Qazirgi qazaq ádebıetiniń kóshin bastap júrgen qalamgerlerdiń arasynan oza shaýyp, esimi elge keńinen tanylǵan aqyn Júrsin Erman. Ol qyryq jyldan beri qazaqtyń ulttyq óneri aıtysty qaıta jańǵyrtyp, qatarǵa qosqan qaıratker. Zamanynda uly dalany dúbirletip, saıyn saqaranyń saltanaty – dýmandy saýyq-saırany bolǵan óner ólimshiniń kúnin keship jatqanda, nar táýekelmen iske kirisken Júrsin edi. Osynaý táýelsizdik qarsańynda qalyń uıqydaǵy qazaqtyń namysyn oıatyp, jigerin janýǵa uıytqy bolǵan aıtysty uıymdastyrý ońaıǵa soqpaǵany belgili. El aralap, oıy júırik, sózi dámdi, taban astynda tapqyrlyq tanytyp, jeti jurttyń kókeıindegisin tap basyp, aıyzyn qandyratyn parasatty paıymy, ulttyq, áleýmettik mańyzdy máselelerdi qozǵaı alatyn bilimi men bilgirligi sabaqtasqan, shyǵaryp salma aqyndyq qabileti bar kisilerdi tabanyn tozdyryp izdep, aıtys ótkizetin oryndy, oǵan qatysýshylardyń jolaqysy, páteraqysy, tamaǵy jáne báıgege beriletin syıaqyny – ıaǵnı qajetti qyrýar qarjyny tabý árıne qıyn sharýa edi. Osy eńbegi onyń ataq-dańqyn, bedelin bel asyryp, barsha qazaqtyń qadirli azamatyna aınaldyrdy.
Ras, aıtys uıymdastyrýdyń alashapqyn sharýasynan qoly bosamaı, áýel basta kókiregine qonǵan aqyndyq asyl qasıetinen aıyrylyp qala jazdaǵandaı keleńsiz kezder de bolǵan. Baspasózde óleńderi jarııalanbaı nemese baspadan kitaptary jaryqqa shyqpaǵan soń, onyń shyrqaı kóterilgen shyǵarmashylyǵynan jaqsy habardar aqyn aǵalary men janashyr oqyrmandary alańdaı bastaǵan. Joq, áste olaı emes eken. Bertin kele shabytyna qamshy basqan qaıran aqyn aǵyl-tegil tebirenisti, tegeýrindi, tekti óleńderin jaýdyryp jiberdi deısiń!
Sóıtip Alla bergen aqyndyq jolyn jalǵastyrǵan Júrsinniń baǵy janyp, baqyt qondy basyna. Syrly da synshyl, ómir shyndyǵyn óner shyndyǵyna aınaldyryp, kórkemdigi kelisti, aqyl-oıy óristi óleńderimen zııaly qazaqtyń júregine jol tapty. Qazaq jyrynyń óren júırigi baýyryn jazyp, arǵymaqtaı aryndaı shaýyp, shashasyna shań juqtyrmaı, báıgeniń aldyn bermeı, búgingi mereıli kúnine sátti jetkeni bárimizdiń ortaq qýanyshymyz.
Sonymen, atamura alaman aıtysty atqa qondyryp, tórge ozdyryp, eliniń syı-qurmetine bólengen Júrsin Ermannyń ataǵyn alty qyrdan asyrǵan aqyndyq jolyna oı júgirtip, syr-sıpatyna azdy-kem toqtala ketýdi maqsat ettim.
