Serpin

Rýhy erkin halyq qana uly isterdi atqara alady.

Nursultan NAZARBAEV.

Keń baıtaq Otanymyzdyń táýelsizdigi – sózben aıtyp jet­­ki­ze almas qasıetti uǵym, ult­tyq sanamyzdyń, adamı jaraty­lysymyzdyń, ómirimizdiń qaınar bulaǵy. Táýelsizdik – halyqtyń úni, ulttyń tili men dili. Máńgilik Eldiń bastaýy. Osy bir aýyz sózge adamzat úshin eń qymbat túsinikter toptastyrylǵan. Azat­tyq, teńdik, bostandyq, bereke, birlik, baqyt, táýbeshildik pen rızashylyq syndy ádemi de aıaýly sezimder osy sóz arqyly adam júregine uıalaıdy. Kóńilińdi kór­keıtip, janyńdy jadyratady. Masattandyrady, boıyńdy bıiktetip, eńseńdi tikteıdi. Tala­byń asqaqtap, maqsatyń naqty­lana túsedi. Eldiń erteńin eren eńbekpen kórkeıtýge degen erekshe qulshynys paıda bolady. Is­kerlikpen, izdenimpazdyqpen ju­mys jasaısyń. Boıyńdy Otanǵa degen orasan súıispenshilik sezimi bıleıdi.

Rýhy erkin halyq qana uly isterdi atqara alady.

Nursultan NAZARBAEV.

Keń baıtaq Otanymyzdyń táýelsizdigi – sózben aıtyp jet­­ki­ze almas qasıetti uǵym, ult­tyq sanamyzdyń, adamı jaraty­lysymyzdyń, ómirimizdiń qaınar bulaǵy. Táýelsizdik – halyqtyń úni, ulttyń tili men dili. Máńgilik Eldiń bastaýy. Osy bir aýyz sózge adamzat úshin eń qymbat túsinikter toptastyrylǵan. Azat­tyq, teńdik, bostandyq, bereke, birlik, baqyt, táýbeshildik pen rızashylyq syndy ádemi de aıaýly sezimder osy sóz arqyly adam júregine uıalaıdy. Kóńilińdi kór­keıtip, janyńdy jadyratady. Masattandyrady, boıyńdy bıiktetip, eńseńdi tikteıdi. Tala­byń asqaqtap, maqsatyń naqty­lana túsedi. Eldiń erteńin eren eńbekpen kórkeıtýge degen erekshe qulshynys paıda bolady. Is­kerlikpen, izdenimpazdyqpen ju­mys jasaısyń. Boıyńdy Otanǵa degen orasan súıispenshilik sezimi bıleıdi.

1991 jylǵy 16 jeltoqsan Qa­zaqstannyń Joǵarǵy Keńesi «Táýelsizdik pen memlekettiń ege­mendigi týraly» Zań qabyl­daǵan tarıhı kún. «…Ýaqyt – zymyran. Kúni keshe ótken oqıǵalar búginde tarıh betterine aınalyp úlgerdi. Bul – jańa memleket pen jańa qoǵamnyń dúnıege ke­lýiniń azapqa toly, sonymen bir mezgilde, ǵalamat sáti. Sol sát áli aıaqtalǵan joq, biraq eń qıyn belesterden asa bildik. Eń qıyn jyldar dál qazir artymyzda qaldy, sondyqtan da men elimizdiń eńsesi bıikteı beretinine senemin», dedi Nursultan Ábishuly. Osy jyldar aralyǵynda Táýelsiz Qazaq eli qalyptasty: shekarasy bekidi, ekonomıkasy ósip, áskeri jasaqtaldy, naryqtyń qıyn ótkelderi men dáýir synaqtarynan aman ótti, jahandaǵy alpaýyt memleketterge tanyldy, tanylyp qana qoımaı, sanasa­tyn, syılasatyn bıik dárejege jetti. Osynyń barlyǵy Elbasy Nur­sultan Nazarbaevtyń eren eńbeginiń nátıjesinde múmkin boldy.

