Bıyl Almatydaǵy Qazaqstan Respýblıkasy Mádenıet jáne sport mınıstrligi «Ortalyq memlekettik arhıv» RMM-ne 100 jyl tolyp otyr. Osy oraıda arhıv dırektory Arnur Qarymsaqovpen suhbattasqan edik.
– Arnur Jasabekuly, 2020 jyly Úkimettiń qaýlysymen merekelik kúnder kúntizbesine «22 jeltoqsan – Arhıvshiler kúni» bolyp endi. Bul demek, arhıv salasyna erekshe kóńil bóline bastaǵannyń belgisi ǵoı?
– Árıne. Bul elimizdiń arhıvısteri úshin qýanyshty jańalyq boldy. 22 jeltoqsannyń «Arhıvshiler kúni» retinde tańdap alynýy beker emes. О́ıtkeni 1998 jyly dál osy kúni elimizde tuńǵysh ret Ulttyq arhıv qory jaıly Zań qabyldanǵan bolatyn. Osylaısha kásibı merekemizdiń belgilenýi arhıvıst mamandardyń mereıin ósire tústi. О́ıtkeni arhıv – bul tarıhtyń qaınar bulaǵy. Al, arhıv qyzmetkerleri – tarıhymyzdyń tamyry, qundy qujattardyń shyn janashyrlary. Júz myńdaǵan, tipti mıllıondaǵan aqparattyq qazynamen jumys isteıtin arhıv mamandary el múddesi úshin aıanbaı eńbek etip keledi. Al qazirgi jahandaný zamanynda másele aqparattyń kólemine emes, onymen jumys isteı bilýdiń, óńdeýdiń, saqtaýdyń joldaryn qarastyrýǵa kelip tireledi. Sol sebepti qazirgi arhıv qyzmetkerlerine jańa tehnologııalardy meńgerý basty mindet bolyp otyr. Jaqynda ǵana Senattyń Áleýmettik-mádenı damý jáne ǵylym komıtetiniń músheleri tarıhı mańyzdy qoljazbalardyń, sırek basylymdar men kitaptardyń kóshirmelerin izdeý men satyp alýdy qarjylandyrýdyń mańyzdylyǵyn, mádenıet salasy, onyń ishinde arhıv qyzmetkerleriniń jalaqysyn kóterý máselesin qarastyrýdy jáne sırek kitaptar men qoljazbalar saqtalatyn Ulttyq ortalyq qurýdy usynǵan bolatyn. Buǵan deıin Elbasy N.Á.Nazarbaev ejelgi dáýirden qazirgi zamanǵa deıingi kezeńdi qamtıtyn barlyq otandyq jáne sheteldik arhıvter dúnıesine irgeli zertteýler júrgizý úshin «Arhıv – 2025» jeti jyldyq baǵdarlamasyn jasaýdy óziniń «Uly dalanyń jeti qyry» atty maqalasynda aıtqan bolatyn. Osydan keıin biz de óz tarapymyzdan qujattardy elektrondy tizimge engizý, izdestirý júıesiniń durys qalyptasýy, kóne jazbalardy sanıtarlyq normalarǵa saı saqtaý, túpnusqalardy keleshek urpaqqa jetkizý baǵyttary boıynsha birqatar usynystarymyzdy arhıv qyzmetkerlerimen birlese otyryp daıyndap, «Arhıv – 2025» baǵdarlamasy boıynsha bes jyldyq jumys josparyn túzip shyqqan bolatynbyz. Qazir sol baǵyttar boıynsha barlyq otandyq arhıvter jumys istep jatyr. Arhıv qyzmetin aqyly etý de kún tártibindegi másele bolyp otyr. Bul sheteldik arhıvterde bar tájirıbe. Aqyly qyzmet qosylsa, otandyq arhıvter memleketke qol jaıyp qarap otyrmaı, az da bolsa óz kúnin ózi kórýge jaǵdaı týar edi. Túsken qarjydan skanerler, fotorestavrasııalyq apparattar, dezınfeksııa, dezınseksııa jumystaryna arnalǵan qurylǵylar alynyp, sıfrlandyrýǵa qajetti arhıvtiń materıaldyq bazasy keńeıe túser edi. Osynyń bári arhıv salasyna kóńil bóline bastaǵannyń alǵashqy qadamdary desek te bolady. Taǵy bir qýanyshty jańalyqpen bóliser bolsam, Qazaqstan arhıvısteriniń joǵary biliktiligi men arhıv salasynyń damýyna aıryqsha úles qosqanyna arnalǵan «Arhıv salasynyń úzdigi» tósbelgisiniń avtory retinde eskızdy jobasyn jasap, Mádenıet jáne sport mınıstrligine usyndym. Qazir mınıstrlik tarapynan bul tósbelgi arnaıy qaýlymen bekitildi. Endi «Arhıv salasynyń úzdigi» medali respýblıka kóleminde bıyldan bastap arhıv salasynyń qyzmetkerlerine beriledi dep otyrmyz. Sondaı-aq, arhıvtiń 100 jyldyq mereıtoıy qarsańynda Ortalyq memlekettik arhıvke «Qazaqstan Respýblıkasynyń Ulttyq tarıhı arhıvi» degen ataý berilse degen oıdy aıttym. Jalpy Memleket tarapynan arhıv salasyna osyndaı deńgeıde jetkilikti túrde kóńil bólinbese, sala mamandarynyń jalaqysy az bolsa, erteńgi kúni arhıv salasyna qyzyǵýshylyǵy bar mamandardy da tappaı qalýymyz ábden múmkin.
