Tegeran konferensııasyna qatysqan qazaq

«Igiliktiń ertesi men keshi joq» demek­shi, biz sol ókinishtiń ornyn toltyrýǵa tyrystyq. Búgingi áńgimemizdiń keıipkeri soǵys jyldardaǵy KSRO Qorǵanys mınıstrligi Bas shtabynyń operatıvtik qyzmet­keri, KSRO-nyń Qytaı, Egıpet, Iran, Úndistan elderindegi elshilik­terinde áskerı attashe jáne arnaıy ke­ńes­shi, antıgıtlerlik Odaqtastar úki­meti basshylarynyń Tegeran konferensııasyna (1943j.) qatysqan, áskerı medısına qyzmetiniń polkovnıgi Qýanysh Amanbaıuly Mákirov edi.

Qýanysh Mákirov 1910 jyly 15 maý­symda Aqtóbe oblysynyń Qobda aýda­nyna qarasty №1 aýylynda dúnıege kelgen. Buǵanasy qataıa qoımaǵan ol ata-anadan jastaıynan jetim qalyp, 13 jasynda shopannyń kómekshisi bolyp eńbek etipti. 1930 jyly jumysshy jas­tar mektebin bitirip, Qyzylordadaǵy Halyq aǵartý ınstıtýtyna oqýǵa túsedi. Oqyp júrip, jastardyń qoǵam­dyq jumysyna belsene aralasqan ony qalalyq komsomol uıymy Máskeýdiń №1 Medısınalyq ınstıtýtyna oqýǵa jiberedi. Ol bul oqý ornynda da óziniń belsendiligimen tanylyp, úlgili atanady. 1934 jyldary Qyzyl Armııanyń qaıta qurylymdaýy kezinde onyń qata­ryn jas mamandarmen tolyqtyrý maqsa­tynda Úkimet on myńdaǵan jastardy komsomoldyq joldamamen ártúrli áskerı oqý oryndaryna shaqyrý naýqanyn júrgizedi.

Saıası mańyzy zor osy shaqyrýmen Qýanysh Mákirov 1934 jyly tańdaýly túlekterdiń qatarynda Lenıngradtyń Qyzyl Týly, Lenın ordendi S.M.Kırov atyndaǵy Áskerı-medısınalyq akademııasyna oqýǵa jiberiledi.

1936 jyly áskerı akademııany oıda­ǵydaı bitirip, Qazaqstanda tuńǵysh qu­rylǵan atty áskerler polkinde dáriger bolyp qyzmet etedi. Dáriger, bilikti uıym­dastyrýshy retinde tanylǵan Qýa­nysh Amanbaıuly 1939 jyly Keńes Armııasynyń Bas shtabyna qyzmetke shaqyrylady. Ol bul qyzmetin 1947 jylǵa deıin atqarsa da ıyǵyna ilgen áskerı kıimin 1959 jyly ǵana sheshedi.

Bas shtabtaǵy qyzmet aıasynda Qýanysh aǵa Joǵarǵy Stavka tapsyrmasymen soǵys maıdanyndaǵy áskerlerdi qajetti quraldarmen qamtamasyz etýdi uıymdastyrýǵa baǵyttalǵan jaýapty tapsyrmalardy oryndaıdy. Qyzmet mindetine qaraı oǵan jaýdyń áskerı áleýeti men negizgi kúshteri týraly máli­met jınaýmen birge jaý qolyndaǵy aýmaqtarda juqpaly aýrýlardyń epı­demııalyq oshaqtarynyń bar-jo­ǵyn anyqtaý mindetteri tapsyrylady. So­ǵysta júrip, Polsha jáne Cheho­sla­vakııa korpýsy áskerleriniń, nemis bas­qynshylyǵynan azat etilgen eldi me­kenderdiń, olardyń turǵyndary men myńdaǵan tutqynǵa túskenderdiń arasynda medısınalyq jáne sanıtarlyq, epıdemııaǵa baılanysty sharalar júr­gizýge tikeleı qatysady.

