Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń jyl sońyna deıin paıdalanylmaı jatqan jaıylymdardy memleket ıeligine qaıtarý týraly tapsyrmasy qoǵamdyq pikirdi taǵy da bir tolqytyp jiberdi. О́ıtkeni kóptiń kókeıindegi másele osy. Tórt túligimen kún kórgen aýyldaǵy aǵaıynǵa jaıylym jetpeıdi. Mal jaıatyn óristiń kóbi jekeniń qolyna ótip ketken.
«Jaıylymdardyń 99 paıyzy sharýa qojalyqtardyń ıeliginde. Onyń 36 paıyzynda ǵana mal jaıylady. Qalǵan 46 mln gektar jaıylym jer bos jatyr. Úkimetke Bas prokýratýramen birlesip, bıyl jyldyń sońyna deıin osyndaı jaıylymdardy qaıtarýdy tapsyramyn», dedi Memleket basshysy.
Munyń aldynda Prezıdent gazetimizde jarııalanǵan «Táýelsizdik bárinen qymbat» maqalasynda árbir qazaqstandyqty alańdatatyn máselelerge toqtalǵan. Eldiń birtutastyǵy jaıynda baıandaı kele, elimizdiń jeri eshkimge satylmaıtynyn, sheteldikterdiń menshigine berilmeıtinin aıtqan. Sondaı-aq bıyl jer máselesi jónindegi komıssııa qurylyp, aýyl sharýashylyǵyna arnalǵan jerlerdi tıimdi paıdalaný týraly naqty bir baılam jasalatynyn jetkizgen.
Esterińizde bolsa, bul másele 2019 jyldyń jeltoqsan aıynda da kóterilgen edi. Sol kezdegi Májilis depýtaty Jeksenbaı Dúısebaev «Jaıylymdar týraly» zańda aıtylǵan másleler tek qaǵaz júzinde ǵana qalyp otyrǵanyn aıtyp, Úkimet basshysyna saýal joldaǵan. Depýtatqa bergen jaýabynda Premer-Mınıstr Asqar Mamın arnaıy júrgizilgen taldaýdyń nátıjesi respýblıkadaǵy jekelegen aýyldyq eldi mekenderde, ásirese ońtústik óńirlerde jaıylym jerdiń tapshylyǵyn kórsetkenin, osyǵan baılanysty «Jaıylymdar týraly» zań sheńberinde aýyl-aımaqtardyń jaıylym jerin qaıtadan bólý qarastyrylyp otyrǵanyn atap ótken. Sondyqtan Memleket basshysy jaıylym máselesin tekten-tekke qozǵamasa kerek.
2015 jyldyń 2 qarashasynda elimizdiń Jer kodeksine ózgerister men tolyqtyrýlar engizilgeni belgili. Qujattyń 24-babyna sáıkes, aýyl sharýashylyǵy maqsatyndaǵy jerlerdi sheteldikterge jalǵa berý merzimi 10 jyldan 25 jylǵa deıin uzartyldy.
Esesine, osy ýaqytqa deıin jer telimin 49 jylǵa deıin jalǵa alyp, sharýasyn dóńgeletip otyrǵan otandastarymyzdyń quqy shekteldi. 2016 jyldyń naýryz aıynda sol kezdegi Ulttyq ekonomıka mınıstri Erbolat Dosaev sol jyldyń 1 shildesinen bastap, aýyl sharýashylyǵy maqsatyndaǵy 1,7 mln gektar jer aýksıon arqyly satylymǵa shyǵatynyn málimdedi. Bul málimdeme halyqtyń narazylyǵyn týǵyzyp, birneshe qalada jappaı qarsylyq sharalary ótti. Eldiń narazylyǵynan keıin jerge baılanysty 14 mańyzdy sheshim qabyldandy. Onda jalǵa beretin telimderdiń shekti kólemi anyqtalyp, jerdi paıdalaný tásilderi men ony tıimsiz paıdalanǵan jaǵdaıda memleketke qaıtarý týraly usynystar engizildi.
Osylaısha, qazaqstandyqtarǵa jerdi 49 jylǵa deıin jalǵa berý normasy saqtalyp qaldy, «Jaıylym týraly», «Jerdiń qunarlylyǵyn arttyrý týraly» qujattar ázirlendi.Májilis depýtaty Aıdos Sarym jaıylymdyq jer máselesi jerge qatysty qordalanyp qalǵan máseleniń bir bóligi ǵana ekenin aıtady. Onyń pikirinshe, jer salasyndaǵy sońǵy bes jylda jetken eń úlken jetistigimiz – jerimizdiń sheteldikterge jalǵa berilmeıtini jáne satylmaıtyny. «Jerge qatysty máselege kelgende aldymen 2016 jyly shyǵarǵan sheshimderdi qaıta qarap, oı eleginen ótkizip alýymyz kerek. Sol kezdegi komıssııanyń quzyreti jetpegen jaıttardy kún tártibine qaıta shyǵaratyn sát keldi, solardy sheship alsaq, jer daýyn biraz tarqatqan bolar edik», deıdi Aıdos Sarym.
