Karantın qala bıznesin qanshalyqty quldyratty?

«Atameken» ulttyq kásip­kerler palatasynyń deregi bo­ıynsha, karantın saldarynan qalada ásirese oıyn-saýyq jáne demalys (45 paıyz), týrızm (41 paıyz) jáne halyqqa qyzmet kórsetý (38 paıyz) salasy qatty zardap shekken. 48 myńnan astam jumysshy qysqarǵan. Bul shahardaǵy qyzmetkerlerdiń 14,4 paıyzy. 53 myńǵa jýyq qyzmetker aqysyz eńbek demalysyna jiberilgen. Bul jalpy qyzmetkerlerdiń 15,8 paıyzy. Onlaın-saýaldamaǵa qatysqan kásipkerlerdiń 22,8 paıyzy óz qaryzyn jabý úshin aqshasy joq ekenin aıtypty. Salyq tólemi boıynsha saýda nysandarynan túsetin túsim 3-4 mlrd teńgege azaıǵan. Ártúrli baǵalaý boıynsha qalada saýdamen 230 myń adam aınalysady. Olardyń 70 myńǵa jýyǵy saýda ortalyǵynda istese, 50 myńy bazarda tur. Jyl sońyndaǵy kórsetkish boıynsha qala qazynasy 100 mlrd teńge salyqtyq túsimderden qaǵyldy.

Almaty qalasy kásipkerlik jáne ınvestısııa basqarmasynyń dere­ginshe, 75 myńǵa jýyq kásip­kerge 23 mlrd teńgeden astam salyq somasyn tóleýdi keıinge qaldyrý kómegi jasalǵan. «Sonymen qatar 2020 jylǵa arnalǵan týrızm, qoǵamdyq tamaqtandyrý jáne qonaqúı qyzmetteri salasyndaǵy kásipkerlik qyzmetti júzege asyrýda qoldanylatyn salyq salý nysandary úshin zańdy tulǵalar men jeke kásipkerlerdiń múlkine salynatyn salyq stavkalaryna «0» koeffısıenti belgilendi» dep habarlady basqarma ókilderi. Lokdaýn kezinde 1100 kásipker 376 mln teńgege memlekettik nysandardy jalǵa alý tólemderinen bosatylypty. 200-den astam iri saýda jáne qyzmet kórsetý nysandarynyń jabylýyna baılanysty 20 myńǵa jýyq kásipker (saýda jáne oıyn-saýyq ortalyqtary, qoǵamdyq tamaqtaný oryndary, bazarlar) jalǵa alý aqysyn tólemeý múmkindigin alǵan.

Karantınnen keıin 6 myń kásipker jumysyn jalǵastyra almaǵan. Olar negizinen buqaralyq is-sharalar (otbasylyq, saltanatty jáne estelik banketter, úılený toılary, mereıtoılar) ótkizetin mekemeler. Sondaı-aq karaoke, bılıard, kompıýter, túngi klýbtar, boýlıng ortalyqtary, fýd-korttar, balalar oıyn alańdary, jabyq attraksıondar, batýttar da jabyq tur. 

Sandýǵash Jumaǵulova – qaladaǵy saýda ortalyqtarynyń birinde jeke kásippen aınalysady. Ol saýda orta­lyǵy basshylyǵynyń eshqandaı jeńildik usynbaǵanyn aıtady.

– Karantınge deıin saýda jaqsy boldy. Karantın kezinde arendaǵa tólemesek te, kommýnaldyq shyǵyndardy tólep turdyq. Sol kezde saýda óte tómendep ketti. Qazir de karantınge deıingi kezeń­men salystyrǵanda tabys nashar. Bizde astrobokstar aıyna 117-120 myń teńge shamasynda tóleıdi. Saýda joq ekenin kóre turyp saýda ortalyǵy basshy­lyǵy eshqandaı jeńildik jasamaıdy, – deıdi ol.

Al Car City saýda ortalyǵy budan ári onlaın saýdanyń artýyna kúsh salyp, sonymen qosa jalǵa alýshylar sanyn da kóbeıtýge múddeli.