1943 jyly antıfashıstik odaqtas memleketter Úkimet basshylarynyń Tege­randaǵy konferensııasyna qaty­sýshy Keńes delegasııa basshylarynyń epıdemııalyq qaýipsizdigin qam­tamasyz etýde qajetti sharalardyń aldyn alý jumystaryna aralasady. Epıdemııalyq qaýiptiń ózen, kól sýlarynyń, topyraq beti men aýanyń lastanýy, azyq-túlik taǵamdarynyń búlinýi saldarynan bola­tyndyǵy bel­gili. Sondyqtan Tegeran konferensııasy qarsańynda Qýanysh aǵa Irandaǵy oba aýrýynyń, ensefalıttiń tabıǵı oshaqtaryn zertteýge qatysyp, ǵylymı jáne aqparattyq turǵyda qajetti máli­metter jınaıdy.

Joǵary dárejedegi kezdesý ótki­ziletin jerdiń qanshalyqty qaýipsiz ekenine kóz jetkizý úshin, áýeli topy­raqtyń qura­myn zertteýge nazar aýdarady. Kez kel­gen jaǵdaıda topyraq hımııalyq, bıologııalyq jáne ózge de quramdarmen lastanǵan bolsa, oǵan saraptama júrgi­zý talap etiledi. So­dan keıin ǵana, qory­tyndy jasaý qa­jettigine ózgelerdiń kózin jetkizedi. Se­bebi, osynyń aldynda ǵana nemis desanttary qastandyq uıymdas­tyrý úshin Iran aımaǵyna úshinshi bir elder arqyly kelgendigi belgili bolǵan edi.

1943 jyly 28 qarasha – 1 jeltoqsan ara­lyǵynda Iran astanasy Tegeran qa­la­synda halyqaralyq úshjaqty kelisim konferensııasy ótkeni belgili. Tarıhta «Te­geran konferensııasy» degen atpen qalǵan kelisimge KSRO, AQSh, Ulybrıtanııa elderiniń basshylary Stalın, Rýzvelt, Cherchıll jáne Syrtqy ister mınıstrleri, shtab basshylary qatysady. Úshjaqty kelisimde soǵystyń barysy men onyń odan keıingi beıbit jaǵdaıdaǵy máseleleri talqylanady. Odaqtas elderdiń fashızmge qarsy soǵys qımyldaryn birlesip júrgizý josparyn jasaý Tegeran konferensııasynyń basty taqyryby boldy. Oǵan sebep, buǵan deıin AQSh pen Ulybrıtanııa Eýropada soǵys maıdanyn ashamyz degen ýádeleri oryndalmaǵandyqtan soǵystyń negizgi aýyrtpalyǵyn Keńester Odaǵy kótergen bolatyn. Sondyqtan Keńester Odaǵynyń usynysy boıynsha Eýropada ekinshi maıdan ashyp, soǵystyń aıaq­talýyn tezdetý máselesi qaralady. Aǵyl­shyn premer-mınıstri Cherchıll ekinshi maıdandy Balqan túbegi arqyly júrgizýdi jaqtaıdy. Ol aǵylshyn-amerıka áskerlerin Keńes áskerlerinen buryn Ońtústik – Shyǵys jáne Ortalyq Eýropaǵa kirgizýdiń yqtımal joldaryn izdeıdi. Al Stalın Almanııa shekarasyna neǵurlym jaqyn jerde – Soltústik Fransııada ashýdy usynady. Ony Rýzvelt jaqtap, 2-shi maıdandy Fransııanyń soltústiginde 1944 jyly mamyrda ashýǵa kelisedi. Al Keńes Odaǵy Qyzyl Armııanyń iri shabylýyn osy kezge sáıkestendirýge mindettenedi. Tegeran konferensııasynda Túrkııa memleketiniń odaqtas elder jaǵynda so­ǵysqa qatysýy da qaralady. AQSh pen Ulybrıtanııanyń ótinishterine baılanysty Keńes Odaǵy Eýropadaǵy soǵys aıaqtalysymen Japonııaǵa qarsy soǵys ashýǵa kelisedi. Al Rýzvelt óz kezeginde soǵystan keıin Germanııany bir-birine táýelsiz bes memleketke bólshekteý týraly usynys jasaıdy. Cherchıll bul usynysty qabyldap, Aýstrııa-Vengrııa jáne Ońtústik Germanııanyń keıbir aýdandaryn qamtıtyn «Dýnaı federasııasyn» qurý jónindegi jospardy qoldaıdy. Keńes ókimetiniń ókilderi bul usynystardyń negizsiz ekenin aıtyp, kún tártibinen aldyryp tastaıdy.