Júrsinniń aqyndyq qyrynan daralaıtyn qandaı erekshelikteri bar eken?! Meniń baǵalaýymsha, ol qazaq tiliniń qaımaǵyn qalqyp, ıin qandyryp, ıirim-qaıyrymynyń ońtaıyn keltirip, sózdi oınata, túrlente biletin alǵyr aqyn. Kókiregi kórkem oıdyń, marjan tildiń qazynaly qoımasy. Bir sózi ekinshisine sáýlesin shashyp, nurlandyryp turatyn qazaq sóziniń qasıetin jetik meńgergen marǵasqa aqyn. Onyń adamnyń jan saraıyndaǵy oı-sezimin óleńge aınaldyrýy boıyndaǵy osy til baılyǵy men oı tereńdiginiń arqasy. Júrsinniń aqyndyq sheberligin aıryqsha aıǵaqtap turǵan tańdaıyna uıa salǵan óleńderiniń kórkem oı, parasatty pikir, shuraıly til, taǵylymdy túıin, móldir sezim syndy qasıetteri. О́leń-jyrǵa sonydan súrleý, tyńnan túren salǵan tarlan aqynnyń sózderin júregińmen sezinesiń, janyńmen túsinesiń.
О́mirdi oıly kózben tanyp, syrly sózben kestelegen kemel aqynnyń ár óleńin júregińnen ótkize oqysań ǵana túısigiń men tanymyńnyń qyryq qatparly ekendigin aıǵaqtaıtyn myna bir óleń elegııasyn oqyp kóreıikshi. Qasym úıiniń qıratylyp jatqanyn kórip, tap óziniń qabyrǵasyn sógip, keýdesin buzyp jatqandaı sezinip, jany kúıgen Júrsinniń kóńil kúıine bárimizde qosyla kúıinemiz. Ataqty aqynnyń qara shańyraǵyn saqtap, Qasymnyń kózindeı kórip júretin murajaıyna aınaldyrsa qaıter edi. Jer jetpegendeı, sonsha tarylý qajet pe edi, aǵaıyn?! Bul jerde urpaqqa mura qara shańyraqty kıe tutatyn, oshaǵynyń otyn óshirmeıtin qazaqtyń ata saltynyń aıaqasty bolǵany da oıǵa túsedi. Al «qıratyp jatyr Qasymnyń úıin, bizdiń úı sonyń irgesinde edi...» dep aıaqtalatyn ózegińdi órteıtin óleńniń túıini de ekinshi bir oıdyń ushtyǵyn shyǵaryp tur. Osy arqyly aqyn ultynyń jaqsy-jaısańdaryn ulyqtap, qadirine jetpeı, eleýsiz, eskerýsiz qaldyra bersek qaıtyp óreli, órkenıetti el bolamyz, oılanaıyqshy degen pikirin ortaǵa tastap otyr. Erteńin oılaǵan egemen eldiń qaperinde bolatyn áńgime emes pe, bul?!
Al ýaqyt tynysyn tap basyp tanytatyn myna bir óleń joldaryna nazar salaıyqshy:
...Naryq degeniń
Tuzaq-kógenin
Ildi moıynǵa,
Ilbip kelemin.
...Úmit sónbeıdi,
Isim ónbeıdi
Qajyp júrsem de
О́lgim kelmeıdi!
...Kóptiń birimin,
Ázir tirimin...
Minis attaımyn,
Jelem, shappaımyn.
Kórge kirgenshe
Tynym tappaımyn!
Naryqtyń qansha qyspaǵyna túsip, qajysa da, qınalsa da qareket jasap, aldaǵy kúnderdiń jaqsylyǵynan kúder úzbegen zamandastyń oı-sanasy, kóńil kúıi osyndaı ekeni ótirik pe?!
О́leń keıipkerleriniń – jaqyndaryna súringende súıeý, sharshaǵanda demeý bolsam degen izgi nıetin, alaıda onyń oryndalýynyń oraıy kelmeı júrgenine qınalǵan aqpeıil, qaıyrymdy kisiniń beınesine qalaı súısinbeısiń:
...Bir jaqsylyq jasaıyn dep oılasam,
Kelmeı qoıdy, qudaı-aý múmkindigim.
...Yqylasym bolǵanmen myń adamdyq
Sharapaty tımedi-aý bir adamǵa!
...Appaq-appaq armanym urlandy myń,
Adamdar-aı! Bolar em qurbandyǵyń...
Qalaı ǵana sezdirem ózderińe
Júregimniń eljirep turǵandyǵyn!