– Tótenshe jaǵdaı kezinde Car City saýda ortalyǵynyń jumysy tolyqtaı toqtady. 1-5 shilde aralyǵynda qaıtadan jumys istedik. Sosyn 5 shildeden bastap 17 tamyzǵa deıin jumys qaıta toqtady. Karantın kezinde jalǵa alýshylardyń eshqaısysy ketken joq. Bizde 1300 arendator bar. Satýshy jáne basqa da adam­dardy qosa alǵanda 3 myńnan as­tam adam jumys istep otyr. Karantın kezin­de arenda aqysyn almadyq. Jumys bastalǵaly beri ýaqtyly tólep jatyr, – deıdi saýda ortalyǵynyń zańgeri Dınara Bekova. Zańger karantınniń saý­da ortalyǵy jumysyna aýyr tıgenin aıtady. Birneshe aı boıy arendanyń tólenbeýi jáne bank aldyndaǵy bere­shektiń ósýi ortalyqqa qarjylyq zalal keltirgen.

– Bizge jeńildetilgen nesıe óte qajet. Degenmen dál qazir tólep jatqan ne­sıe­miz 2024 jyly bitedi. Úkimet sol nesıeniń syıaqysyn sýbsıdııalap berse úlken kómek bolar edi. Karantın kezinde jalaqy azaıǵanymen, ákimshilik qyzmetkerler qysqarǵan joq. Dál qazir saýda úıiniń ákimshilik resýrsynda 15 qyzmetker jumys isteıdi, – deıdi zańger.

Bıyldan bastap saýda úıi ákimdikpen, basqa da organdarmen kelisip saýda úıiniń aıasyn keńeıtýdi, áleýetti jalǵa alýshylardy jumysqa tartýdy jáne CarCity.kz ulttyq marketpleısin iske qosýdy josparlap otyr.

Qalalyq ákimdiktiń usynýynsha, 2020 jyldyń 16 naýryzyna deıin barlyq nesıe uıymdary (ekinshi deńgeıli bank, mıkroqarjy uıymdary, lombard, onlaın nesıe, t.b.) arqyly berilgen bank­tik zaımdar men mıkronesıeler bo­ıynsha halyqtyń, shaǵyn jáne orta bız­nes nesıeleriniń negizgi qaryzy jáne syıaqy tólemderi shegerilgen. Jalpy 127 mlrd teńgege 360 myń nesıelik zaım­dy tóleý keıinge qaldyrylǵan.

Al «Almaly nan» JShS dırektory Gúlnaz Temeshova memleket tarapynan usynylǵan eshqandaı kómekti paı­dalanbaǵanyn, soǵan qaramastan karan­tın qıyndyǵynan sytylyp shyq­qandaryn aıtty. Qazirgi tańda Almaty qalasynda «Toı dámi» fırmalyq dúken­der jelisiniń 4 núktesi bar. Nan, toqash ónimderin shyǵaratyn «Almaly nannyń» ózinde 100-ge jýyq adam jumys isteıdi. Odan bólek aspazdyq ónimdermen aına­lysatyn jelisi bar. Ol jerdegi qyz­metker sany 70-ke jýyqtaıdy. Jalpy alǵanda, 200-deı qyzmetker eńbek etedi. Ádepkide qatań karantın shekteýleri kompanııa jumysyna orasan qysym túsirgen.

– Adam balasy úshin eń basty as – nan óndiretin mekeme bolǵandyqtan TJ kezinde de jumysymyzdy jalǵastyra berdik. Jumysshylardyń kóbi qalanyń shet aımaqtarynan kelip isteıdi. Blok-beketterdiń qoıylýy qalaǵa kirip-shy­ǵý­dy qıyndatyp tastady. Qala karan­tınge jabylǵan soń, bizge klıent kele me, kelmeı me degen de qaýip týdy. Odan bólek, ujym ishinde medısı­na­lyq qaýipsizdikti saqtaý úshin de jan­talastyq. Osyndaı faktorlarǵa baılanysty jumysshylarymyzdyń 50 paıyzǵa jýyǵyn aqysyz eńbek demalysyna jiberdik. Qalǵan jumysshylardy óz ese­bimizden qalada qaldyryp, meke­me jumysyn júrgizip turdyq. Naýryz, sáýir, mamyr aılarynda saýda 60-70 pa­ıyzǵa deıin quldyrap ketti. Birinshi ka­ran­tınnen soń aqyryndap jaǵdaı ret­teldi. 2019 jyldyń dál osy ýaqytymen salystyrǵanda bizde saýda 30-35 paıyzǵa quldyrady. Oqýshylar, stýdentter joq, kóptegen mekeme onlaın jumys isteýge kóshti. Osynyń bári satylymnyń tómendeýine áser etti. Biz jumys istep turǵan mekeme bolyp sanalǵandyqtan jalǵa alý quny boıynsha bizge jeńildik jasalmady. Aqysyz demalysqa ketken qyzmetkerler 42 500 teńge aldy. Salyqtan bosatylǵan joqpyz, – deıdi kásipker.