Tegeran konferensııasynda Iran eliniń táýelsizdigi týraly da áńgime bolady. Konferensııaǵa qatysqan úsh uly derjava Iranǵa konferensııa kezinde qoldaý bildirgeni úshin ekonomıkalyq kómek berýge mindettemeler qabyldaıdy.

Konferensııa qorytyndysy boıynsha Iran Odaqtas memleketter KSRO, AQSh, Ulybrıtanııany jaqtap, áskerı odaqtas elder Germanııa, Italııa, Japo­nııaǵa qarsy soǵys jarııalaıtynyn bildiredi.

Iran shahınshahynyń qabyldaýynda

Tegeran konferensııasynda Germa­nııanyń, dúnıe júziniń soǵystan keıingi qurylysy, bolashaqta BUU arqyly qaýipsizdikti qamtamasyz etý máseleleri tal­qylanady. Tegeran konferensııasy sheshimderi soǵys barysynda Keńes Oda­ǵy, AQSh, Ulybrıtanııanyń ózara áskerı-saıası yntymaǵyn joǵa­ry deń­geı­ge kóterip, keleshektegi qaty­nastardy ny­ǵaıtýǵa jol ashyp beredi. Mine, osynyń bárin Qýanysh aǵanyń óz kózimen kórýine, jaqynnan estýine buıyrym bolady.

Ǵalym qaýiptiń orasan zor zardabyn bilim, tájirıbesimen sezinedi. Áıtse de, Qýa­­nysh Amanbaıuly bul týraly jan ba­la­­syna tis jaryp aıtpaıdy. Ol estelik aı­­tatyn qarapaıym oqıǵa emes-tin. Kez­de­­sý jarııaly túrde ótse de ol jónin­de ja­­­zýǵa, túsinik berýge ruqsat berilmegen edi.

Araǵa jyldar salyp Qýanysh aǵa Iran shahınshaǵynyń jeke qabyl­daýynda bolyp, ol usynǵan altyn tabaqtan sý ishedi. Aǵylshyn, fransýz, arab, serb tilderin erkin meńgergen Qýa­nysh aǵa Iran bıleýshisimen emin-erkin áńgime qura biledi. Áńgime aýanynda adamzatty jalmap bara jatqan qorqynyshty epıdemııalar men sozylmaly ınfeksııalardyń qaýip tóndirip otyrǵanyn, ásirese, Azııa­lyq elderde bul syrqattardyń keńinen etek alyp bara jatqandyǵyn da jasyr­maıdy. О́ziniń epıdemıolog ǵalym ekendigin aıta otyryp, odan qorǵanýdyń naqty joldaryn kórsetedi.

1944 jyly Varshava úshin bol­ǵan shaı­qasta ol aýyr jaralana­dy. Jo­ǵarǵy Bas qolbasshynyń Stav­kasyndaǵy operatıvti jumystardy uıymdastyrýdaǵy erligi úshin Qýanysh Amanbaıuly Jaýyngerlik Qyzyl Tý, Qyzyl Juldyz, 1-dárejeli Otan soǵysy ordenimen eki ret jáne kóptegen medaldarmen marapattalady. Jeńisten soń, 1950 jylǵa deıin áskerı basshylyqtyń asa mańyzdy qupııa tapsyrmalaryn oryndaıdy. Arnaıy tapsyrmalar boıynsha birneshe elde bolady.

Beıbit zaman ornasa da Bas shtab ony ásker qatarynan bosatýǵa asyqpaıdy. Elge maman kerek. Osy maqsatta áskerı basshylyq medısına qyzmetiniń polkov­nıgi Qýanysh Amanbaıuly Mákirovti 1950 jyldan 1959 jylǵa deıin, Más­keýdiń 2-shi Medısınalyq ınstıtýtynda epıdemıologııa jáne mıkrobıologııa kafedrasynda sabaq berýge kóndiredi. Ustazdyq jolyn ǵylymmen ushtastyra júrip, 1952 jyly áskerı jabyq taqyrypta kandıdattyq, 1962 jyly doktorlyq dıssertasııalaryn qorǵaıdy. Ol óz aldyna bir áńgime.

Áskerı ǵalym Qýanysh Amanbaıuly osylaısha 1959 jyly týǵan Otanyna ora­lyp, Almaty memlekettik medısına ınstıtýtynda ómiriniń sońyna deıin professor bolyp qyzmet atqarady.