Depýtat 1990 jyldardyń alasapyranyn paıdalanyp, jerge ıelik etip ketken adamdardyń aty-jónin de halyq bilýi kerektigin alǵa tartty. «Qazaqstanda jerge qatysty aqparattar qupııa bolmaýy kerek. Qazir aqparattyń zamany. Sondyqtan qolynda barda qonyshynan basqandardyń esimin anyqtaý qıyndyq týǵyzbaıdy dep oılaımyn. Qaramaǵynda 500 gektar jeri bar tulǵalar kimder ekenin el bilýi tıis. Jerdiń qandaı sharttarmen jalǵa berilgeni de sol kezde aıqyndalyp qalar edi», deıdi depýtat.
Belgili qoǵam qaıratkeri, ekonomıst Qýanysh Aıtahanov ta Úkimet 2016 jyly jerge baılanysty engizilgen usynystardy qaıta qarap, naqty sheshim qabyldaý qajettigin aıtty. «Kezinde jer telimderi qalaı jekeniń qolyna ótip ketti? Olar telimderdi qandaı maqsatqa paıdalandy? Osy máseleler kóldeneń qoıylýy kerek. Eger jer orynsyz berilip, maqsatsyz paıdalanylǵan bolsa, onda telimder memleket menshigine qaıtarylýy tıis».
Ekonomıst 1993 jyly qabyldanǵan Jer kodeksindegi jer qory týraly tarmaqty da erekshe qaperde ustaý kerektigin jetkizdi. «Ásilinde osy tarmaqqa saı árbir oblysta, árbir aýdanda ashylǵan jer qoryna memleket ıeligindegi jerdiń 40 paıyzy berilýi kerek edi. Úkimet paıdalanbaı jatqan jer telimderin osy qordyń qaramaǵyna ótkizip, jumysyn jańǵyrtý kerek. Mundaı qadam jerge qatysty senimsizdikti az da bolsa seıilter edi», deıdi ol.
Q.Aıtahanovtyń sózinshe, 2016 jyly komıssııa jeke tulǵalarǵa beriletin jer kólemin naqtylap, Úkimetke usynǵan. Biraq sol kezdegi Úkimet qandaı sheshim shyǵarǵany elge belgisiz. «Osy rette jerdi jalǵa alamyn degen azamattar men jer qory jáne aýdan basshylary arasynda kelisimshart túzilýi tıis. Bul shartta jer qandaı maqsatqa ıgeriletini naqtylanyp, taraptardyń mindettemeleri aıqyndalýy kerek. Eger qujattaǵy mindetter oryndalmasa, onda jer keri memleketke qaıtarylatyndaı etken abzal», deıdi Q. Aıtahanov.
Ekonomıst-sarapshynyń aıtýynsha, ońtústiktegi aǵaıyndy soltústikke qonystandyrý máselesin de jer arqyly sheshýge bolady. Ol úshin soltústikke qonys aýdarýǵa nıet etkenderge Úkimet ýáde bergen qosymsha qarjymen qosa, birneshe júzdegen gektar jer de jalǵa berilgeni durys. Sonda bosap qalǵan aımaqqa el qondyrsaq degen arman-jospar oryndalady. Bul úshin jobany memlekettik baǵdarlama deńgeıinde qarastyrý kerek.
– Qazaq jerdi ıgere almaıdy degen bos sóz. Jerdi saýyqtyryp, ony jónimen paıdalana alatyn azamattarǵa jalǵa berý kerek. Biz osy arqyly azyq-túlik problemasyn da sheshe alamyz, – deıdi Q.Aıtahanov.2003 jyly qabyldanǵan Jer kodeksi avtorlarynyń biri bolǵan Toqtar Esirkepov bul qujattyń burynǵy zańdarǵa qaraǵanda eń basty aıyrmashylyǵy – memleket aýyl sharýashylyǵy jerlerine taýar, jekemenshik nysany retinde tanyp, satýǵa shyǵarǵanyn aıtyp berdi. Jerdiń satýǵa shyǵarylǵan sebebi bylaısha túsindiriledi: «90 mln gektardan astam aýyl sharýashylyǵy jeri durys paıdalanylmaı jatyr. Jerdi tıimdi paıdalanýdyń bir ǵana joly bar, ol – jekemenshikke berý, jerdiń naqty ıesi bolmaı, jerdiń qunaryn eshkim arttyrmaıdy. Ony óz menshigindeı qaramaıdy...».
