О́z hattarynyń birinde Kafka qonaqúıdegi bólmesinen qandala taýyp alǵany týraly jazady. Sonda onyń qońyraýyna alyp-ushyp kelgen úı ıesi sumdyq tańǵalyp, búkil qonaqúıde birde-bir qandala kórinbeıtinin aıtypty. Ol nege naq osy bólmede paıda boldy? Bálkı, bul suraqty Frans Kafka ózine qoıǵan shyǵar. Bólmesindegi qandala – onyń ishki meni sııaqty. Iаǵnı Kafkanyń qandalasy: bóten emes. Osy bir oqıǵadan keıin avtor sanasynda «Qubylý» romanynyń keıbir úzikterin shyramyta bastaǵan bolar.
«Qumyrsqaǵa tıispeńdershi, izdegeni ómir ǵoı».
Fırdoýsı
Al Nabokovtyń «Bult, kól, munara» hıkaıasyn jazý ıdeıasyn qalaı tapqany týraly eshqandaı boljam joq. О́ıtkeni eki shyǵarmany baılanystyratyn uqsastyqtar adam ılandyrady. Álqıssa.
«Qubylýdyń» keıipkeri Gregor Zamza – «asyp-tasyǵan baılyǵy joq, qarapaıym hám qarabaıyr múddeleri bar adamdardyń uly». Bes jyl buryn ákesi bar aqshasyn joǵaltqan soń, Gregor onyń nesıe berýshileriniń birine jumysqa turyp, kommıvoıajıor (saýda agenti) bolyp, otbasyn asyraıdy. «Birde tańerteń mazasyz uıqydan oıanǵan Gregor Zamza óziniń tósekte jatyp qubyjyq jəndikke aınalyp ketkenin ańǵardy. Tas qabyqty arqasymen shalqasynan jatqan ol basyn kótergen saıyn qarnyn qaptaı japqan qabyrshaq pen syrǵyp túskeli turǵan kórpeni tənimen salystyrǵanda, sonshalyqty qorash, jypyrlaǵan sıraqtaryn kórip jatty». Sóıtip, buǵan deıin otbasynyń bar aýyrtpashylyǵyn kóterip, áke-sheshesi men qaryndasyn asyrap otyrǵan jigit bir-aq túnde súıkimsiz jándikke aınalyp shyǵa keldi.
Nabokov áńgimesiniń keıipkeri – qurylys kompanııasynyń ókili, qarapaıym, momyn boıdaq Vasılıı Ivanovıch. Ol birde Reseıden kelgen emıgranttar uıymdastyrǵan qaıyrymdylyq balyna joldama jeńip alady. Bul saparǵa asa zaýqy soqpasa da barýǵa týra keledi.
Syrttaı qaraǵanda, áńgimeler bir-birinen múldem ózgeshe, máselenkı, avtordyń shyǵarmadaǵy ornyn alsaq: Kafkanyń povesinde ózi kórinbeıdi, tipti shyǵarmanyń sońynda da avtordy baıqamaısyz. Jazýshylar: «Kafkanyń baıandaýshysy – keıipkerge erip kele jatqan kóleńke sııaqty, al avtor ylǵı shette turady» desedi. Al Nabokov jazýynda avtordy alǵashqy sóılemnen bastap («Meniń keıipkerlerimniń biri, qarapaıym, momyn boıdaq, keremet jumysshy...»), sońǵy joldarǵa deıin kórip, bilýge bolady («Berlınge oralǵan soń, ol maǵan keldi. ...Men ony jiberdim, árıne»). Ádebıetshilerdiń pikirinshe, Kafkanyń óz shyǵarmalarynda ózin-ózi shettetýi «onyń qarapaıymdylyǵy men ómirdegi ózine degen senimsizdiginen» eken.