Bar armany adamdarǵa qaıyrymdylyq jasaý bolǵan óleń keıipkeriniń kisilik kelbetine, aq peıiline, bermese de rıza bolmasqa ne shara?! Shirkin, jer betin basqan pendelerdiń bári osyndaı perishtelik minez tanytsa ǵoı, átteń...
Júrsinniń jan saraıyn aıqara ashyp, muń-syrymen jeti jurtpen bólisip aqtarylýynyń arjaǵynda ótken ómirin, balalyq shaǵyn ańsap, esine túsire otyryp, tolǵanýy da tegin emes. Qulyn kúıinde erkelep, erkin ósken qyr balasy eseıip, egde jasqa tolǵanda ótken ómir belesterin oısha sholyp, júregi syzdap, muńǵa batady. Ol taıǵaq ómir saparynda talaı taıyp jyǵylǵan, kıik-taǵdyry qaraýylǵa myń ilingen, sonda da búgilmegen, qıyndyqqa berilmegen qaısar adam. Átteń burynǵynyń kózindeı kósheli qarttyq syryn suraıtyn tiri jan joq. Áke men balanyń, jasamystar men jas urpaqtyń arasynda bolatyn rýhanı baılanystyń úzile bastaǵany ýaıym. Atamekeni – Quljanbaı qumynyń jurtyna barǵanda aqyn ózegin órtegen ókinish óleńinde osylaı órilgen eken. Oı salatyn, jan aýyrtatyn ómir jyrynyń úzigi dep qabyldaý qajet...
О́leń keıipkeriniń taǵy bir taǵylymdy esteligi myna oıda túıindelipti:
...Shal qaıda – kúreń atty
borbaılaǵan?
El qaıda – syrma aıdaǵan,
arba aıdaǵan?
Esińe búgin ǵana bári túsip,
Nesine kúrsinesiń, sorqaınaǵan!
...Uıaǵa bolýshy edi torǵaı da alań...
Keshegi altyn besik qazaq aýylynyń óleńge kóshken tirshiliginiń sýreti. Iá, sol ǵana ma?! Joq, áste olaı emes. Aqyn eski aýyldy esine túsire otyryp, onyń orny – jurty joıylyp bara jatqanyna alań. Ol oıy men sezimi óleńniń myna bir-aq jolyna syıyp tur:
...Uıaǵa bolýshy edi torǵaı da alań...
Týǵan jerin, kıeli topyraǵyn – uıasyn adam túgil torǵaı da shyr-pyr bolyp qorǵaıdy ǵoı. Al bizge ne joq? Aýyldan qashyp, qala jaǵalap ketken ul-qyzdarǵa arnalǵan qulaqqaǵysqa mán bermeý jón be? Oılanyp kórińiz. Bálkim bir ońtaıly baılam jasarsyz...
Shartarapty sharlaǵan aqyn kóńiliniń aptyǵy alyp-ushqan kezderine kýá bolatyn jyr shýmaqtaryndaǵy jibekteı shıratylǵan alǵaýsyz syrynyń syńǵyryn tyńdaıyq:
...Keshterim óldi nesheme
Dýyldy restorandarda
...О́tti eken qansha ýaqytym,
Kósemsip teledıdardan?
...It minip, ırek qamshylap,
О́mirim ótip jatqandaı!
...Ne paıda eleńdegenmen
Uzap bir ketpen dostarǵa.
...Qaıtaram qalaı óleńge
Zaıa bir ketken jyldarym?!
Bul óleń Júrsinniń ómirin aıtysqa arnap, óz aqyndyq jolynan adasyp qala jazdaǵan kezdegi kóńil kúıi, alańy men arzýy. О́zin ózi oıatyp, qamshylaýy. Sondaı-aq qurbylas aqyndardyń kóp jazyp, kópshilikke tanylyp, óziniń artta qalǵanyn ishteı moıyndaǵan ókinishi. Degenmen, bul óleńniń taǵy bir taǵylymdy tusy bar. Jalǵyz aqyndar emes, jalpaq jurttyń altyn ýaqytyn elteń-selteńge salynyp, bosqa ótkizýi erteń orny tolmas ókinishke aınalaryn da eske salyp tur dep túsineıik.
