵolııa jaǵy da araǵa adam salyp, Álipten irge bólgisi kelgenderge «tańdaǵan jerińnen óris-qonys beremiz, kóship kele qal», deıdi. Sóıtip, Álip aýylynyń 60 shaqty tútini bir túnde Qobda betine aýyp ketedi.

Eldiń bólinip, jarylǵanyn qa­lamaǵan Elishan batyr elý shaqty sarbazyn bastap, Qobda betine aýǵan eldi qaıtaryp ákelmekke attanady. Osy oraıdy kútken 120 adamdyq kúsheıtilgen jaý áskerleri ekige bólinip shabýylǵa shyǵady. Bir toby Elishannyń izine túsedi. Jartysy beıbit jatqan Áliptiń aýylyn qyryp tastaýǵa mindet alady.

Aýylǵa basyp kirgen ásker dereý eldiń kózinshe Álip aqsaqaldy tabaldyryqqa jastap turyp baýyzdaıdy da, 117 adamdy birin qal­dyrmaı qylyshpen shaýyp óltiredi. Osy qyrǵynnan eki adam tiri shyqqan. Biri joǵarydaǵy biz sóz etip otyrǵan Tomyq aǵa, ekinshisi Áliptiń jeti jasar uly Seterhan. Ol kezde Seterhannyń tiri qalǵanyn eshkim bilmegen. Sebe­bi áskerler Seterhan men inisi Muha­metshaıqyny alyp ketken. Úsh jasar Muhametshaıqy jylaı bergen soń bir ásker ony tasqa uryp óltirgen. Sodan habarsyz ket­­ken Seterhan arada 37 jyl ót­ken­de, 1970 jyly ishki ólkeden tabylǵan.

Elishan kóship ketken aǵaıyn­daryn ertip qaıta oralyp kele jatyp, izin ańdyǵan áskerge kezdesedi. Ol osy áskerdi túgin qal­dyrmaı qyrady. Sodan aýylyna kelip sumdyq qyrǵyndy kóredi de, áskerin alyp jaýdyń artynan qýady. Biraq jete almaıdy.

Keler 1933 jyly Elishan áke­siniń asyna qazaqtyń ıgi jaq­sy­­laryn shaqyryp qoshtasady. Osylaı, týyp-ósken topyraǵyn tastap, 600 úıdi bastap Úndistanǵa qaraı tartady.

2000 jyly Almatyda jaryq kórgen «Altaıdan aýǵan el» atty óziniń tarıhı estelik kitabynyń 14-betinde Halıfa Altaı ata­myz: «Elishan alǵan betinen qaıt­paıtyn jigerli, erjúrek, batyr adam bolatyn. Ol bastap kósh­ken 600 tútin Dóńbastaý shekarasyna kelgende, kóshti keıin toqta­typ qoıyp, tosqaýylda jatqan áskerlerge tutqıyldan shabýyl jasady. Beıǵam jatqan áskerdiń kóbi ólip, birazy qolǵa tústi. Elis­han jaýdyń tiri qalǵandaryn bir jerge jınap, málimet al­dy da, azyq-túlik berip qoıa ber­di. Qarýlaryn qolǵa túsirdi. Ásker­lerden qalǵan tehnıkalardy sarbazdar talqandap, attaryna taǵa soǵyp aldy. Osynda bir túnep, Gansý aımaǵynyń Týla degen jerine baryp qonystandyq» dep jazypty. Ári osy kóshtiń top ortasynda atamyzdyń ózi de bolǵan.

Osylaı, qýǵynǵa túsken qazaq­tar Úndistanǵa ótip, Kashmırde 12 jyl mekendep, aqyry Túrkııaǵa baryp turaqtady. Alǵash jolǵa shyqqanda, kóshke ilesken 20 myń adamnan Sınagarǵa 2 500-deıi ǵana tiri jetken. Osylardyń ishinde jeti-segiz aılyǵynda ólip qalǵan anasynyń ishinen tiri shyq­qan Tomyq bar edi. Allanyń qudiretin qaramaısyz ba, jolda 18 myńdaı adam qaza taýyp nemese jaý qolyna túsip, joǵalyp ketip jatqanda, shala týǵan Tomyq aman-esen Úndistanǵa jetken.

2008 jyly Nur-sultanǵa at basyn burǵan Hasan О́raltaı aǵa­myzdan Tomyq Qojaqanuly týraly suradym. Ol kisi: «Tomyq aǵań din-aman Ystanbul qalasynyń Zeıtúnburyn aýdanynda turyp jatyr», – degeni. О́z basym ol kisini tiri shyǵar dep oılamap edim, ishteı «Alla ǵumyr ber­sin» dedim. Sodan taǵy bir habar­lasqanymda Hasekeń: «Tomyq aǵań syrqattanyp aýrýhanaǵa túsipti, ınshalla, jazylyp qalar» dep, onyń ár jyldary túsken sýretterin jáne qysqasha ómir tarıhyn jazyp jiberipti. Toqań aǵamyz taǵdyr jazyp eki ret úılenipti. Birinshi áıelinen tórt ul, ekinshi áıelinen bir ul, tórt qyzy bar eken.

Sodan birde Dúnıe júzi qazaq­tary qaýymdastyǵy tóraǵasynyń orynbasary, jazýshy-drama­týrg Sultanáli Balǵabaı aǵamyzǵa jo­lyǵyp, Tomyqtyń sýretin kór­settim. «Túrkııadaǵy qazaqtarmen baı­lanysyńyz bar ǵoı, myna adamdy tanısyz ba?» dedim. Qarady da, «Bul – Tomyq», dedi. Oǵan qosa my­nadaı málimetti aıtty: «Meniń bile­tinim – Túrkııadaǵy qazaqtar ishin­de ana tilin eń jaqsy biletin já­ne maıyn tamyzyp sóıleıtin bir-aq adam bar. Ol – osy kisi» degeni.

Atam qazaqtyń «tozbaıtyn temir joq, ozbaıtyn ómir joq» de­ge­nindeı týmaı jatyp anasynan aıyrylǵan, besikte jatyp týǵan jerinen qaıyrylǵan Tomyq aǵamyz ómirdiń qıyndyǵy men qy­zyǵyn kóre júrip, 75 jasynda Anadoly topyraǵynda dúnıeden ótti.

Joǵarydaǵy «Álip shapqan» Hasantý qyrǵyny bolǵan jerge 2009 jyly Barkól óńiriniń qazaq­tary bas qosyp, 112 metr aýmaqty qorshap qorǵan turǵyzady. Osy qabir-qorǵannyń qabyrǵasyna taqtatas ornatyp, oǵan: «1932 jyly 9-aıda Barkól qazaǵynyń úkirdaıy Álip Janysbaıuly jáne Asqabyl Kóksegenuly, Jýanǵan Demesinuly, Jaıabaı Sirgebaıuly qatarly el bedeldileri ishinde osy tó­ńirekte otyrǵan alty aýyl ár rý­dyń 117 adamy jazalaýshy sh­erikter jaǵynan aıanyshty qyr­ǵyndaldy, úıleri órtenip, mal-múlki bútindeı tonaldy. Qyr­ǵyndalǵan adamdardyń basym kóbi: qarttar, áıelder men balalar. 83 adam osy qorǵannyń ishi-syrtyna jerlengen. Búgingi beıbit zamanda ótken tarıhty eske túsirý úshin tozyp jer bolyp ketken kóne qorǵan qaıtadan jańadan turǵyzylyp, osy eskertkish ornatyldy. Alla qabyl kórsin. 20 mamyr. 2009» degen jazý qashalypty.