Memleket basshysynyń «Qa­zaq­stannyń táýelsizdigi taǵdyr­dyń qazaqtarǵa tartqan syıy emes, óziniń ejelgi jerinde qıly kezeńdi bastan keshý arqyly qol jetken óz memlekettiligin qurýǵa degen zańdy quqyǵy, bul daýsyz jáne saıası faktige eshkim kúmán keltirmeýi tıis», degen sózine barshamyz mán berip, mańyzyn tereń túsinýge tıispiz. Jer betindegi árbir ult úshin táýelsiz el bolý – uly arman. Dúnıe júzinde 6 myńǵa jýyq ulttar men ulystar bar bolsa, solardyń ishinde 200-deı ult qana táýelsiz memleket bolyp tabylady. Jeriniń aýmaǵy jaǵynan búkil álemde toǵyzynshy, al halqy sany jaǵynan shamamen jetpisinshi oryndy ıelenetin Qazaqstan – álemdegi úlken eldiń biri. Jyl saıynǵy Prezıdenttiń halyqqa arnaǵan joldaýlary men qabyldanǵan memlekettik baǵdarlamalar, strate­gııalyq baǵyttardyń barlyǵy da qara­paıym halyqtyń turmysyn jaqsartyp, táýelsizdigimizdi ny­ǵaıtýǵa baǵyttalyp keledi.

Memleketimizdiń táýelsizdik tarı­hy men osy jolda jetken tola­ǵaı tabystary jaıly ja­zy­lyp ta júr, aıtylyp ta keledi. Bul ıgilikti is jalǵasa da bermek. Bizdiń búgingi sóz etpegimiz – táýel­sizdigimizdiń týyn bıik, tuǵy­ryn berik etý jo­lyn­da bizge ne qajet, ulttyq qundylyqtarymyzdy qalaı saq­tasaq bolady, bilim men tá­r­bıeniń el táýelsizdigine eter qyz­meti qandaı degen turǵyda bolmaq.

Qazaq halqy – ataly sózge toq­taǵan, baryn bardaı, joǵyn joqtaı aıta bilgen, ulyn narǵa, qyzyn arǵa balaǵan, dostyqty saqtaı, dám tuzdy aqtaı bilgen, basynan sóz asyrmaǵan, úıine qulyp salmaǵan, peıili jomart, saıyn dalasyndaı darqan halyq. 140-tan asa ulttyń balasyn baýyryna basyp, báriniń basyn biriktirýshi negizgi ult – qazaq hal­qy ózgege eshqashan óktemdik kórsetpegen. Qazaq halqy – Qa­zaqstan memleketiniń ıesi. Muny Elbasynyń myna sózi de rastamaq jáne jaýapkershilik júk­temek: «Memleketimizdiń dińgegi – qazaq halqy. El de, jer de – qazaq­tiki. El bolýdyń uıaty da bizdiń jurt­tyń moınynda. Qazaqstandaǵy ult­ara­lyq jarastyqtyń negizgi uıyt­qysy bolý mindetin aldymen osy atamekenniń ıesi – qazaq halqy óz moınyna alýy kerek».

Qazaq – týmysynan erkindikti súıetin, keń dala tósinde tabı­ǵatpen týystasyp, erkin ómir súr­gen batyr, erjúrek, namysshyl halyq. Eldiń birtutastyǵy men tynyshtyǵyn saqtaýǵa bar ómirin sarp etken han-sultandary men batyrlaryn tarıhqa ólsheýsiz úles qosqan iri tulǵalar retinde ardaqtap, olardyń ólmes rýhyn ult maqtanyshy retinde kúni búginge deıin jetkizdi. Bul qasıetti shejire – búgingi býyn arqyly keler urpaqtyń boıyna jas­taıynan sińiriletin baǵa jetpes ıgilik. Osy ónegeni, el­jandylyq, otansúıgishtik dástúr­di jastardyń boıyna darytý, patrıottyq rýhta tárbıeleý – búgingi tańda árbir qazaqstandyq úshin qasıetti borysh. Bul qasıetter Táýelsizdikti sanamen, aqylmen saqtap, turaqtan-dy­ryp, kúsheıtýge ólsheýsiz úles qospaq. Táýelsizdik ıdeologııasy – ultyńdy, Otanyńdy súıý, týǵan ti­lińdi qurmetteý, beıbitshilikti, el irgesiniń bútindigi men qaýipsizdigin saqtaý.

