Internette bir avtor: «Siz» dep sóıleý adamdardyń arasyn alshaqtatyp, bir-birine degen senimin azaıtady. Ondaı sýbordınasııa ata-ana men bala arasynda bolmaýy kerek. Bala ondaı kezde beısanaly túrde ata-anasyn bóten adam retinde qabyldaıdy. Sondyqtan bala ata-anasyna «siz» demeı, «sen» dep sóıleýi kerek, «siz» dep tanymaıtyn bóten adamǵa nemese asa qurmetti úlken adamdarǵa ǵana aıtylady» deıdi. Muny oqyp, jylarymyzdy ne kúlerimizdi bilmedik.
О́kinishtisi, áleýmettik jelide osy taqylettes pikirler tolyp jatyr. Bolat Bek esimdi azamat: «Bizdiń jaqta bári ata-anasyna «sen» dep sóıleıdi, bul ózimsiný, jaqsy kórý, jaqyn tartýdyń belgisi. Bul rette basqa varıanttar adamnyń mıyna kelmeıdi. Syrttyń adamyna bolmasa...» dese, Anar Mustafına: «Jalpy bóten adamdarǵa «siz» dep sóıleý durys. Biraq ata-anańmen «sen» dep sóılegen durysyraq dep oılaımyn. «Siz» dep turyp, oǵan ishki bar dúnıeńdi, renishińdi aıta almaıtyn sııaqtysyń. Bilmeımin, men ózim «sen» dep sóılep, olarmen qurby-qurdastaı áńgimelesip, erkelep júre beremin. Biraq bul syılamaǵandyqty bildirmeıdi» dep pikir jazypty.
Mundaıda Buqar jyraýdyń: «Syılaǵannan ne paıda, sizdi qoıyp, «sen» dese» degen támsiline júginýge týra keledi. Maǵjan aqyn: «Sen» dep sizge ne deıin, tamuqta máńgi kúıińiz!» dep, ókpe-nazdyń ózin mádenıetti qalypqa syıǵyzyp, «sen» deý tamuqtan beter aýyr sóz ekenine den qoıǵyzady. Al Shortanbaı Qanaıuly: «Sen demek qıyn emes pe, Burynǵy týǵan úlkenge?» dep jyrlasa, Maılyqoja aqyn bir tolǵaýynda: «Bolar eldiń balasy birin-biri siz degen, bolmas eldiń balasy birin-biri kúndegen» dep ónegeli ósıet arnady. Qazaqy tárbıeniń túpki ıdeıasy qashanda úlkenge qurmet, kishige izet kórsete bil degen ádepke baryp tireletini sodan. Qazan tóńkerisinen buryn qazaqtyń bar balasy aldymen, ata-anasyna, odan qaldy ózinen jasy úlkenderdiń bárine «siz» dep sypaıy túrde til qatsa, keńes kezinde salt-sanamyz turpaıylanyp, ózge mádenıettiń qanjyǵasyna qalaı óńgerilip kete barǵanymyzdy baıqamaı da qaldyq. О́zinen jasy kishi adamnyń ózine «sen» dep sóılemeı, baýyrym, shyraǵym, qalqam, qarǵam dep, t.t. osyndaı qaratpa sózderdi qarym-qatynas ádebi retinde qalyptastyrǵan halyqtyń qazirgi urpaǵy bul sózderdiń keıde mán-maǵynasyn tolyq uǵýdan qalyp barady. Jalpy «sen» dep sóıleý áý basta qaıdan, qalaı kelgen degenge toqtalsaq, tarıhtyń túbine tereń batyp ketýimiz múmkin. Bul rette mamandar alǵa tartqan mynadaı tarıhı derekti mysalǵa keltirsek jetkilikti: «1794 jyly memlekettik tóńkeris arqyly bılikke qol jetkizgen Fransýz «qyzyl kommýnarlary» kommýnısteriniń alǵashqy zańdarynyń biri «sizdi» «sen» degen sózge almastyryp, al «myrzany» «azamat» dep ózgertý boldy. Bir-birine «sen», «azamat» dep aıtýdan bas tartqandar eldiń qas jaýy retinde Parıj alańynda bastary shabyldy». Qazaq qoǵamyna «sen» degen uǵym keńes zamanynda orys mektepterin bitirgenderden keldi. Keńester Odaǵy qurylmaı turǵanda ondaı sóz aýzynan shyǵyp ketken adam ádepsiz, kórgensiz sanalǵan. «Sen» dep sóıleý jasy ulǵaıǵan kisige til tıgizý, syılamaý dep eseptelgen. Sol sebepti halqymyz «siz-biz» desken syılastyqty «senniń» seńi shaıyp ketpeýine basa mán bergen. «Sizdiń» ar jaǵynan balanyń ata-anaǵa, el-jurtyna degen súıispenshiligi, qurmeti men izeti sezilse, «senniń» artynan dórekilik, óktemdik pen keýdemsoqtyq yzǵary esetinin baıypty baǵamdaǵan. Pýshkındi ǵalamat sanasaq ta, «Prostoe – Vy, chýdesnoe – Ty» degeni qazaqy mentalıtetpen tárbıelengen sanaǵa sáıkes kelmeıdi. «Ár eldiń salty basqa, ıtteri qara qasqa» demekshi, álemde «siz» dep syzylyp turǵanyńyzdy syılastyq dep qabyldamaıtyn, unatpaıtyn halyqtar da bar dep estip jatyrmyz. Bul óz aldyna bólek áńgimege arqaý bolatyn taqyryp shyǵar. Bizdiń aıtpaǵymyz, ulttyq bolmysymyz ben salt-sanamyzdy, tól mádenıetimizdiń ereksheligi men syılastyqqa qurylǵan qarym-qatynasymyzdy saqtap qalýǵa mán bermesek, qazaqtyń búkil aǵzasy bótenniń nasıhatyna beıimdelip, baıyrǵy sabasyna túsýge asyqpaı, beıqam jata berýi múmkin. Joǵarydaǵy mysaldar ata-baba jolynan adasyp, basqa súrleýge túsip ketken ondaılardyń qarasy qazirdiń ózinde aramyzda az emes ekenin ańǵartyp qalady. Tárbıedegi osy aqaýǵa kóńil buratyn kez keldi. Bolmasa uly ákesine, qyzy sheshesine óktem daýyspen «sen» dep sóılep tursa, nesi jaqsy?!