О́risi tarylǵan jaıylym – aýyl sharýashylyǵyna qolbaılaý

«Jaıylymdardyń 99 paıyzy sharýa qojalyqtardyń ıeliginde. Onyń 36 paıyzynda ǵana mal jaıylady. Qalǵan 46 mln gektar jaıylym jer bos jatyr. Úkimetke Bas prokýratýramen birlesip, bıyl jyldyń sońyna deıin osyndaı jaıylymdardy qaıtarýdy tapsyramyn», dedi Memleket basshysy.

Munyń aldynda Prezıdent gazeti­mizde jarııalanǵan «Táýelsizdik bári­­nen qymbat» maqalasynda ár­bir qa­zaq­standyqty alańdatatyn máselelerge toqtalǵan. Eldiń birtu­tas­tyǵy jaıynda baıandaı kele, elimiz­diń jeri eshkimge satylmaıtynyn, shetel­dik­terdiń menshigine berilmeıtinin aıtqan. Sondaı-aq bıyl jer máselesi jónin­degi komıssııa qurylyp, aýyl sharýa­shy­lyǵyna arnalǵan jerlerdi tıimdi paıdalaný týraly naqty bir baılam jasalatynyn jetkizgen.

Esterińizde bolsa, bul másele 2019 jyl­dyń jeltoqsan aıynda da kóteril­gen edi. Sol kezdegi Májilis depýtaty Jeksenbaı Dúısebaev «Jaıylymdar týraly» zańda aıtylǵan másleler tek qaǵaz júzinde ǵana qalyp otyrǵanyn aıtyp, Úkimet basshysyna saýal joldaǵan. Depýtatqa bergen jaýabynda Premer-Mınıstr Asqar Mamın arnaıy júr­gizilgen taldaýdyń nátıjesi res­pýblıkadaǵy jekelegen aýyldyq eldi mekenderde, ásirese ońtústik óńir­lerde jaıylym jerdiń tapshylyǵyn kór­setkenin, osyǵan baılanysty «Jaıy­lymdar týraly» zań sheńberinde aýyl-aımaqtardyń jaıylym jerin qaıtadan bólý qarastyrylyp otyrǵanyn atap ótken. Sondyqtan Memleket basshysy jaıylym máselesin tekten-tekke qoz­ǵamasa kerek.

2015 jyldyń 2 qarashasynda eli­miz­diń Jer kodeksine ózgerister men tolyqtyrýlar engizilgeni belgili. Qu­jattyń 24-babyna sáıkes, aýyl sha­rýa­shy­lyǵy maqsatyndaǵy jerlerdi she­tel­dikterge jalǵa berý mer­zimi 10 jyl­dan 25 jylǵa deıin uzar­tyl­- dy.

Esesine, osy ýaqytqa deıin jer telimin 49 jylǵa deıin jalǵa alyp, sharýasyn dóń­geletip otyrǵan otandastarymyzdyń quqy shekteldi. 2016 jyldyń naýryz aıynda sol kezdegi Ulttyq ekonomıka mınıstri Erbolat Dosaev sol jyldyń 1 shildesinen bastap, aýyl sharýashylyǵy maqsatyndaǵy 1,7 mln gektar jer aýksıon arqyly satylymǵa shyǵatynyn málimdedi. Bul málimdeme halyqtyń narazylyǵyn týǵyzyp, birneshe qalada jappaı qarsylyq sharalary ótti. Eldiń narazylyǵynan keıin jerge baılanysty 14 mańyzdy sheshim qabyldandy. Onda jalǵa beretin telimderdiń shekti kólemi anyqtalyp, jerdi paıdalaný tásilderi men ony tıimsiz paıdalanǵan jaǵdaıda memleketke qaıtarý týraly usynystar engizildi. Osylaısha, qazaqstandyqtarǵa jerdi 49 jylǵa deıin jalǵa berý normasy saqtalyp qaldy, «Jaıylym týraly», «Jerdiń qunarlylyǵyn arttyrý týraly» qujattar ázirlendi.

Májilis depýtaty Aıdos Sarym jaıy­lymdyq jer máselesi jerge qatys­ty qordalanyp qalǵan máseleniń bir bóligi ǵana ekenin aıtady. Onyń pikirin­she, jer salasyndaǵy sońǵy bes jylda jet­ken eń úlken jetistigimiz – jerimizdiń she­tel­dikterge jalǵa berilmeıtini jáne satylmaıtyny. «Jerge qatysty má­se­lege kelgende aldymen 2016 jyly shy­ǵar­ǵan sheshimderdi qaıta qarap, oı ele­gi­nen ótkizip alýymyz kerek. Sol kezdegi komıssııanyń quzyreti jetpegen jaıttardy kún tártibine qaıta shyǵaratyn sát keldi, solardy sheship alsaq, jer daýyn biraz tarqatqan bolar edik», deıdi Aıdos Sarym.