Úndistanda: Djavaharlal Nerýdiń usynysy

Ekinshi dúnıejúzilik soǵys aıaqtalsa da, fashıstik sana uzaq ýaqyt tize búk­­ken joq. Fashıstik psıhologııa­men qarýlanǵan asyrandy kúshter bolashaqta qandaı baǵyt ustanary da belgisiz edi?! Onyń ústine óz jeńilisin moıyndaǵan fashıstik Germanııanyń áli de qoldanysqa engizýge úlgermegen áskerı arsenalynda qandaı qarý qaldy, ol da belgisiz-tuǵyn. Aınalany atom jaılap, batys­ta adam aǵzasyn ıondalǵan sáýlemen zaqymdaıtyn arnaıy qurylymdar týraly aıtyla bastady. Áskerı maqsatta psı­hotroptyq zattardy paıdalana otyryp, adamdy bolashaqta urpaqsyz qaldyratyn preparattar oılastyrylýda degen de boljamdar aıtyldy. Adam­nyń ishki aǵzalaryn iritetin ınfra dybysty qarýlar da óndiriske alyndy. Osyǵan oraı jer betindegi halyqtyń geografııalyq ornalasý aımaǵyna, tektik ereksheligine saı halyqtyń arnaıy kategorııalaryna arnalǵan hımııalyq, bıologııalyq qarýlardy oılap tabý da jedel qolǵa alyna bastady. Ǵalym retinde Qýanysh Mákirovtiń oǵan qatyspaýǵa amaly joq-tyn. Áskerı dáriger, ǵalym, qaýipsizdik qyzmeti polkovnıginiń bul qyzmeti bireýge jaǵyp, bireýge jaqpasa da onymen kúressiz ótken kúni joq. Onyń sharyqtaý men quldılaý, shattaný men egesý kúnderi de osy jyldary kóp boldy. Áıtse de, memlekettiń múddesin, onyń qaýipsizdigin kózdegen ǵalym aıryq­sha qupııa tapsyrmamen KSRO Qorǵanys mınıstrligi Bas shtabynyń buıry­ǵymen osy vedomstvonyń Chelıabi­degi ǵylymı-zertteý ınstıtýtyna jiberiledi. Alaıda adamı qundylyqqa adaldyqtan aınymaǵan ǵalym jáne shyn patrıot úshin eń mańyzdysy basqa edi. Qýanysh aǵa, óziniń kásibı biligin bakterıologııalyq, hımııalyq alapat apatty adamzattyń kúlin kókke ushyrýǵa emes, onyń ortaǵa tıgizer zardabynyń ómirsheńdigin zertteýge arnaǵanyn aıtsaq ıgi bolar edi. Ol osy baǵytta sanaýly ǵana adamǵa belgili bolǵan, memlekettiń qaýip­sizdigin qamtamasyz etýge arnalǵan áskerı jabyq taqyrypta kandıdattyq, keıin doktorlyq dıssertasııa qorǵaǵan alǵashqy ǵalymdardyń biri bolǵanyn taǵy bir márte aıtyp ótsek, kóptik etpes deımiz.

Ras, Qýanysh Mákirovtiń zertteý obektisiniń de, qyzmet ornynyń da asa qupııa bolýyna baılanysty ózin ashyq, erkin ustaýyna múmkinshiligi bolmady. «Chelıabınsk – 40» jáne «Chelıabınsk – 70» degen shartty ataýmen belgilengen nysanda asa qupııa jaǵdaıda ıadrolyq qarý jasalyndy. Keıin bul nysandarǵa Ozersk, Snejınsk degen ataýlar berilip, taıaý mańda shaǵyn qalashyqtar boı kóter­di. Bul zaýyttardyń jumysyna ataq­ty ǵalym eń alǵashqy keńestik sıklo­tronnyń avtory, Eýropadaǵy eń birinshi atomdyq reaktordy oılap tabýshy, álemdegi alǵashqy termoıadrolyq bomby men atom elektrostansasynyń atasy atanǵan Kýrchatov jetekshilik etti. Ataqty akademıktiń qazaq ǵalymynyń sol kezdegi tereń bilimdiligi men eńbek­qorlyǵyna tánti bolǵanyn da baıqaımyz.

Keıin qazaq ǵalymy Úndistan kósemi Djavaharlal Nerýdi de tańǵaldyrdy. Adam ómirine surapyl daýyldaı bolyp tıgen indetten qutylý jolyn tabýda adamzat qaýipti de qıyn joldardan ótti.

