Egemendik tilegi – eldiń qaıta túleýi

«Baǵyty joq el – eskegi joq qaıyq ispettes.

Eskegi joq qaıyq – iri tolqynnyń qurbany».

                                                                         Shyǵys naqyly.

Álem tarıhy halyqaralyq qatynastarda bilim men tehnologııany, damý men jetistikterdi úlgi nysanyna aınaldyrǵan memleketterdiń tarapynan jasalatynyn kórsetip keledi. Qazaqstan da bul jolda óziniń nesibeli ornyn ıelenýi – halqymyz úshin, el basshylyǵyndaǵy azamattar úshin, erteńgi kúnniń ıeleri, el qundylyqtarynyń muragerleri – jastardyń jaýapkershiligi úshin ıgi maqsat qana emes, qoljetimdi strategııalyq mindet bolyp otyr.

«Baǵyty joq el – eskegi joq qaıyq ispettes.

Eskegi joq qaıyq – iri tolqynnyń qurbany».

                                                                         Shyǵys naqyly.

Álem tarıhy halyqaralyq qatynastarda bilim men tehnologııany, damý men jetistikterdi úlgi nysanyna aınaldyrǵan memleketterdiń tarapynan jasalatynyn kórsetip keledi. Qazaqstan da bul jolda óziniń nesibeli ornyn ıelenýi – halqymyz úshin, el basshylyǵyndaǵy azamattar úshin, erteńgi kúnniń ıeleri, el qundylyqtarynyń muragerleri – jastardyń jaýapkershiligi úshin ıgi maqsat qana emes, qoljetimdi strategııalyq mindet bolyp otyr.

Elbasy Nursultan Nazarbaev ár jyl elimizdiń damýyndaǵy mańyz­dy salalar boıynsha memle­kettik saıasattyń quramdas bóligi bolatyn, oǵan qosa zaman talabyna saı qundylyqtar men jastarǵa baǵyt bererlik qaǵıdalardyń qalyptasýynyń bastaýynda turýy el basshylyǵyndaǵy azamattarǵa erekshe jaýapkershilik, urpaqqa qasterli mindet júkteıdi. De­gen­men, kishkentaı balanyń ósýi men onyń minez-qulqynyń qalyp­tasýy jolynda qarama-qaıshy­lyqtardyń da bolatyny sekildi, memlekettiń de damýy qarama-qaıshylyqsyz bolmaıtyndyǵy málim. Zań shyǵarýshy organnyń Áleýmettik-mádenı damý komı­te­tindegi jumystarǵa mán bere oty­ryp, qabyldanatyn zańdardyń paı­daly ári jemisti bolýy azamat­tardyń quqyqtary jaǵynan saýat­ty, bastamanyń joǵarydan tómen­ge emes, kerisinshe, tómennen jo­­ǵa­ry qaraı kóterilýimen baǵa­lanady.

Búgingi kúni tarıhymyzdy bú­tin­dep, eldiń muraty bolar or­taq memlekettik ıdeologııany qa­lyptastyrý – bilim alyp jat­qan baladan eńkeıgen qarııaǵa deıin atsalysatyn ortaq maqsat bol­ǵany durys. Elimizdiń ekono­mı­kalyq, energetıkalyq, áleý­met­tik, mádenı-rýhanı, bilim jáne ǵylym, densaýlyq saqtaý men qorshaǵan ortany qorǵaý isi – óziniń quqyqtyq bazasyn qalyp­tastyrǵanymen, onyń oryn­dalýy qoǵam tarapynan syn kóter­meıdi. Onyń basty sebebi tek zań­dardyń kúshti ne álsiz bolýyn­da ǵana emes, sol zańdardyń qo­ǵam­daǵy azamattar tarapynan tıisti deńgeıde qoldanylmaýy bolyp otyr. Damyǵan elderdiń táji­rıbesi halyqtardyń óz eliniń tarıhyn tarazylaı otyryp, búgin­gi kúnge laıyqty eńbek etip, erteńgi kúnge laıyqty mura qal­dy­rý maq­satynda toptasatynyn kór­setedi.