– 100 jyldyǵy atap ótiletin Ortalyq memlekettik arhıvtegi eń úlken ózgeris qandaı? Mereıtoıǵa deıin qandaı jumystar atqaryldy?
– Tarıhy ótken ǵasyrdyń 1921 jylynan bastalatyn arhıvtiń mereıtoıy qarsańyndaǵy qaýyrt jumys 2019 jyldyń jaz aılarynan bastap tolassyz júrgizildi. Bul jumystardyń nátıjesin arhıv qalashyǵyndaǵy úlken ózgeris dep ataýǵa bolady. Endi osy jumystardy júıelep atap ótetin bolsam, bul: alty aıǵa sozylǵan aǵymdaǵy kúrdeli jóndeý jumystary, arhıv qalashyǵynyń aýlasyn qalpyna keltirilýi, qundy qujattar saqtalǵan qoımalardaǵy órt qaýipsizdik tehnıkalarynyń jańartylýy jáne ǵylymı-tanymdyq jumystar. Jalpy, Ortalyq memlekettik arhıv qalashyǵy – úsh birdeı respýblıkalyq mańyzy bar arhıvtiń qujat qoımalarynyń basyn biriktirgen tarıhı ǵımarat. Olardy atap ótetin bolsaq, «Ortalyq memlekettik ǵylymı-tehnıkalyq qujattama arhıvi» jáne «Ortalyq memlekettik kıno-fotoqujattar men dybys jazbalary arhıvi». Osy úsh arhıv ornalasqan arhıv qalashyǵyna tutastaı keshendi túrde jóndeý jumystary júrgizildi. Jeke kásipkerlerdiń qoldaýymen arhıv aýlasyna jemis aǵashtary, shyrshalar egildi. Bul jumystardan keıin arhıvke óń kirdi desem, artyq aıtqandyq emes.
Al arhıvtiń ishki mazmunyna kelsek, barlyǵy qoımalardyń ornalasýy jańalanyp, tazalyq jumystary júrgizilip, standarttarǵa saı daıyndaldy. Arhıv qoımalaryndaǵy aǵash stellajdardyń jańa temir stellajdarǵa aýystyrylýy jáne basqa da tehnıkalyq jańarýlar – arhıv ǵımaratynyń talaptarǵa saı ózgeristeriniń kórinisi. Jalpy arhıv qoımalaryn jańartý áli de biraz ýaqytty ári qomaqty qarjyny talap etedi. О́zderińiz bilesizder, álemdi jaılaǵan indet kezinde el azamattaryna densaýlyqqa kóńil bólip, sportpen shuǵyldanýy kerek degen keńes berildi. Al endi arhıv qyzmetkerleri bir orynda uzaq otyryp, shań basqan arhıv qujattarymen jumys isteıtindikten, ásirese restavrator mamandardyń densaýlyǵyn eskerip, bir ýaqyt sportpen aınalysýyna múmkindik jasaý úshin arhıvtiń jertólesinen shaǵyn sport zalyn ashtyq. Qazir arhıvıst mamandar onyń ıgiligin kórip otyr. 1961 jyly irgesi qalanǵan arhıv ǵımaraty Respýblıkalyq mańyzy bar tarıh jáne mádenıet eskertkishteriniń memlekettik tiziminiń 35-shi tizbegine enýine baılanysty arnaıy belgisi bar eskertkish taqta ornatyldy. Osynyń bárin mereıtoı aldyndaǵy úlken ózgerister dep ataýǵa bolady.