El táýelsizdiginiń qaýipsizdik tetikteri retinde beıbitshiliktiń, shekara tynyshtyǵynyń, ult­tyq qundylyqtardyń saq­ta­lýyn, ulttyq sananyń taza­lyǵyn, ulttyq namystyń jo­ǵary bolýyn, patrıotızm, otan­shyldyq tárbıeni, údemeli ın­dýstrııalyq damýdy ulttyq ıdeologııa deńgeıine kó­terip, básekege qabilettilikti art­tyrý máselesin, saıası-ekono­mıkalyq turaqtylyqty, ulttyń ósimin kóterý syndy ilkimdi isterdi ataýǵa bolady. Munda aıtylǵan qaısybir másele bolmasyn barlyq ýaqytta ózekti.

Beıbitshilik. Halyq tynysh, baqytty ári baqýatty ǵumyr súrýi úshin beıbit ómir súrýi ke­rek. Bul – dáleldeýdi qajet et­peıtin aksıoma. Naızanyń ushymen, bi­lektiń kúshimen jerin jaýdan qor­ǵaǵan halyqtyń urpa­ǵy re­tinde babalar kórgen jaý­ger­­­shi­likti balalar kórmeýi tıis. Beı­bitshilikti saqtaý ishki jáne syrt­qy saıası jaǵdaılarǵa, ásire­se, memleketimizdegi ishinara ynty­maqqa tikeleı baılanysty.

Ulttyq qundylyqtar. Adam belgili bir ultqa jatýyn seziný úshin bes túrli shartqa saı bolýy tıis:

ultynyń tilin jaqsy biletin;

ultynyń dinin meńgergen;

ultynyń dástúrin tolyq boıyna sińirgen;

ultynyń tarıhyn túgendeı alatyn;

ulty mekendegen jerdiń oı-shuńqyryn jete tanıtyn.

Osy sıpattar boıynan ta­byl­ǵan jandy ǵana belgili bir ultqa jatqyzýǵa bolady. Atalǵan ulttyq sıpattamanyń saqtalýy – táýelsizdiktiń turaqtylyǵy. О́ıt­keni, kez kelgen ulttyń óz tili saqtalsa ǵana, ult bolyp qalatyny aqıqat. Bul – óte mańyzdy másele. Ultymyz úshin úlken synaq. Áıtse de, burynǵy kezeńmen salys­tyr­ǵanda búgingi jaǵdaı kóńil qýantarlyq.

Ulttyq sana. Ol – shyr etip jaryq dúnıege kelgen árbir sábıdiń alǵash estigen sózinen, áýendi áldıi bar besik jyrynan, ana sútimen darıtyn qasıet. Dástúrdi meńgerip, dindi moıyndaýy, baıyrǵy ata kásipke ıkemdelýi, ataqonysty qadirlep, ata-babanyń aqyl-keńesine mo­ıynsunýy, qysqasy, týǵan jerdiń topyraǵymen kisi boıyna darıtyn qasıetterdiń bári ulttyq sanaǵa jatady. Ulttyq sana-sezimi kóterilgen halyqtyń sapasy artady. Ulttyq sana-sezim salt-dástúrmen, tilmen birge boıǵa sińedi. Bul jerde otbasyndaǵy tárbıeniń mańyzy zor.

Ulttyq namys – ar-ojdannan bastaý alatyn, otansúıgishtikpen ushtas rýhanı qundylyq sezim. Ulttyq namys adamnyń ulttyq qundylyqtarynyń mańyzyn túısinýden týyndap, halqynyń muń-muqtajyn túsinip, týǵan elin korǵaýymen sıpattalady. Ulttyq namystyń negizgi kórinisi adamnyń týǵan eline súıispenshiliginen, tól mádenıetine degen kurmetinen baıqalady. Ulttyq namys – el­diń ulttyq tutastyǵy, rýhanı birligine qyzmet jasaıtyn eldik­pen egiz uǵym. Ulttyq na­mys – halyqtyń máńgilik qundy­lyqtaryn saqtaýdyń kepili. Táýelsizdigimizdi máńgilik saqtaý­da ulttyq namys týyndatatyn qanaǵatshyldyq, únemshildik, kishipeıildilik syndy adamı qasıetter bizge aýadaı qajet. О́mir­diń ózegi – únemdilik, tiregi – eńbekqorlyq.