Avtor fıgýrasynan keıipkerlerdiń ómir súrý ortasyna aýyssaq, eki keıipker de týra maǵynasynda arsyzdyq shyndyǵyna tartylǵanyn baıqaımyz. Nabokovtyq Vasılıı Ivanovıch búkil saıahat kezinde sol arsyz ortany sezinip, jatsynǵan soń, «Tıýtchevtiń tomyna» qashyp ketýge tyrysady. Vasılıı Ivanovıchtiń serikterin sıpattaı otyryp, Nabokov olarǵa tek tándik sıpattama beredi: «qoraz aıdarynyń túsindeı kúnge kúıgen, tırol kostıýmindegi uzyn boıly, aqquba, úlken, altyn-sarǵysh túkti tizesi bar hám jyltyr muryndy». Al basty keıipker týraly aıtqanda, biz onyń bet-álpetindegi jyly kózqarasty, «aqyldy jáne meıirimdi kózderdi» kóremiz. Onyń ishinde kezdeısoq «joldastarynda» joq jan paıda bolatyn sııaqty.
Vasılıı Ivanovıchtiń serikteri onyń «barlyǵy sııaqty» bolǵanyn qalaıtyn: ol oıyn oınaýǵa májbúr, ony mazalaıdy, anaý-mynaýdy suraıdy... Ýaqyt ótken saıyn onyń bul ortada tym bóten hám artyq ekendigi aıqyndala túsedi: «Vasılıı Ivanovıch úsh ret qara túnekte jatty jáne úsh ret onyń astynan shyqqan kezde oryndyqta eshkim bolmady. Osylaısha, jeńilgen soń ol temeki tuqylyn jeýge májbúr boldy. Aınalasyndaǵynyń bári birtindep birigip, birtutas, kúshti jaratylys qurdy: olardan qashyp qutylatyn jer qalmady».
Barlyǵy sııaqty bolý – qarapaıym adamnyń negizgi «postýlattarynyń» biri. Povestegi Vasılıı Ivanovıchtiń serikteriniń onyń dara ekendigin joqqa shyǵarýǵa tyrysatyndary qoǵamdyq poezııa jyrlaýdan anyq kórinedi: «Ony hormen aıtý kerek edi. Vasılıı Ivanovıch biriktirilgen daýystardyń anyq emes ýilin paıdalanyp, jaı ǵana aýzyn ashyp, shynymen án aıtqandaı sál ǵana teńselip ketti, biraq jetekshi jaǵympaz Shram kenet jalpy ándi toqtatyp, Vasılıı Ivanovıchke kúdiktene kózin qysyp, onyń jeke án aıtýyn talap etti. Vasılıı Ivanovıch tamaǵyn julyp, uıalshaqtyqpen bastady. Bir mınýttyq jeke azaptan keıin bári qosylyp ketti, biraq onyń shyǵyp ketýge batyly barmady».
Aldymen Vasılıı Ivanovıchtiń aınalasyndaǵy adamdar zııansyz kórinedi, alaıda olardyń ortasynan shyqqysy kelgende bári kúrt ózgeredi: «Bizdiń kez kelgenimiz, ásirese, siz birlesken joldy jalǵastyrýdan bas tartýdy, tipti oıyńyzǵa da almańyz. Biz búgin bir án aıttyq – onda ne aıtylǵanyn esińizge túsirińizshi». Osy ánniń sózderin biz de eske túsireıik:
«Rasprostıs s pýstoı trevogoı,
Palký tolstýıý vozmı
I shagaı bolshoı dorogoı
Vmeste s dobrymı lıýdmı».
Ne desek te, Vasılıı Ivanovıchtiń «joldastary» eshqashan meıirimdi bolǵan emes: «Vagonǵa kirip, poıyz qozǵala bastaǵanda, olar ony ura bastady – uzaq jáne shekten tys uryp-soqty. Onymen qoımaı, onyń alaqanyn burandamen burap, keıin aıaǵyn burǵylaýdy oılap tapty. Reseıde bolǵan poshta qyzmetkeri taıaq pen beldikten qamshy jasap, ony shaıtan sııaqty eptilikpen ustaı bastady. Jaraısyń!»
Bul adamdardyń múddeleri tym shekteýli: «Shram jetekshiniń alpenshtogyn aspanǵa kóterip, áýesqoı pozısııalarda shópte otyrǵan ekskýrsııaǵa qatysýshylardyń nazaryn nege aýdarǵanyn Qudaı bilsin, al kóshbasshy aǵash túbirinde, kólge keri qarap, tamaqtanyp otyrdy». Olardan bólek, Vasılıı Ivanovıch jolda Tıýtchevtiń bir tomyn alyp, maǵyna men maǵynasyzdyqtyń sheginde tepe-teńdik saqtap, «Silentium» óleńinen tańǵalarlyq joldardy oqyp, rahattanyp otyrdy. Sóıtse, ol shyn talanttyń qalamynan týǵan shýmaqtardan lázzat alyp, klassıkamen jalǵyz qalǵandy jaqsy kóredi eken.