– О́zińiz jańa aıtyp óttińiz, Ortalyq memlekettik arhıv respýblıkalyq mańyzy bar tarıh jáne mádenıet eskertkishteriniń memlekettik tizimine endi dep. Jalpy arhıv memleket tarapynan erekshe qorǵaýda bolýy tıis nysan ǵoı? О́ıtkeni tarıhymyzǵa qatysty qanshama qundy qujattar sonda saqtalady...
– Durys aıtasyz. Sol sebepti alǵashqylardyń biri bolyp QR Ishki Ister mınıstrligi Almaty qalasynyń mamandandyrylǵan kúzet qyzmeti basqarmasy memlekettik mekemesiniń qyzmetkerleri kúzetetin qyzmetke qol jetkizdik. Arhıv qoımalarynda saqtalatyn qujattarǵa qoıylatyn talaptar boıynsha, kúndelikti temperatýralyq, sanıtarlyq rejımniń sharttary saqtalyp, qyzmetkerlerdiń bul talaptardy saqtaýy qatań qadaǵalanady. Qujattar qoımasyna kirip-shyǵýdyń óz nusqaýlyǵy bar. Qoımalarymyz arnaıy gazben óshiriletin quraldarmen jabdyqtalǵan. О́rt qaýipsizdigi erejeleri men talaptaryn oryndaý, órttiń aldyn alý jáne joıý maqsatynda josparly túrde tekserý jumystaryn Almaty qalasy TJD «О́rt sóndirý jáne avarııalyq-qutqarý jumystary qyzmeti» memlekettik mekemesiniń №13 órt sóndirý beketiniń qyzmetkerleri kezeń-kezeńimen júrgizip otyrady. Sonymen qatar faıldaǵy qujattardyń óship ketpeýi úshin serverlerimizdiń de senimdi bolýyn qadaǵalap otyramyz.
– Koronavırýstyq indet kezinde bárimiz qashyqtan jumys istep úırenýge, onlaın formatqa aýysyp kettik? Osyndaı jaǵdaıǵa arhıv qyzmeti daıyn boldy ma?
– О́zderińiz biletindeı, «Sıfrly Qazaqstan» baǵdarlamasy aıasynda ǵasyrlar qoınaýynan jetken baǵa jetpes arhıv qoryn, tarıhı muralardy, túpnusqa qujattardy keıingi urpaqqa syny men syryn buzbaı jetkizýge zor múmkindik týyp otyr. Jalpy alǵanda, qujattyq derekkózderdiń tolyqqandy keshenin saqtaý jáne olardy jan-jaqty paıdalaný barysynda sandyq júıeniń róli joǵary. Onyń nátıjesinde kóptegen sırek qoljazbalardy uzaq ýaqyt saqtaýǵa ári ótken zamandardan qazirgi zamanǵa deıingi kezeńdi qamtıtyn otandyq jáne sheteldik arhıvter dúnıesine ilgeri zertteýler júrgizýge esikter aıqara ashylady. Onyń ústine álemdi jaılaǵan indet kezinde onlaın, sıfrlyq, elektrondyq formattyń qanshalyqty mańyzdy ekeni aıqyn kórindi. Búgingi tańda elimizde elektrondy arhıv quryp, sony iske qosý máselesi ońtaıly sheshilip kele jatyr. Álde de damyǵan elderdiń tájirıbelerin zertteý, jan-jaqty izdený jumystary júrip jatyr. Bul asyǵystyqpen jasalatyn dúnıe emes. Bizdiń arhıvtiń ózindegi 1,5 mıllıonnan astam qujatty sandyq formatqa kóshirý uzaq ýaqytty talap etedi. Ol 1-2 jylda jasala salatyn ońaı dúnıe emes. Ǵalymdardyń kóbine kóńil bólip jatqan zertteý taqyrybyna qajetti qorlardy óz kúshimizben sıfrlandyrýǵa den qoıyp otyrmyz. Qazirgi zamanaýı tehnıkanyń jetispeýi jumystyń ilgerileýine qol baılaý bolyp otyr. Dese de, otandyq arhıvterdegi jańashyldyqqa elimizge AQSh-tan, Reseıden, Túrkııadan, Ońtústik Koreıadan kelgen belgili mamandar, ǵalymdar ózderiniń oń baǵasyn berip otyr. Bir ǵajaby bizge kelýshi zertteýshiler, izdenýshiler, tarıhshylar elektrondy arhıvtiń múmkindigin paıdalana otyryp, ýaqyttaryn tıimdi ótkizedi. Burynǵydaı birneshe kún qujat kútý, bolmasa birneshe kún izdep júrý joq. Aıta ketetin taǵy bir dúnıe, elimizde «Aqparatty Qazaqstan – 2020» memlekettik baǵdarlamasyna sáıkes, «Qujattardyń biryńǵaı elektrondyq arhıvi» aqparattyq júıesi qurylyp, arhıv qorlaryndaǵy qujattardy sıfrlaý jumysy kezeń-kezeńimen júıeli túrde júzege asyrylyp keledi. «E-arhıv» jobasy boıynsha da mınıstrlik tarapynan qoldaý kórsetilýde. Oǵan elimizdiń IT mamandary eńbektenip jatyr.