Patrıotızm, otanshyldyq. Patrıottyq tárbıeni oıǵa alǵanda sanaǵa birinshi Otan túsinigi kele­­di. Otanǵa qurmet kórsetý tur­ǵysyndaǵy patrıottyq se­zim jalpy adam balasyna tán túısik-qasıet, onyń eline, týǵan jerine, óz tili men mádenıetine, ulttyq qundylyqtaryna jeke qatynasyn, ózindik baǵasyn, qýat­tap-qoldaýyn paıymdaıtyn sezim kórsetkishi bolyp taby­lady. Otansúıgishtik qasıetti qalyptastyrýǵa áser etetin faktorlar – ulttyq sezim, ulttyq maq­tanysh, ulttyq sana, ulttyq ıgi dástúrler, ulttyq paryz, bir­lik jáne mindet. Pa­trıotızm – adamnyń týabitti bıo­logııalyq qasıeti emes, ol áleý­mettik, tarıhı qalyptasqan, Otanǵa degen súıispenshilik sezim. Ol Otanǵa qyzmet etýden kórinedi.

Elbasy Nursultan Nazar­baevtyń «Qazaqstan-2050» Stra­tegııasy – qalyptasqan memle­kettiń jańa saıası baǵyty» at­ty Joldaýyndaǵy mańyzdy ba­ǵyttardyń biri – jańa qazaqstan­dyq patrıotızmdi qalyptastyrý. Joldaýda jańa qazaqstandyq patrıotızm – bizdiń kópultty já­ne kópkonfessııaly qoǵamymyz tabysynyń negizi dep anyqtalǵan. Elbasy óz sózinde: «Bizdiń bul baǵyt­taǵy basty maqsatymyz qarapaıym jáne túsinikti: biz qoǵamdyq kelisimdi saqtaýǵa jáne nyǵaıtýǵa tıispiz. Bul – bizdiń memleket retinde, qoǵam retinde, ult retinde ómir súrýimizdiń aı­nymas sharty. Qazaqstan patrıotızminiń irgetasy – barlyq azamattardyń teń quqylyǵy jáne olardyń Otan namysy aldyndaǵy jalpy jaýapkershiligi», – dep erekshe toqtalǵan.

Údemeli ındýstrııalyq damýdy ulttyq ıdeologııa deńgeıine kóterip, básekege qabilettilikti arttyrý qajet degenge kelsek, údemeli ındýstrııalyq-ınno­va­sııalyq damý baǵdarlamasy boıynsha óńirlerde iske qosylyp jatqan túrli ká­siporyndar men jumys oryndary el eko­nomı­kasynyń ósýine jáne turaqty damýyna tikeleı áser etýde. Bul baǵdarlama aıasynda jasalyp jatqan ıgi ister elý eldiń qataryna enýde óz úlesin qosyp qana qoıǵan joq, eldiń básekege qabilettiligin arttyrdy. Bul baǵdarlama elimizdegi bilim berý júıesine oń áserin tıgizýde. Jańa zaman tehnologııasyn meńgergen mamandardy qajet etetin túrli zaýyttar men fabrıkalardyń suranysyn qanaǵattandyrý maq­satynda túrli kásiptik oqý oryn­dary ashyldy. Nazarbaev Zııatkerlik mektepteri orta bilim berýde úlgi bolsa, Nazarbaev Ýnı­versıteti joǵary bilim berýde elimizde kósh bas­tap tur. Olardaǵy tájirıbelerdi elimizdegi jetekshi joǵary oqý oryndaryna engizý isi júıeli túrde júrgizilýde. Bul da táýelsizdiktiń jemisi.