Men biletin aqyn Júrsinniń tóńiregine úńile qarap, tabıǵatpen tildesip, syrlasa ketetin kezderi kóp. Aıtalyq, «Yrǵaı jyry» óleńinde jel terbegen yrǵaıdyń yzyńy zymyrandaı zýlaǵan ýaqyttyń ǵumyryńdy qysqartyp, qyzyǵyńdy urlaıtynyn, baıany joq jas dáýrenniń basyńda kóp turmaıtynyn esińe salyp turǵanyn ishteı sezingen názik sezimdi adamnyń jaratylysyn jaıyp salyp tur emes pe?!
Jalpy, Júrsinniń lırıkalyq óleńderi oılylyǵymen, syrshyldyǵymen baýrap alyp, kókeıińe qona ketetin qasıetimen qymbat. О́leń keıipkerleriniń aqıqatty aıtpasa jany tynshymaıtyn, ádiletsizdik kórse qaradaı kúıip, oıyn búkpesiz betine basyp, jurtqa jaqpaı qalatynyna qynjylatynyn, áıtsede janyn shyryldatqan shyndyqtyń obalyna qalǵysy kelmeıtin týrashyl minezine súısinesiń.
Aqynnyń aıryqsha atap ótetin ózgesheligi, oı bólisýdiń, pikir paıymdap, taqyrypty tarqatýdyń jańasha jolyna ózindik súrleý salǵan izdenisi men tapqyrlyǵy. Zaman men qoǵamnyń ázirge kóshin túzep, mejeli jerine jetpegenin, qazirgi áleýmettik-ekonomıkalyq jaǵdaıdyń jurtshylyqtyń turmys-tirshiligin júdetip jibergenin aıtyp Abaıǵa muńyn shaqqan aqyn:
...Aǵaıyn da qatybas – sol qalpynda,
Azamat joq Alashqa bolar tulǵa.
Eshkiemerdeı elińdi tespeı sorǵan
Alaıaqtyń qaltasy toldy altynǵa.
...Qam jegen bop el úshin,
Shekpen úshin, shen úshin
Satýǵa ázir barshasyn.
...Taýsylady amalyń,
Oılap sor men azabyn:
О́zgergenmen zamanyń,
О́zgergen joq qazaǵyń!
Abaı zamany men adamynyń áli kúnge baıaǵy qalpynda ekenin aıtý arqyly aqyn halyqtyń búgingi qıyn jaǵdaıyn tókpeleı tizip shyqsa da, el erteńiniń mejeli maqsatqa jeterine senimin joǵaltqan emes. Aıtylǵan kemshilikterden qutylsaq boldy, ómirimiz ózgerip, qutty qoǵamda ǵumyr kesherimiz haq. Aqynnyń túıindi oıy osyndaı. Osy jerde óleń óner úshin emes, ómir úshin jazylatynyn aıta ketý paryz. Basqasyn bylaı qoıǵanda, kóńil kúı lırıkasynyń ózi de, qaraqan basynyń syryn aqtara otyryp ta, jer betin basyp júrgen ár adamnyń oı-maqsatyn, arman-ańsaryn, jan saraıynyń kiltin taýyp, jumbaǵyn ashyp kórsetse ǵana rýhanı qazyna sanatyna qosylmaqshy. Al Júrsin tap osyndaı talant.