– Ortalyq memlekettik arhıvke ǵalymdar men zertteýshilerdiń deni kóbine qaı elden keledi? Otandyq arhıvter jalpy sheteldik zertteýshilerdiń qyzyǵýshylyǵyn oıata aldy ma?
– О́te jaqsy suraq. Búginde otandyq ǵalymdarmen qatar, AQSh, Germanııa, Ulybrıtanııa, Japonııa, Vengrııa, Italııa, Avstrııa, Reseı, Ońtústik Koreıa, Túrkııa, Qyrǵyzstan jáne basqa elderden kelgen zertteýshilerdiń bizdiń arhıvke qyzyǵýshylyǵy óte zor. Arhıvimizdiń ulttyq negizde óń berilgen oqý zaly men qatar kitaphanasynyń, kovarkıngtiń, turaqty jumys jasaıtyn kórme zalynyń zamanaýı sıpatta ulttyq naqyshta bezendirilýi zertteýshilerge izdeniske ǵana emes, sergektik jaǵdaılaryna da keń tynys beredi.
– Ortalyq memlekettik arhıv qoryn tolyqtyrý jumystary qalaı júrgizilýde? Qazaq tarıhyna qatysty shetelderden ákelingen qujattar bar ma? Qandaı ǵylymı jarııalanymdar jaryqqa shyqty?
– Elbasymyz N.Á.Nazarbaevtyń «Arhıv – 2025» baǵdarlamasy aıasynda Sh.Ýálıhanov atyndaǵy Tarıh jáne etnologııa ınstıtýtynyń, R.Súleımenov atyndaǵy Shyǵystaný ınstıtýtynyń ǵalymdarymen birlese otyryp, Ortalyq memlekettik arhıv tarapynan 7 arhıvıst mamanymyz 2019 jyly arnaıy issaparmen Reseıdiń birqatar arhıvterine baryp, atap aıtqanda Máskeý, Sankt-Peterbýrg, Orynbor, Omby qalasynyń arhıvterinen qazaq tarıhyna qatysty qujattardy aıqyndap, bir aı kóleminde tynymsyz izdenip, kóshirmelerin jınaqtap ákeldi. Osyndaı aýqymdy jumystardyń qorytyndysy retinde 2019 jyly «Nasıonalno-osvobodıtelnoe dvıjenıe kazahskogo naroda v konse XVIII – nachale XX vekov», «Nasıonalno-osvobodıtelnoe dvıjenıe kazahskogo naroda v konse XIX – nachale XX vv.» atty arhıv qujattarynan turatyn kitaptardy qalyń oqyrman qaýym nazaryna usyndyq. Qarapaıym aýyl muǵaliminen Qazaq KSR Ortalyq Atqarý Komıtetiniń tóraǵasy qyzmetine deıin joǵarylaǵan nar tulǵa – Uzaqbaı Qulymbetov týraly kitapty Sh.Ýálıhanov atyndaǵy Tarıh jáne etnologııa ınstıtýtynyń jáne jeke kásipkerlerdiń qoldaýymen jaryqqa shyǵardyq. «Pýtevodıtel po fondam Sentarlnogo gosýdarstvennogo arhıva respýblıkı kazahstan. Dosovetskıı perıod», «QR Ortalyq memlekettik arhıviniń jeke tektik qorlary boıynsha jónsiltemesi» (1959-2009) qaıta óńdelip basyldy. Máselen, ózara ekijaqty memorandým negizinde Tarıh jáne etnologııa ınstıtýtynyń dırektory, tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor Zııabek Qabyldınov ınstıtýt tarapynan shetel arhıvterinen jınaqtalǵan 33307 paraq qujattardy Ortalyq memlekettik arhıv qoryna tapsyrdy. Omby oblysynyń tarıhı arhıvinen 