Qazaqstan musylmandary dinı basqarmasynyń tóraǵasy, bas múftı Erjan qajy Malǵajyulynyń bastamasymen jaryq kórgen «Din men dástúr» atty kitapqa qazirgi qazaq qaýymy aldyndaǵy ózekti másele, ótkir taqyryp arqaý bolǵan eken. Iаǵnı, kitapta din men dástúrdiń qalyptasýy, tyǵyz baılanysy jaıly jazylǵan.
Qazaqstan musylmandary dinı basqarmasynyń tóraǵasy, bas múftı Erjan qajy Malǵajyulynyń bastamasymen jaryq kórgen «Din men dástúr» atty kitapqa qazirgi qazaq qaýymy aldyndaǵy ózekti másele, ótkir taqyryp arqaý bolǵan eken. Iаǵnı, kitapta din men dástúrdiń qalyptasýy, tyǵyz baılanysy jaıly jazylǵan.
Dinniń ne ekeni jalpy halyqqa belgili. Al, dástúr degendi biz qalaı túsinemiz? Kitapta osy jaıly mynadaı anyqtama berilipti. «Sirá, qazaq dalasynda Islam sharıǵaty men dala zańdarynyń qosyndysynan shyqqan zańnamalyq júıe dástúr dep atalsa kerek. Sodan soń ata-baba dástúri, salt-dástúr degen uǵymdar paıda bolǵan. Joǵaryda atalǵan sharıǵat termınderiniń tilimizge ejelden enip, keıinnen aýyspaly maǵynalarda qoldanylýy osyndaı pikirge jeteleıdi». Dástúr degen sózdiń etımologııasy, búgingi tilmen aıtqanda, Konstıtýsııa degen maǵynany bildiredi eken.
Sonaý 751 jyldan, ıaǵnı qazaq dalasyna ıslam dininiń sáýlesi kelgen jyldan bastap din bizdiń rýhanı tiregimizge aınaldy. Put dininen bas tartyp, ıslam dinine bet túzegen zamannan beri qazaqtyń uly dalasyna asyl din – ıslam keldi. Alaıda, ıslam dinine deıin de dalamyzdyń óz zańdary, qaǵıdalary, nanym-senimderi boldy. Olar shym-shymdap sińgen sharıǵat dástúrlerimen bite qaınasty. Osylaısha, uly dalada sharıǵat pen dala zańdary qosyndysynan paıda bolǵan qazaq halqynyń dástúri qalyptasty. Minekı, eki júz jyldan astam ýaqyt boıy biz sol izben júrip kelemiz.
Jańa kitaptyń «Din men dástúr» dep atalýy da – ultymyz úshin ózekti másele, irgeli qaǵıdat. Din men dástúr ylǵı da bir bolýy qajet. Onyń bireýi setineı bastasa, ekinshisi de setineıdi. Keshegi keńestik kezeńde bizdi jetpis jyl boıy dinimizden aıyrmaq boldy. Sonyń saldarynan dástúrlerimizdiń de shańyraǵy shaıqala bastady. Bizdiń dástúrimizde qazaq qonaǵyna araq quıýshy ma edi? Joq, quımaıtyn. Al jańaǵy jetpis jyl ishinde qazaqtyń dastarqanynan araq ajyramaıtyn jaǵdaıǵa jetti. Osynyń saldarynan qos qanatynan aıyrylǵan ul-qyzdarymyz qylmysqa baryp, búkil dástúrdi de, dindi de aıaqqa basty. Din men dástúrdiń irgesi sógilmeı turǵan keshegi HIH-HH ǵasyrlarda bizde sýısıd degen bolyp pa edi? Árıne, bolǵan joq. HH ǵasyrǵa deıin qazaq dalasynda jezókshelik degen bolyp pa edi? Bolǵan joq edi. Munyń birinshi sebebi, shaıqalmaı turǵan dinimiz bar edi. Árbir úıde namaz oqıtyn aýzy dýaly adamdar boldy. Ekinshiden, sol dinmen bite qaınasqan dástúrimiz buzylmaı turdy. Jetpis jyl boıy bizdi dinnen ajyratyp edi, dástúrimiz de buzyldy. Iаǵnı, qazaq dalasynda bolmaǵan, kóz kórip, qulaq estimegen, sumdyq qylmystar, indetter kóbeıdi.
«Din men dástúr» kitaby – óte der kezinde usynylyp otyrǵan shyǵarma. Bul kitaptyń biz baıqaǵan birneshe ereksheligi bar. Birinshi ereksheligi – kitap din men dástúrdiń birligi jaıly tujyrymdy, naqty mysaldar beredi. Quran Kárim men Muhammed paıǵambarymyzdyń (s.ǵ.s) hadısterine súıenedi. Odan keıin ondaǵan ıslam ǵulamalary, olardyń asyl sózderi arqyly taqyrypty dáleldeýi. Al dástúrlik jaǵynan qazaqtyń aýyz ádebıetine súıenedi. Keshegi Iúginekı, Balasaǵun, Asan qaıǵy, Buqar jyraý, Shal aqyn, Ábýbákir Kerderi, Abaı men Shákárimnen bastap búgingi Muqaǵalıǵa deıingi qazaq halqynyń dinı dástúrin dáripteıtin jyr-óleńderine, ósıetterine arqa súıeıdi. Osy ádebı nusqalarǵa súıengendikten de, kitap meılinshe ádebı tilge jaqyndap, qazaqtyń qabyldaýyna yńǵaılana túsken.
Erjan qajy Malǵajyuly osy kitapqa jazǵan alǵy sózinde: «Endi ult jadynan umytyla bastaǵan ımanı qundylyqtardy qaıta jandandyrýdyń reti keldi. Bul turǵyda biz qazaq qoǵamyna tyńnan jańa dúnıe ákelip japsyryp jatqan joqpyz. Bar bolǵany kezinde bahadúr babalarymyz salyp ketken, keıinnen kómeski tarta bastaǵan soqpaqtyń súlderin taýyp, sony qaıtadan sara jolǵa aınaldyrýǵa tyrysýdamyz», – dep jazady. Bizdiń de maqsatymyz osyndaı bolý kerek. Úzilgenimizdi jalǵap, joǵalǵanymyzdy túgendep, dinimiz ben dástúrimizdi qalpyna keltirý barshamyzdyń mindetimiz dep bilemin. Saıtan saltanatynyń surapyl saldaryna qarsy turyp, jastarymyzǵa jánnattaı bolyp kóringen jabaıy jahandanýǵa jol bermeýimiz kerek.
«Din men dástúr» kitaby ult bolashaǵyna arnalǵan kitap dep bilemin. Sondyqtan da bul kitap árbir qazaq otbasynyń tórinde turyp, muny oqyǵan árbir adam din men dástúrdiń bite qaınasqan bólinbes dúnıe ekenin bilgeni durys. Sonda ǵana dinimiz ben dástúrimizdi dáripteýge arnalǵan ıgi bastama jalǵasyn tabady.
Smaǵul ELÝBAI.