Depýtat 1990 jyldardyń alasapyranyn paıdalanyp, jerge ıelik etip ketken adamdardyń aty-jónin de halyq bilýi kerektigin alǵa tartty. «Qazaqstanda jerge qatysty aqparattar qupııa bolmaýy kerek. Qazir aqparattyń zamany. Sondyqtan qolynda barda qonyshynan basqandardyń esimin anyqtaý qıyndyq týǵyzbaıdy dep oılaımyn. Qaramaǵynda 500 gektar jeri bar tulǵalar kimder ekenin el bilýi tıis. Jerdiń qandaı sharttarmen jalǵa berilgeni de sol kezde aıqyndalyp qalar edi», deıdi depýtat.

Belgili qoǵam qaıratkeri, ekonomıst Qýanysh Aıtahanov ta Úkimet 2016 jyly jerge baılanysty engizilgen usy­nys­tardy qaıta qarap, naqty sheshim qabyldaý qajettigin aıtty. «Kezinde jer telimderi qalaı jekeniń qolyna ótip ket­ti? Olar telimderdi qandaı maqsatqa paı­dalandy? Osy máseleler kóldeneń qoıylýy kerek. Eger jer orynsyz be­rilip, maqsatsyz paıdalanylǵan bolsa, onda telimder memleket menshigine qaı­ta­rylýy tıis».

 Ekonomıst 1993 jyly qabyldanǵan Jer kodeksindegi jer qory týraly tar­maq­ty da erekshe qaperde ustaý kerektigin jetkizdi. «Ásilinde osy tarmaqqa saı árbir oblysta, árbir aýdanda ashylǵan jer qoryna memleket ıeligindegi jerdiń 40 paıyzy berilýi kerek edi. Úkimet paıdalanbaı jatqan jer telimderin osy qordyń qaramaǵyna ótkizip, ju­my­syn jańǵyrtý kerek. Mundaı qadam jerge qatysty senimsizdikti az da bolsa seıilter edi», deıdi ol. Q.Aıta­ha­nov­tyń sózinshe, 2016 jyly komıssııa jeke tulǵalarǵa beriletin jer kóle­min naqtylap, Úkimetke usynǵan. Biraq sol kezdegi Úkimet qandaı sheshim shy­ǵarǵany elge belgisiz. «Osy rette jerdi jalǵa alamyn degen azamattar men jer qory jáne aýdan basshylary arasynda keli­simshart túzilýi tıis. Bul shartta jer qandaı maqsatqa ıgeriletini naq­ty­lanyp, taraptardyń mindet­te­me­le­ri aıqyndalýy kerek. Eger qujat­taǵy mindetter oryndalmasa, onda jer keri memleketke qaıtarylatyndaı etken abzal», deıdi Q. Aıtahanov.

Ekonomıst-sarapshynyń aıtýynsha, ońtústiktegi aǵaıyndy soltústikke qonystandyrý máselesin de jer arqyly sheshýge bolady. Ol úshin soltústikke qonys aýdarýǵa nıet etkenderge Úkimet ýáde bergen qosymsha qarjymen qosa, birneshe júzdegen gektar jer de jalǵa berilgeni durys. Sonda bosap qalǵan aımaqqa el qondyrsaq degen arman-jos­par oryndalady. Bul úshin jobany memlekettik baǵdarlama deńgeıinde qarastyrý kerek.

– Qazaq jerdi ıgere almaıdy degen bos sóz. Jerdi saýyqtyryp, ony jónimen paı­dalana alatyn azamattarǵa jalǵa berý kerek. Biz osy arqyly azyq-túlik problemasyn da sheshe alamyz, – deıdi Q.Aıtahanov.

 2003 jyly qabyldanǵan Jer kodeksi av­torlarynyń biri bolǵan Toqtar Esir­ke­pov bul qujattyń buryn­ǵy zańdarǵa qara­ǵanda eń basty aıyr­mashylyǵy – memleket aýyl sharýa­shy­ly­ǵy jerlerine taýar, jekemenshik nysany retinde tanyp, satýǵa shyǵarǵanyn aıtyp berdi. Jerdiń satýǵa shyǵarylǵan sebebi bylaısha túsindiriledi: «90 mln gektardan astam aýyl sharýashylyǵy jeri durys paıdalanylmaı jatyr. Jerdi tıimdi paıdalanýdyń bir ǵana joly bar, ol – jekemenshikke berý, jer­diń naqty ıesi bolmaı, jerdiń quna­ryn eshkim art­tyr­maıdy. Ony óz men­shi­gindeı qara­maı­dy...».