Indettiń juqpaly ári eń qaýipti túri oba (holera) aýrýy edi. HIH ǵasyrdyń alǵashqy jartysynda dúnıe júziniń barlyq elderinde aıaq astynan oba bas­taldy. Odan qaza tapqandar sany adam aıtqysyz kóp boldy. 1843 jyly Reseıde 1 mln 742 myń adam obamen aýryp, onyń 690 150-i dúnıe saldy. Ol syrqat – «Azııa obasy» dep ataldy. Syrqattyń deni Úndistanda bastaldy. Negizinen, bul indet osy elden basqa elge taramaı, tek osy elde ǵana kezdesip otyrdy. Ol ásirese, Ganga men Bramapýtra ózenderi boıynda órshı tústi. Bul indettiń ór­shýi­niń negizgi sebebi aýyz sýdyń taza­lyǵyna tikeleı baılanysty edi. Ish súzegi, dızenterııa, oba, astan ýlaný, sary aýrý taǵy basqa ishek aýrýlarynyń qoz­dyr­ǵyshtary sanıtarlyq-gıgıenalyq ere­­jeler buzylǵan jaǵdaıda ǵana atal­ǵan aýrýlardyń qozatyny belgili bolady.

1949 jyly Ulybrıtanııadan óz Táýelsizdigin jarııalaǵan Úndistanda bul talaptar saqtalynbaıtyn. Apattyń aldyn almasa onyń saldary búkil Azııa qurlyǵyna taralý qaýpi zor edi. Osynaý qıyn kezeńde Keńes ókimetiniń tapsyrmasymen Qýanysh Amanbaıuly Úndistanǵa baryp, túrli zertteýler júrgizýge májbúr bolady. Qupııa jaǵ­daıda júrgizilgen zertteýler barysynda Úndistan kósemi Nerý qazaq ǵalymyna barlyq jaǵdaılar jasap, eldiń basty muraǵatyndaǵy qupııa saqtalǵan qujattarmen tanysýyna jol ashyp beredi. Qýanysh Mákirov osy zertteý negizinde 1962 jyly Máskeýde «Úndistannyń kolonıalızm kezindegi densaýlyǵy» atty jabyq taqyrypta doktorlyq dıssertasııasyn qorǵaıdy.

«H» laboratorııasy

Bıologııalyq, bakterıologııalyq qarý degenimiz ne? Olar qalaı óndiriledi, vırýstyq qozdyrǵyshtarynyń ómir súrý deńgeıi qandaı dárejede?

Ataýynyń ózi jan túrshiktiretin ýdyń bar kiltıpany onyń qupııalyǵynda. HIH ǵasyrda paıda bolǵanmen, HH ǵasyrda kúsh alyp, ol búgingi kúnge deıin jalǵasyp keledi. HH ǵasyrdyń basynda antımıkrobtyq hımııaterapııanyń negizi qalanǵanda onyń aınalasyndaǵy barlyq is-qımyl josparlaryna «aıryqsha qupııa» belgisi soǵylady. Onyń búkil ju­mys kestesi men barlyq personaldary qaýipsizdik qyzmetiniń erekshe baqy­laýyna alynady. О́ndiris pen tájirıbe laboratorııalaryna tartylǵan ǵalymdar erekshe qupııa obektige jatqyzylyp, kúndiz-túni baqylaýda bolady.

Eń alǵashqy keńestik toksıkologııalyq laboratorııa 1922 jyly qurylyp, ol «Arnaıy kabınet» dep atalypty. La­boratorııa qupııa jaǵdaıda ýly hımııa­lyq zattar shyǵarýmen aınalysqan. Onyń jumysyna Lenın basshylyq jasaǵan. 1926 jyldan laboratorııaǵa VChK basshysy Menjınskıı jetekshilik etipti. Qupııa toksıkologııalyq laboratorııa 1937 jylǵa deıin Búkilodaqtyq bıohımııalyq ınstıtýttyń quramynda jumys istedi. Laboratorııanyń búkil uıymdastyrý jumystary NKVD-nyń 12-shi bóliminiń baqylaýynda bolǵan. Bul bólimde sonymen qatar, tuńǵysh ret bak­terıologııalyq qarý jasaıtyn laboratorııa da uıymdastyrylǵan.

1938 jyly laboratorııa ǵalymdary dıversııalyq arnaıy toptar men partızan otrıadtaryna jáne nemis maıdanynda jasyryn júrgen agentýralyq qyzmetkerlerge kóp mólsherde ýly qarýlar óndirip turǵan.