Shıkizat baǵasy óskenine qaramastan, mekeme nan baǵasyn qymbattatpaǵan.

– О́zimizdiń shıkizat qorymyz birneshe aıǵa jetti. Ári qaraı jaǵdaı qalypqa tústi. Karantınge baılanysty shıkizat baǵasy ósti. Alaıda sol shıkizattan jasap shyqqan ónimimizdiń baǵasyn ósirýge batylymyz barmady. Qıyn jaǵdaı kezinde qalaı qymbat baǵa qoıa alamyz? Ony kim alady? Sosyn bizge áleýmettik nan pisirý jóninde talap qoıyldy. Onyń baǵasy – 80 teńge. Sóıtip halyqtyń áleý­mettik az qamtylǵan tobyna da qol­daý jasadyq, – deıdi ol.

Karantın ýaqytynda «Toı dámi» klıentter úshin onlaın jetkizý qyzmetin usyn­baǵan. О́ıtkeni mekeme jumys is­tep tur­ǵandyqtan tutynýshylar ózderi ke­lip, alyp turǵan. «Biraq karantınnen sabaq alyp onlaın-dúken ashyp qoı­dyq. Qazir jumys istep, birtindep tap­sy­rystar túsip jatyr», dedi Gúlnaz Temeshova.

Pandemııadaǵy shekteý sharalaryna qaramastan, Almatyda negizgi kapıtalǵa salynǵan ınvestısııalar kóleminiń oń dınamıkasy baıqalady. 10 aıda onyń kólemi 719,2 mlrd teńgeni quraǵan. О́sim – 17 paıyz. О́nerkásip salasynda 2020 jyldyń 10 aıynda 826,4 mlrd teńgege ónim shyǵarylypty. 928 jumys ornyn qura otyryp quny 36,9 mlrd teńgeni quraıtyn 5 ónerkásiptik joba (Hyundai Trans Kazakhstan, Dorhan, Almerek, Maslo-del, Papirone) iske qosylypty.

«Júrgizilgen saýaldamalarǵa sáıkes, jyl basynan beri saýda jáne qyzmet kórsetý salasynda kiristerdiń tómendeýi 50 paıyz, jumys oryndarynyń qys­qarýy 30 paıyz, jalaqynyń tómen­deýi 20 paıyzǵa deıin jetti. 10 aıda Almaty­daǵy bólshek saýda aınalymy 8 paıyzǵa, kóterme taýar aınalymy 14 paıyz­ǵa tómendedi. Negizgi tómendeý azyq-túlikke jatpaıtyn taýarlar boıynsha baı­qalady: bólshek taýar aınalymynda 14 paıyz jáne kóterme aınalymdaǵy azyq-túlik taýarlary boıynsha 31 pa­ıyz» delingen qalalyq ákimdiktiń bizge bergen málimetinde.

GSB UIB dırektory Maqsat Halyq­tyń aıtýynsha, pandemııadan Almaty aýyr soqqy aldy.

– Almaty osy ýaqytqa deıin donor qala bolyp keldi. Biraq sońǵy 1-2 jylda memleketten de transfertter alyp jatyr. Saýda men qyzmet kórsetý salasy qala bıznesiniń 86 paıyzyn quraıdy. Al pandemııanyń qyzmet kórsetý salasyna qatty soqqy bolyp tıgenin eskersek, karantınnen qala ekonomıkasyna orasan shyǵyn kelgenin baıqaımyz. Ulttyq ekonomıka mınıstrligi óńdeýshi ónerkásip salasynda 2 paıyz ósim, al qyzmet kórsetý salasynda 6 paıyzdan tómen quldyraý bar dedi. IJО́ tamyz aıynda 3 paıyz boldy, al qyrkúıek aıyn­da quldyraýy sál de bolsa tejeldi (2,8 pa­ıyz). Osy málimetterdiń ózi-aq Almaty ahýalynyń nashar ekenin ańǵartady, – deıdi ol.