Qazaqstan da óziniń damý bastaýyn HH ǵasyrdyń qundylyqtary men talaptaryna saı qurdy. Biraq HHI ǵasyrdyń aldyńǵy on jyldyǵy álemdegi ózgeristerden elimizdiń tys qala almaıtyndyǵyn aıǵaqtap berdi. Tehnologııa men ǵylym damyǵanmen, soǵan teń dárejede ulttyq qundylyqtar men ulttyq mádenıetke, elimizdiń ishki saıasatynyń tirekteri: dinimiz, tilimiz, rýhanııatymyz ben ǵylymı muramyzǵa degen suranystyń da artatyndyǵyn kóptegen elderden kóremiz. Oǵan anyq mysal retinde Izraıl men Japonııany atap ótýge bolady. Álemdegi qýatty ásker men aqparattyq tehnologııa­lar salasyndaǵy úlken ǵylymı jańalyqtar Izraılde júzege asyrylyp keledi. Onysymen qatar, ǵylymnyń damýy jas­tar­dyń boıynda óz kúshine degen senimdiligin qalyptastyryp, eko­no­mıkanyń damýyna serpilis berdi. Olar kóne ıvrıt tilin tek mem­lekettik til dárejesinde ǵana emes, ulttyq qundylyqtyń qaınar kózi retinde bildirte aldy.

Qazaq halqy da eýrazııalyq keńistikte qanshama ǵasyrlar boıynda, uly ımperııalardyń toǵysynda pisip, óziniń bastaýyn ǵundardan alatyn bolsa, úlken jer men baı murany tıimdi ári urpaqtyń ıgiligine paıdalaný, ony tıisinshe keler urpaqqa jetkizý qajettigi búgingi kúni bizge erekshe jaýapkershilik júkteıtinin atap ótken jón. Ekinshi dúnıejúzilik soǵystan keıingi Japonııa men Germanııadaǵy sana serpilisi, tarıh aldyndaǵy qara jaǵylǵan memleket ımıdjderin qaıtadan qalpyna keltirý nemis jáne japon halyqtarynyń erik-jigerlerin janshyp, óz kúshteri men ıntel­lek­týaldy áleýetin, bilimi men ǵy­lymǵa degen ıkemdiligin eńbekke salýǵa baǵyttady. Osyǵan oraı, bizdiń qoǵam úshin de Elbasy N.Nazarbaevtyń Jalpyǵa Or­taq Eńbek Qoǵamyn qurý basta­ma­synyń mánin jete túsiný, onyń berekeli tustaryn óskeleń ur­paqqa sendire bilý biz úshin asa úlken mindet bolyp tabylady.

Belgili sebepterge baılanysty, onyń ishinde aımaqtyq qaýipsizdik, halyqaralyq múd­deler toǵysy, halyqaralyq iri oıyn­shy­lardyń múddeler balansy ishinde óz ornyn tabý – bizdiń el úshin óte úlken syndarly jol eken­digin qazir barlyǵymyzdyń túsi­netin kezimiz jetti. Je­ti ba­symdyq «Qazaqstan-2050» Stra­te­gııasyndaǵy memlekettiń ja­ńa saıa­sı baǵyty dep atalǵan ja­ńa Jol­­daý­­dyń ózektiliginen kem emes.