1949 jyly laboratorııa farmako­logııalyq jáne hımııalyq bolyp ekige bólingen. 1953 jyly Berııa ustalǵannan keıin qupııa laboratorııanyń barlyq ju­mysyna tekserýler júrgizilgen. Tek­serý jumysy anyqtaǵandaı, onyń búkil qyzmetine basshylyq etken NKVD qyzmetkeri Maıranovskııdiń úıinen buryn belgisiz bolyp kelgen túrli hımııalyq zattar men kúmándi ýlar tabylǵan. Bulardyń bári soǵystan keıingi tárkilengen nemis ǵalymdarynyń tehnologııasymen jasalǵan bolatyn.

Tarıhqa úńilsek, soǵysqa deıingi Japonııada «731-shi jasaq» degen arnaıy qurylym bolǵan. Osy jasaqtyń adam­dary synaqtarǵa adamdardy paı­dalanǵan. Qazir bizge kezinde Qorǵanys mınıstrligine baǵynysty bolǵan «Voz­­rojdenıe» aralynda uzaq ýaqyt ártúrli bıologııalyq qarýdy synaý shara­lary júrgizilgeni belgili bolyp otyr. Bul týraly epıdemıolog ǵalym Qýanysh Amanbaıuly kóp biletin. Onyń eń sheshýshi sátte apat aımaqtaryna jiberilip otyrylǵandyǵy da sondyqtan.

Bıologııalyq qarý jasaýǵa 60 myń adam tartylǵan

Ekinshi dúnıejúzilik soǵystan keıin BUU-nyń eń alǵashqy qaýlysy álemde bakterıologııalyq jáne hımııalyq qarýdy taratpaý jóninde qabyldaǵan sheshimi boldy. Sondyqtan Keńes Odaǵy adamzatty jappaı qyryp joıatyn vırýs pen bakterııa óndirisin ekinshi dú­nıe­júzilik soǵys aıaqtala salysymen qolǵa alýǵa sheshim qabyldady. Bul kezde KSRO-da júzden asa jasyryn obektilerde bıologııalyq qarý jasaýǵa 60 myń maman tartylypty.

Ǵalymdardyń zertteýi boıynsha ıadro­lyq qarýǵa qaraǵanda, bıologııalyq qarýdyń ákeler apaty – alapat kórinedi. Eger tosynnan bıologııalyq qarý qoldanylsa, AQSh úkimeti odan qorǵaný úshin apta saıyn 177 mlrd dollar joǵaltady eken. Bul tek qarjyǵa tire­lip turǵan másele. Al onyń zardaby odan da zor. Osydan birneshe jyl buryn hımııalyq, bıologııalyq qarý­ǵa qarsy saraptama jasaǵan professor R.Hammershlega AQSh-tyń Los-Andjeles qalasynda jasaǵan baıandamasynda Pentagonda «etnıkalyq» dep atalatyn qarýdy qoldaný tájirıbesin zerttep jatqandyǵyn aıtqan bolatyn. Áskerı maqsatta psıhotroptyq zattar paıdalanylatyn mundaı alapat qarýdy boldyrmaýǵa ǵalym Qýanysh Amanbaıuly ómir boıy kúresip baqty.

Ǵalym ózi zerttegen salasyn ómi­riniń sońyna deıin jalǵastyrdy. Epıde­mıolog ǵalym birneshe jyldar boıy Almaty memlekettik medısına ınstıtýtynda mıkrobıologııa, vırýsologııa jáne ımmýnologııa kafedrasynda dáris oqyp, óz biligin jastarǵa úıretýden jalyqpady. Ustaz, ǵa­lym, professor Qýanysh Mákirov 130-dan astam ǵylymı maqalalardyń, 6 monografııanyń, «Áskerı epıdemıologııa» oqý quralynyń avtory retinde kóptiń esinde qaldy.

Iá, biz álemdik saıası tarıhtaǵy úsh alyp qaıratkerdiń kezdesýiniń kýágeri bolyp, úsh memlekettiń Úndistan, Iran, Mysyr elderiniń qaýipsizdigine qolǵabys bergen ǵalym Qýanysh Mákirovtiń ómir joldaryna sholý jasadyq. О́z isine adal jandy eske almaýǵa haqymyz joq edi.

Ermek JUMAHMETULY