– Álemdik tájirıbege qarasaq, jer máselesi ár elde ártúrli sheshilgen. Te­lim­niń jarty bóligi jekemenshiktiń qolyna ótse, bir bóligi – memlekettiń menshiginde. Sondyqtan «tek qana jeke menshik qut­qarady, odan basqa jol joq» degen qaǵı­dat durys emes, – deıdi T.Esirkepov.

Ekonomıster jer reformasy bas­tal­­ǵaly beri jer quqyǵy ózgerip otyr­ǵanyn aıtady. Aıtalyq, 1990 jyl­dar­dyń bas kezinde jerdi ıelenip alǵandar jer úlesin sońyna mura­ger­lik­ke qaldyra alatyn. Al 1995 jyly jarııa­lan­ǵan jarlyqtarda «jerdi turaq­ty paıdalaný» degen baptar paıda boldy.

– Osyǵan oraı shyqqan Úkimet qaýly­syn­da «Jer jekemenshikke ketpeıdi, tek paıdalaný quqyǵymen satyp alýǵa bolady» delingen. Al jerdi turaqty paıdalaný quqyǵymen satyp alǵandar 2003 jyly qabyldanǵan Kodeks boıynsha jerdi zańdastyryp aldy, – deıdi Toqtar Esirkepov.

 Sol kezdegi Úkimet basshylary 10-15 jyldyń ishinde 10-15 mln gektar jer jeke menshikke satylady dep boljam jasaǵan. Biraq 1993 jyldan bergi 27 jylda 1-1,5 mln gektardan sál asatyn jer satylǵan.

Osy rette T.Esirkepov ońtústik óńir­lerde jaıylymdyq jerlerdiń tap­shy­ly­ǵynan aýyldaǵy aǵaıyn malyn qoraǵa baılap baǵatyn deńgeıge jetkenin aıtty. Memleket basshysy atap ótkendeı, jaıylymdardyń 99 paıyzy – sharýa qojalyqtarynyń ıeliginde. Alaıda onyń 36 paıyzynda ǵana mal jaıylady.

Resmı málimetke súıengen T.Esir­kepov eldegi aýyl sharýashylyǵy maq­sa­tyndaǵy jerdiń 1,5 paıyzy jeke­men­shikke sa­tyl­ǵanyn, al 98,5 paıyzy memlekettiń qolynda ekenin, biraq mem­leket qolyn­da­ǵysynan aıyrylyp qalǵanyn aıtty. Oǵan Jer kodeksin qabyldaý kezindegi «jerdi paıdalaný quqyǵymen satyp al­ǵan­darǵa jer tegin beriledi» degen ótpeli baptar jol bergen. Osylaısha aýyl shar­ýa­shylyǵy maqsatyndaǵy 4,5-5,5 mln gek­tar jer ózgeniń qolyna ótip ketken. Alaıda bul týraly esh jerde aıtylyp, ne bolmasa kórsetilmeıdi.

–Jer kodeksin qabyldaǵanǵa deıin jerdi bir túgendep alaıyq degende eshkim qulaq aspady. Osydan keıin jer máse­lesi shıelenise tústi. Endi jerdi tú­gendeý isi eshqandaı nátıje ber­mesi belgili. Jer salyǵyn ósirýden de paıda kóretinimiz shamaly. Ol úshin Úki­met ekonomıkalyq kadastr jasaýy kerek. Aınalyp kelgende, bul da aýyl sharýa­shylyǵy jerine ınventarızasııa júrgizýge kelip tireledi. Son­dyq­tan eń durysy, qalǵan 46 mln gektar jaıylymdyq jerdi Jer qoryna tapsyrý kerek, – deıdi T. Esirkepov.

Kezinde jerdi jekeshelendirý naýqa­ny tusynda aýyldyq mekenderde 500-1000 ga, oblystarda 200-500 myń ga jerdi ıelenip ketken burynǵy keńshar bas­shylary men oblys ákimderiniń qara­sy kóp bolǵanyn aıtqan T.Esirkepov solardy anyqtaý jónindegi usynyspen Prezı­dentke shyqqaly otyrǵanyn jetkiz­di. «Ol jerlerdiń kimge berilgeni týraly másele de tym kúńgirt. Sondaı-aq elimizdiń batys óńirlerindegi jekemenshikke ótip ketken jer telimderi – Kaspıı teńiziniń qaırańynda ornalasqan. El ishinde «sol aımaqtarda iri munaı kózi bar. Ieleri sol úshin ustap otyr» degen áńgime taraǵan. Bul máseleni de Úkimet jerdiń ıgerilmeı jatqanyn teksergen kezde eskerý kerek, –dep sózin túıindedi ekonomıst.

ALMATY