3500-den astam paraq qujat ákelindi. Bıyl Sankt-Peterbýrg qalasynda ornalasqan Reseıdiń memlekettik tarıhı arhıvinen 2004 paraq qujatpen arhıv qory tolyqtyryldy. Sonymen qatar 2019-2020 jyldyń aralyǵynda Reseı astanasy Máskeý qalasyndaǵy K.G. Paýstovskıı murajaıy men «Omby oblysynyń tarıhı arhıvimen, yntymaqtastyq jáne mádenı almasý maqsatynda memorandýmdar jasaldy. Memorandým aıasynda osy baǵyttaǵy jumystar ári qaraı jalǵasyn tabatyn bolady.
– Arhıvıst mamandar jetkilikti me?
– Arhıvıst mamandar jetkilikti. Tek, naǵyz restavrator mamandar joqtyń qasy. Bilikti, sapaly kadr daıarlaý máselesi qaı kezde de basymdyq beretin baǵyttardyń biri bolyp qala beretini anyq. О́ıtkeni básekege qabiletti bolý degenimizdiń ózi – árdaıym adamnyń óz-ózin jetildirip otyrýy, eńbek naryǵynda suranysqa ıe bolýy. Qyzmetkerlerimizdiń kóbi óz elimizde oqyp, joǵary bilim alyp sońǵy úlgidegi tehnıkalarmen jumys isteýdi meńgergen mamandar. Onyń ústine arhıv qyzmetkerleri alys-jaqyn shetelderdiń arhıvterinde qyzmettik tájirıbeden ótip, dástúrge aınala bastaǵan zamanaýı formattaǵy kásibı bilim alatyn TMD elderiniń arhıv isi mamandaryna arnalyp uıymdastyrylatyn «Jas arhıvshilerdiń jazǵy mektebine» qatysyp, ózimizge jaqyn ornalasqan Ulttyq kitaphananyń bazasynda uıymdastyrylatyn «Jazba qujattardy konservasııalaý jáne qalpyna keltirý mektebine» baryp, alys-jaqyn shetelderde taǵylymdamadan ótip óz kásibıligin arttyryp otyrady. Qyzmetkerlerimiz óz biliktilikterin arttyryp qana qoımaı, jyl saıyn elimizdegi joǵary oqý oryndary stýdentteriniń óndiristik jáne ǵylymı tájirıbeden ótýine jaǵdaı jasap keledi. Joǵary deńgeıdegi arhıvıst mamandardyń qataryn kóbeıtý maqsatynda jas arhıv qyzmetkerleriniń magıstratýra, doktorantýraǵa túsýine de qol ushyn sozyp otyrmyz. Máselen, arhıv qyzmetkeri Aıhanym Maksymkanova Muraǵattaný, qujattaný jáne qujattamany basqarýdy qamtamasyz etý mamandyǵy boıynsha ál-Farabı atyndaǵy Qazaq Ulttyq ýnıversıtetiniń doktorantýrasynda oqýyn jalǵastyrýda. Endigi kezekti osylaısha elimizdiń joǵary oqý oryndary arhıv salasyna qyzyǵýshylyǵy bar sapaly mamandarmen qamtamasyz etý úshin olardyń bilim alý júıesin qaıta qarap, baǵyt-baǵdar berip, álemdik standarttarǵa sáıkes damytsa degen tilegimiz bar. Bolashaq jastardyń qolynda. Sol sebepti olardyń ǵylymı jańalyqtary tájirıbe júzinde tıimdiligi eskerilse, ulttyq mádenıetimizdiń jetistikteri dúnıe júzine tanylatyn bolady.
- Áńgimeńizge raqmet
Suhbattasqan Raýan QAIDAR,
«Egemen Qazaqstan».