– Álemdik tájirıbege qarasaq, jer máselesi ár elde ártúrli sheshilgen. Telimniń jarty bóligi jekemenshiktiń qolyna ótse, bir bóligi – memlekettiń menshiginde. Sondyqtan «tek qana jeke menshik qutqarady, odan basqa jol joq» degen qaǵıdat durys emes, – deıdi T.Esirkepov.
Ekonomıster jer reformasy bastalǵaly beri jer quqyǵy ózgerip otyrǵanyn aıtady. Aıtalyq, 1990 jyldardyń bas kezinde jerdi ıelenip alǵandar jer úlesin sońyna muragerlikke qaldyra alatyn. Al 1995 jyly jarııalanǵan jarlyqtarda «jerdi turaqty paıdalaný» degen baptar paıda boldy.
– Osyǵan oraı shyqqan Úkimet qaýlysynda «Jer jekemenshikke ketpeıdi, tek paıdalaný quqyǵymen satyp alýǵa bolady» delingen. Al jerdi turaqty paıdalaný quqyǵymen satyp alǵandar 2003 jyly qabyldanǵan Kodeks boıynsha jerdi zańdastyryp aldy, – deıdi Toqtar Esirkepov.
Sol kezdegi Úkimet basshylary 10-15 jyldyń ishinde 10-15 mln gektar jer jeke menshikke satylady dep boljam jasaǵan. Biraq 1993 jyldan bergi 27 jylda 1-1,5 mln gektardan sál asatyn jer satylǵan.
Osy rette T.Esirkepov ońtústik óńirlerde jaıylymdyq jerlerdiń tapshylyǵynan aýyldaǵy aǵaıyn malyn qoraǵa baılap baǵatyn deńgeıge jetkenin aıtty. Memleket basshysy atap ótkendeı, jaıylymdardyń 99 paıyzy – sharýa qojalyqtarynyń ıeliginde. Alaıda onyń 36 paıyzynda ǵana mal jaıylady.
Resmı málimetke súıengen T.Esirkepov eldegi aýyl sharýashylyǵy maqsatyndaǵy jerdiń 1,5 paıyzy jekemenshikke satylǵanyn, al 98,5 paıyzy memlekettiń qolynda ekenin, biraq memleket qolyndaǵysynan aıyrylyp qalǵanyn aıtty. Oǵan Jer kodeksin qabyldaý kezindegi «jerdi paıdalaný quqyǵymen satyp alǵandarǵa jer tegin beriledi» degen ótpeli baptar jol bergen. Osylaısha aýyl sharýashylyǵy maqsatyndaǵy 4,5-5,5 mln gektar jer ózgeniń qolyna ótip ketken. Alaıda bul týraly esh jerde aıtylyp, ne bolmasa kórsetilmeıdi.
– Jer kodeksin qabyldaǵanǵa deıin jerdi bir túgendep alaıyq degende eshkim qulaq aspady. Osydan keıin jer máselesi shıelenise tústi. Endi jerdi túgendeý isi eshqandaı nátıje bermesi belgili. Jer salyǵyn ósirýden de paıda kóretinimiz shamaly. Ol úshin Úkimet ekonomıkalyq kadastr jasaýy kerek. Aınalyp kelgende, bul da aýyl sharýashylyǵy jerine ınventarızasııa júrgizýge kelip tireledi. Sondyqtan eń durysy, qalǵan 46 mln gektar jaıylymdyq jerdi Jer qoryna tapsyrý kerek, – deıdi T. Esirkepov.
Kezinde jerdi jekeshelendirý naýqany tusynda aýyldyq mekenderde 500-1000 ga, oblystarda 200-500 myń ga jerdi ıelenip ketken burynǵy keńshar basshylary men oblys ákimderiniń qarasy kóp bolǵanyn aıtqan T.Esirkepov solardy anyqtaý jónindegi usynyspen Prezıdentke shyqqaly otyrǵanyn jetkizdi.
«Ol jerlerdiń kimge berilgeni týraly másele de tym kúńgirt. Sondaı-aq elimizdiń batys óńirlerindegi jekemenshikke ótip ketken jer telimderi – Kaspıı teńiziniń qaırańynda ornalasqan. El ishinde «sol aımaqtarda iri munaı kózi bar. Ieleri sol úshin ustap otyr» degen áńgime taraǵan. Bul máseleni de Úkimet jerdiń ıgerilmeı jatqanyn teksergen kezde eskerý kerek», dep sózin túıindedi ekonomıst.