Eń áýelgi basymdyq ulttyq qaýip­sizdik máselesi bolyp belgi­lendi. Memleketimizdiń shekarasy bekidi, Otanymyz álemdik deńgeıde tanyldy. Sóıtip, Birikken Ult­tar Uıymy, Eýropadaǵy qaýip­sizdik jáne yntymaqtastyq uıymy, Halyqaralyq valıýta qory, Dúnıejúzilik bank sekildi memleketaralyq uıymdardyń músheligine qabyldandy. Shanhaı Yntymaqtastyq Uıymy, Ujym­dyq qaýipsizdik sharty uıy­my, Tashkentte ornalasqan Antı­ter­rorlyq qurylymnyń bas­taý­ynda bolyp, ózindik syrtqy saıasatyn qalyptastyra bastady. Biraq, sonymen qatar, elimizge qaýipterdiń joq emes ekeni de aıqyn kórindi. Elimizdiń batys óńirindegi dinı ekstremızmniń kesirinen oryn alǵan keı oqı­ǵa­lar, memlekettik qaýipsizdik meke­meleri men týra joldan taıǵan jastardyń qaýipti bolýy – qoǵamymyzdy tolǵandyrmaı qoımady. Osy turǵydan alǵanda, jastardyń ımandy tárbıelenýi qoǵamymyzdyń, zııaly qoǵamnyń, keler urpaqtyń qamy úshin bar­sha­myzǵa ortaq maqsat bolýy tıis. Osy rette aǵartýshylyq maq­satty kózdegen aımaqtardaǵy konfe­rensııalardyń, semınarlardyń ótkizilýi tek taǵylymdyq sıpat­ta ǵana emes, tájirıbelik turǵydan ár adamǵa tanymdy bolýy shart. Se­bebi, aýmaǵy úlken, biraq halqy endi ósip kele jatqan bizdiń el úshin ár azamat baǵaly ıgilik dep atasaq artyq aıtqandyq emes. Aýǵannyń ot-jalynyn kór­gen men úshin beıbit kúndegi ár je­tis­tik óte úlken jeńis bolyp kóri­nedi. Soǵysta qarsylasýshy top­tyń saǵyn syndyrý bizdiń jeńis­ke degen múmkindikterimizdi art­tyr­sa, beıbit kúndegi ortaq maqsat­tardyń oryndalýy elder arasyndaǵy básekelestikte Ota­ny­myz ornynyń bekemdelýine qo­sar úles bolatynyn túsinemin. Osy oı turǵysynan qarasam, bú­gin­gi beıbit kúnniń qadirin bilý biz úshin paryz ǵana emes, qoldaǵy altyn qusty ushyryp almaýmen teń.

Ekinshi basymdyq ishki saıası turaqtylyq pen qoǵamnyń toptasýy desek te, osy jaıt búgingi kúni elimizdiń serpindi damýynyń negizgi tiregi boldy. Halqymyzdyń darqandyǵy Qazaqstanda kóptegen ulystardyń ortaq Otanyna aınaldyrdy. Elimizde barlyq ulttarǵa múmkindikterdiń teńdeı berilýi ár ulttyń óziniń mádenıetin, tili men dinin ustanýyna jaǵdaı týǵyzsa, bul óz kezeginde Qazaqstanda beıbitshiliktiń saltanat qurýynyń kórinisi bolyp otyr. Qazaqstan halqy Assambleıasy da búgingi kúni memlekettik biregeı ınstıtýt retinde tanylyp, beıbitshilik pen birliktiń qorǵaýshy ortalyq býyny retinde nyǵaıdy. «Bir el – bir taǵdyr» ustanymymen qalyp­tasqan beıbitshilik pen birlik modeli búgin óziniń ózektiligimen erek­shelenedi. Sonymen qa­tar, qazaq halqynyń memleket qu­raý­shy ult retinde ǵana emes, zaman talabyna saı tildik, órkenıettik, dildik, ǵylymı jáne mádenı tur­ǵydan damyǵan ult retinde de qaıta serpile bastaýy qazaq ulty­nyń janyna toptasqan ózge ulttar men ulystardyń da arqa­sy ekendigin zııaly qaýym, bas­qa­rýshy top kóp aıta bastady.

Degenmen, batystan shyǵysqa, ońtústikten soltústikke deıin­gi aralyqtardaǵy ózindik da­mý erekshelikteri bar baı murala­ry­myzdy, úlken tarıhı jádiger­le­rimizdi urpaqqa jetkizý qoǵamdaǵy barlyq toptyń elimizge degen otansúıgishtik qasıeti men pat­­rıot­tyq sezimine tikeleı baı­la­nys­ty bolady. Sondaı-aq, kásip­ker­lik pen ekonomıkaǵa saı ozyq tehnologııalardy zamanaǵa laıyqty paıdalana bilý qa­bile­timen de baǵalanatyny anyq.