Saıası-ekonomıkalyq tu­raq­­­­tylyq reformalardyń tereń­digimen, elimizdiń áleýmettik-ekonomıkalyq ómiriniń joǵary deńgeıin qalyp­tastyrýmen sıpattalady. Saıası-ekonomıkalyq turaqtylyqqa jetý quqyqtyq jáne moraldyq normalardy, ulttyq dástúrdi tanytatyn saıa­sı mádenıet deńgeıine ti­keleı qatysty. Jáne qoǵam turaq­ty­lyǵy memleket lıderiniń naqty tulǵalyq erekshelikterine baılanysty. N.Nazarbaevtyń bol­jam­paz saıasaty men tynym­syz izdenim­pazdyǵynyń, júıeli tártip pen iskerliginiń nátıjesinde ulttyq saıası-eko­nomıkalyq turaqtylyq búgin­gi tańda memlekettik ıdeolo­gııa deńgeıine kóterilgen. Oń­tústiginde О́zbekstanmen jáne Qyr­­ǵyzstanmen, batysy men sol­­tústiginde Reseımen, shyǵy­syn­da Qytaımen shekaralas jat­qan alyp memlekettiń saıası ahýa­lyn, ekonomıkalyq ósimin turaq­tandyrýda Elbasynyń tulǵa­lyq qasıetiniń ólsheýsiz bıik­tiginiń alar orny erekshe ekenin qadap aıtqymyz keledi. El – Elbasyna tirek. Elbasy – eline qalqan. Bul – aqıqat.

Ulttyń ósimi degenge kelsek, elimiz halqynyń, onyń ishinde qazaqtardyń aýmaqtyq, ıaǵnı aımaq­tarǵa, aýyl men qalalarǵa ornalasýynda kópten kele jatqan, dástúrge aınalǵan erekshelikter bar. Statıstıkalyq málimetterge júginsek, Qazaqstan halqynyń jartysyna jýyǵy – 45-46%-y Ońtústik aımaqta (Almaty qalasy, Almaty, Jambyl, Ońtústik Qazaq­stan jáne Qyzylorda oblys­tary) ornalasqan. Al el qazaqtarynyń da jartysy – 49,8%-y osy óńirlerde turady. Táýelsizdigimiz nyǵaıa túsip, áleýmettik-ekonomıkalyq jaǵdaıymyz jaqsarǵan saıyn el halqynyń, onyń uıytqysy – qazaqtardyń sany ósip, quramy kúsheıe túsetini barshamyzǵa anyq jáne bolashaqtyń kepili. Bul úshin Otanymyzda ǵylymǵa negizdelgen áleýmettik-demografııalyq jáne kóshi-qon saıasaty júrgizilýge tıis.

El táýelsizdigi. Elbasy. El erteńi. Osy úsh uǵym – bir-bi­rine etene jaqyn, bir-birin tolyq­tyratyn ózara sabaqtas uǵymdar. Táýelsizdik desek, eń aldymen onyń bastaýynda bolǵan, onyń negizin qalap, nyq senimmen alǵa aparǵan Elbasy oıǵa keledi. Elbasy desek, qıyn-qystaý kezeńde eldi basqaryp, ony bar qıynshylyqtan alyp shyǵyp, búgingi órkendi damýǵa jetkizgen Elbasy men el erteńi taǵy da aldymyzdan shyǵady. El erteńi de óz halqy Elbasy dep ataǵan Tuń­ǵysh Prezıdentimiz Nursultan Nazarbaevtyń esimimen tyǵyz baılanystyrylady.

 Qoryta aıtqanda, memlekettiń táýelsizdigi – kóńilge qýanysh, júrek­ke jubanysh, boıǵa qýat, janǵa shýaq syılaıdy. Azatty­ǵymyzdy ardaqtap, armanymyzdy asqaqtatýda Elbasymen birge qaryshtaı bereıik! Táýelsizdik merekesi ultymyzdyń ulylyǵyn ulyqtatyp, ǵumyrymyzdy ǵajap etkeı! Senimdi serik etken máńgilik seriktester – qazaqstandyqtardyń birligi ajyramasyn, tatýlyǵy arta bersin, elimen etene Elbasy aman bolsyn!

Ońalbaı AIаShEV,

Ońtústik Qazaqstan

memlekettik pedagogıkalyq

ınstıtýtynyń rektory, pedagogıka

ǵylymdarynyń doktory, professor.

ShYMKENT