Gregor Zamzanyń otbasy da Vasılıı Ivanovıchtiń saıahatshylarynyń bir tıpi: «barlyǵy sııaqty» bolýǵa talpynady. Osy kúnge deıin óz otbasynda qurmetke bólenip kelgen ul aıaqasty kózge kúıik bolyp, bári ishteı onyń ólimin tileıdi. Buǵan deıin uldarynyń tapqan-taıanǵanyn jep, uldaryna masyl bolǵan ákesi de, anasy da, aqsaýsaq qaryndasy da jumys istep, jantalasady. Olar endi ózderin asyraı alady, «asyraýshymyzdan aıyryldyq» dep qan jutyp qaıǵyrmaıdy. Hám olar árdaıym álemniń ózderinen talap etkenderiniń bárin múltiksiz oryndady: «ákesi banktiń kishigirim qyzmetkerlerine tańǵy as aparatyn, sheshesi beıtanys adamdarǵa kıim tigý úshin zoryǵyp jatty, ápkesi satyp alýshylardyń aıtqanyn tyńdap, sóreniń ar jaǵynda ersili-qarsyly júgiretin». Bir qyzyǵy, Kafka keıipkerlerge Gregorǵa degen janashyrlyqtan arylǵan kezde «tándik» sıpattama bere bastaıdy.
Otbasy ulynyń ózgerýin jekkórinishti aýrý retinde qabyldaıdy. Aldymen qaryndasy aǵasyn qýantýǵa tyrysyp, jándik-ómirdiń birinshi kúni oǵan tamaqtyń túr-túrin alyp keledi. Degenmen biraz ýaqyt ótken soń, baýyrynyń kózqarasy ózgerdi: endi tańerteń jáne tústen keıin, dúkenine júgirmesten buryn Gregordyń bólmesine tamaqty aıaǵymen ıtere salyp, keshke sypyrǵyshpen sypyryp alady. Anasy da áý basta ulyna qamqorlyq jasaıdy: qaryndasy Gregordyń bólmesindegi jıhazdyń ornyn aýystyra bastaǵanda, anasy «Gregor jıhazdyń shyǵarylyp jatqanyna rıza ma eken?» dep oılaıdy. Onyń aıtýynsha, bul oǵan óte jaǵymsyz bolyp kórinetin sııaqty. Máselen, jalańash qabyrǵany kórý Gregordy qatty jabyrqatýy múmkin. Ol osy jıhazǵa úırenip qalǵan, sondyqtan bos bólmede ózin barlyǵy tastap ketkendeı sezinedi.
Alaıda ýaqyt bárin ózgertedi. Ásirese, Gregor Zamzanyń týysqandaryn. Endi olar mundaı janýarmen birge ómir súre almaıtyndaryn túsinedi. Gregor qaıtys bolǵanda, onyń etjaqyn adamdary tynyshtyq pen jaılylyqtan basqa eshteńe sezbedi, tipti júzderinde sál-pál qýanyshtyń taby baıqalatyndaı: «Olar ústel basynda yńǵaılanyp otyryp, bolashaqty talqylady jáne aldaǵy josparlary da tym jaman bolmady, óıtkeni olar bir-birinen áli de suramaǵan jumystary bárine óte yńǵaıly boldy». Jas jigittiń jándikke aınalyp, «adamı formasynyń» ózgeriske túsýin baıandap otyryp, ony qorshaǵan adamdardyń báriniń oqıǵaǵa qatysty ózgerip, qubylýyn beınelegen povestiń sońǵy sóılemin avtor bylaı jazady: «...olardyń saparynyń sońynda qyzy birinshi bolyp kóterilip, jas denesin túzedi». Adamdy adam etetin barlyq qasıet joǵalǵanda, tek dene ǵana qalady. Kafka da, Nabokov ta toǵyshar arsyzdyqtyń belgisi etken – dál sol boıalǵan dene.