Úshinshi basymdyq retin­de ekonomıkalyq ósý belgilen­gen­dikten, búginde ol óziniń tıim­di nátıjelerin berip jatyr. Ekonomıkanyń ashyq bolýy, elimizge halyqaralyq kompanııa­lar men ınvestorlardyń qyzyǵý­shylyq tanytýy, tabıǵı baılyq­tyń paıdalanylýy – shıkizat emes, adamnyń mı jemisterinen týyndaǵan jańa ekonomıka ǵa­syrynyń jaqyndap kele jatqanyn kórsetýde. Búginderi áleýmettik jaǵdaıdyń jaqsarýy, bolashaqta qaryz alýshy emes, qaryz berýshi urpaq tárbıeleý – zaman talabyna, qoǵamnyń suranysyna saı ónimderdi shyǵaratyn ozyq oıly, bilimdi adamdardyń qolynda qalyptasatyndyǵyn damyǵan elderdiń tájirıbesi anyq kórsetip otyr. Biraq, osy oraıda, qarajat pen qarjyny baqylaýshy azamattardyń boıyndaǵy kásiptik jaýapkershilikten tys, qoǵam aldynda erekshe sana-seziminiń bolý qajettiligin aıryqsha atap ótkim keledi.

Tórtinshi basymdyq – Qa­zaq­standaǵy azamattardyń den­saý­lyǵy, bilimi men ál-aýqaty­nyń artýy. Búgingi kúni adamı resýrstardyń sapalyq kór­set­kishteriniń joǵary, ár azamattyń deni saý, sanasy erkin, ál-aýqatty bolýy – memleket qalyptasýynyń sátti júzege asyrylǵandyǵynyń kórinisi ǵana emes, erteńgi kúngi jarqyn damýǵa degen umtylystyń negizgi túpqazyǵy. Amerıkalyq bolashaqty boljaıtyn fýtýrıst ǵalymdardyń biri Elvın Tofflerdiń: «Bolashaqtaǵy bilimdi adam – bir bilimniń ıesi ǵana emes. Ol qaıta oqý, qaıta túrlený arqyly ǵana jetekshilikke ıe bolady», degen pikirimen kelispeske bolmaıdy. Atalmysh pikir Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń «Qaıta túrlenip otyrý – zaman talaby», degen ustanymymen úılesedi. Iаǵnı, sanany jańalyqtarǵa ashyq ustaý, jańa mamandyqtardy ıelenýge degen yntyzarlyq belgili-bir dárejede kóshbasshylyqtyń kepili bolmaq.

Osy jyly óziniń 20 jyl­dy­ǵyn atap ótken «Bolashaq» ha­lyq­aralyq baǵdarlamasy túlek­teriniń bul tarapta atqarar ró­li­niń zor ekendigin erekshe atap ótemin. Batys elderiniń, Oń­tús­tik-Shyǵys Azııa elderiniń, kór­shi Qytaı men Reseıdiń ýnı­versıtetterinde medısına, ja­ratylystaný, tehnologııa men ǵaryshty ıgerý sekildi maman­dyq­tardy meńgerý adamı re­sýrstarǵa salynǵan qaıtarymdy ın­vestısııa ekendigi túsinikti. Osy tusta, zamanaýı bilimdi san ǵasyrlyq rý­hanı qundylyqtarmen sabaq­tas­tyra bilgen jastardy odan ári ósirý – elimiz úshin jasalǵan iri qam­qorlyq. Den­saý­lyq saq­taý isin­de ana men balanyń den­saý­ly­ǵy, er azamattar men jastardyń sa­lamatty ómir saltyn ustanýǵa degen yqylastary – salamatty Qa­zaqstannyń iske asyrylýy.

Elimizdiń bolashaǵyna qatysty oılardyń búgingi kúni kishkentaı baladan eńkeıgen qarııaǵa deıin ózektiligi zor bolmaq. Adam al­dyn­daǵy, qoǵam aldyndaǵy jaý­ap­kershilikti seziný arqyly ǵana biz eldiń bolashaǵynyń jarqyn bolýyna óz úlesimizdi qosa alamyz.

Baqytbek SMAǴUL,

Aýǵan soǵysy ardagerleri uıymdary «Qazaqstan ardagerleri»  qaýymdastyǵynyń tóraǵasy, Parlament Májilisiniń depýtaty.