Memleket karantın kezinde sharýasy shatqaıaqtaǵan kásiporyndarǵa 6 mlrd teńgege deıin jeńildetilgen nesıe bermek. Ulttyq bank pen Ulttyq ekonomıka mınıstrligi birlese otyryp, qyzmet kórsetý, óńdeýshi ónerkásip salasyndaǵy iri kásiporyndar tizimin bekitken. Tártip boıynsha, bir kásiporynǵa beriletin shekti nesıe kólemi – 6 mlrd teńge. Orta jáne shaǵyn bıznes úshin shekti mólsher 3 mlrd teńgeden aspaý kerek bolsa, jeke kásipkerler 50 mln teńge­den artyq nesıe ala almaıdy. Tóten­she jaǵdaı kezinde zardap shekken agro­ónerkásip kesheni kásipkerleri men iri kásipkerlik sýbektilerin nesıe­leý úshin qosymsha 200 mlrd teńge bólinip­ti. 200 mlrd teńgeniń 100 mıllıardy agro­ónerkásip kesheni úshin shekti mólsher bolyp bekitilgen. Onyń 70 mlrd teńgesi ekinshi deńgeıli bankter arqyly, 30 mlrd teńgesi «Agrarlyq nesıe korporasııa­sy» AQ arqyly berilmek. Tizimniń keńe­ıýine baılanysty baǵdarlama ataýy kásip­kerlik sýbektilerin jeńildikpen nesıeleý baǵ­darlamasy bolyp ózgergen. Bólin­gen qara­jat 2021 jyldyń 31 naýryzy­na deıin ıgerilýi tıis. Ekonomıst M.Halyq munyń qajetti bastama ekenin, alaıda sol bólingen qarjynyń dittegen maq­satqa jetýi kúmán týǵyzatynyn aıtady.

– «Agrarlyq nesıe korporasııasy» qyzmetinde kishkene bolsa da durys baǵyt baıqalady. Olar ekinshi deńgeıli bankter sııaqty emes, kásipkerlermen tikeleı jumys isteıdi. Nesıeni berý tek bankter arqyly ǵana emes, shaǵyn nesıe uıymdary arqyly da júzege asyrylsa degen usynysty buǵan deıin de aıtqan edim. О́ıtkeni bankterdiń talaby da, paıyzy da óte joǵary. Pandemııadan qıyndyq kórgen kásipker tólem qabileti boıynsha bank talaptaryna jaýap bere almaı jatady jáne kompanııalardyń kepildikke qoıatyn múlki de joq. Osy jerde Batys tájirıbesi kerek. Kepil retinde memlekettiń ózi shyǵýy kerek. Eger kásipker salyǵyn ýaqtyly tólegen, jaqsy qyzmet kórsetken bolsa nege oǵan memlekettiń ózi kepil bolmasqa? Úkimet jeńildetilgen nesıeni osylaı jetkizse jón bolady. Al bankter múlki joq kásipkerge nesıe bermeıdi. Sóıtip bólingen aqsha tıisti mejege jetpeı jatady. Jazdaǵy málimet boıynsha, ShOB-qa bólingen 1 trln teńgeniń 40 paıyzy ǵana ıgerilgen. 600 mlrd teńge kásip­kerlerge jetpeı otyr, – deıdi M.Halyq.

Muny kásipker G.Temeshova da qoldaıdy.

– Jeńildetilgen nesıe alǵymyz keledi. Qazirge kezge deıingi sharty boıyn­sha únemi kepildik mindetteme suraı­dy. Kásipkerlerdiń bárinde birdeı jyljymaıtyn múlik joq qoı. Birneshe mln nesıe alyp, onyń ústine qosaqtap kepilge múlik qoıý óte tıimsiz. Eger sol talapty alyp tastasa, onda atalǵan nesıeni alýǵa bolady. Osy kúnge deıin memleketten nesıe, sýbsıdııa alyp kórgen emespiz, – deıdi kásipker.

Ekonomıstiń aıtýynsha, aldaǵy ýaqytta bankrottyń aldynda turǵan sharýashylyq júrgizýshi sýbektiler qatary arta bermek. Soǵan saı jumys­syzdar sany da ósedi. Kóptegen kompanııa jumysshylaryn aqysyz demalysqa jiberýi múmkin. Jaǵdaı óte kúrdeli. Tólem qabiletiniń tómendeýi suranystyń azaıýyna áser etedi. «Memleket jumys ornyn saqtap qalýy kerek. О́ıtkeni qazir kásiporyndarǵa kómektespese memleket erteń eki márte shyǵyndalady», deıdi sarapshy.

Qala ákimi Baqytjan Saǵyntaev byltyr jyl sońynda ortalyq kommýnıkasııalar qyzmetinde ótkizgen brıfıngte memlekettik bıýdjet kirisindegi qalanyń úlesi 23,5-ten 25,7 paıyzǵa deıin ulǵaıǵanyn, daǵdarysqa qarsy sharalardy qabyldaý arqyly qala ekonomıkasyn turaqtandyra alǵanyn aıtty. 3 jeltoqsanda onlaın formatta ótken ınvestısııalyq forým kezinde 1,5 trln teńgeden astam somaǵa 55 memorandým­ǵa qol qoıylǵan. «Investorlardyń joǵary deńgeıdegi belsendiligi, ishki qıyndyqtarǵa qaramastan, Almatynyń halyqaralyq ınvestısııalyq belsendi ortalyq bolyp qalatynyn kórsetedi», dedi B.Saǵyntaev.

Al qalalyq máslıhattyń VIII sessııasynda 2021 jylǵa arnalǵan shahar bıýdjeti bekitildi. Bıylǵy bıýdjet kólemi 823 mlrd teńgeni quraǵan. Res­pýb­lıkalyq bıýdjetten bólingen maqsatty transfert kólemi de byltyrǵa qaraǵanda 10,2 paıyzǵa (143,7 mlrd teńge) artty. Kásipkerlik jáne ınvestısııalar basqarmasynyń basshysy Erkebulan Orazalınniń aıtýynsha, ónerkásip salasynda esh kásiporyn jabylmaǵan.

– Jazda 1500-den astam kásiporyn jumysyn toqtatty, jumys oryndary qysqardy. Keıinirek nysandar jalǵa berildi, ne jumystaryn qaıta jalǵas­tyrdy. О́ńdeýshi ónerkásipte jumysyn jalǵastyra almaı qalǵandar sany 5 pa­ıyzdan kóp emes. Olar negizinen kishigirim seh mekemeleri, – dedi E.Orazalın.

Basqarma basshysy qala bıznesine serpin beretin Almaty Business-2025 baǵdarlamasynyń qarqyndy jumys istep jatqanyn, Qoldaý kásipkerlik ortalyǵynyń 2020 jyly 90 myńnan astam keńes berip, «biryńǵaı tereze» ustanymymen 500-den astam ruqsat etetin qujattar usynǵanyn aıtady. Ortalyqqa kelgen shaǵyn jáne orta bıznes ókilderi qajetti keńes pen qujattardy ońaı alady. Qyzmettiń bári tegin kórsetiledi. Jalpy, qala bız-nesin qoldaýǵa 12,2 mlrd teńge bólinipti. Qarjylandyrýdy «Almaty» mıkro qarjy uıymy men Almaty Finance nesıe uıymy atqarmaq. Bul rette Almaty Finance iri jáne orta jobalarǵa 500 mln teńgege deıin nesıe berse, «Almaty» mıkro qarjy uıymy kishi jáne shaǵyn bızneske 58,3 mln teńgege deıin nesıe usynbaqshy.

Álbette ekonomıkasy alyp qalanyń tirshiliginen bir izdilik tabamyn deý – ulpa qardyń arasynan ıne izdep áýrege túskenmen birdeı. Sondyqtan kásipker men ekonomıst, halyq pen ákim sóziniń arasynda alshaqtyq týyndap jatsa oǵan túsinistikpen qaraý kerek shyǵar. Eshbir basshylyq omaqasa quladyq, ońbaı jyǵyldyq demeıdi. Eshbir kásipker pandemııanyń paıdasy mol eken dep taǵy aıtpaıdy. Qoldaý da bar, qıyndyq ta mol. Úlken jarylystyń zardaby keıde uzaq jyldardan soń kórinis taýyp jatpaı ma. Ekonomıkany saqtap qalý kúresi de endi bastalsa kerek.

ALMATY