Ultymyzdyń uıasy bolǵan Ulytaýdy tiline tıek ete otyryp jyr tolǵaǵan aryndy aqynnyń syry tereń. Qazaqtyń talaı jaısańdaryn aq kıizge orap han kótergen kıeli mekenniń bul kúnde shyraıy qashyp, umyt qalǵany, oq bop jaýǵan orystyń zymyranynan japa shegip, arqar aýyp, ular ushyp ketkenin, ishik tiktirip kıetin qasqyr da qalmaǵanyna, jurt endi dalanyń sáni kıikpen alysyp júrgenin jany jylap óleńge kóshirgen Júrsinniń salmaqty sózine el azamattarynyń namysy oıanyp, bıliktiń de kóńil ańǵarǵany aıan. Áýeli, Tuńǵysh Prezıdent N.Nazarbaev arnaıy baryp, sóz sóılegeni, búgingi el basshysy Q.Toqaevtyń Ulytaýǵa at basyn tirep, osy óńirdi ult tarıhynyń tiri shejiresine aınaldyrýdyń ıgi sharalaryn belgilep bergeni belgili. Eń súısinerligi sol tapsyrmalar júzege asýda. Aqynnyń aǵynan jaryla:
...Ulytaýym,Ulyǵym,
Ultym meniń,
Uran iler basyńa bult ilmegin.
Ularyńdy oılama, ulyńdy oıla,
Baýyry bútin bar deımisiń
bul kúnde kim,
Ulytaýym,Ulyǵym,Ultym meniń! – dep tebirene tókpelep, emirene, ekilene saqı daýysymen qýatty, qylyshtaı tilip túsetin sózderin jyr joldaryna túzýi sondaı jarasyp tur-aq qoı!..
Ǵashyq bolýdyń, áıeldi áspettep, qadirleýdiń ózgeshe ónegesin óleńderinde kelistire kestelep, súıispenshilik syndy sezimniń syryn tek ózinshe sıpattaǵan Júrsinniń eki óleńine nazar salaıyq. О́zegi órtenip, ólip-óshken súıispenshilik sezimin ádepki «kúıdim-súıdimniń» álaýlaıyna salmaı, basqasha baǵamdaǵan aqynnyń aqtaryla shertken shyndyǵyna súısinesiń. Mahabbatsyz qara shańyraǵyńnyń shyraıy kirmeıtinin, áıeldi samaldaı esken jyrymen, basqa eshkim aıta almaıtyn suńǵyla sózimen jerine jetkize, ózekjardy óleńderimen Júrsindeı órnektegen aqyndar bar bolsa da, kóp emes. Júrsin asyl jaryn ony beıne balasynyń tuńǵyshyndaı kórip, jumsaq súlgisi anasyndaı betin aımalaıtyn, sóıtken súıiktisine jaqsy kórem degen sózin aıtýdy umytqanyna ókinip:
...Júr-aý dep bárin ishteı ózi bilip,
Qaldyra jazdappyn-aý sezimdi umyt.
Qajetsiz bul ne degen qatigezdik,
Jóni joq bul ne degen tózimdilik? –dep ózin syrttaı sybap alady da, kesimdi sheshimin aıtyp, kelinsheginen keshirim suraıtyn syńaıly.
...Qamyqpa samaıyńa qonsa kúmis,
Lapyldap júr mende áli sol saǵynysh.
Keýdeni kernep turǵan sózdi aıtpaǵan,
Tilimdi kesý kerek – bolsa qylysh!
Jan jaryn janyndaı jaqsy kóretin adamnyń, sol súıip qosylǵan arýyn arada qanshama jyldar ótse de sezimi sýymaı ardaqtaıtynyn jáne onyń basqalarǵa da úlgi-ónege bolýyn qalap, júregi jaryla jazǵan aqynnyń – (óleń keıipkeriniń dese de bolǵandaı) janynyń tazalyǵyna, ǵumyrlyq serigine ǵashyqtyǵyna bas ıesiń. Bárimizge jetpeı júrgen, bárimiz baǵalaı almaı júrgen adamı asyl qasıetke boı aldyrsaq bir Allanyń aldyndaǵy paryzymyz óteler edi...
Aqynnyń «Áıelge odasynda» meıli qaı jerde, qaı elde ǵumyr súrsede áıelden qymbat eshkim joqtyǵyn, oǵan súıkimdi bolmaı súıikti bolmaıtynyńdy, áıeldiń tilin tappasań halqyńa syıly, basyńa baq qonbasyn, ol nazalansa jazaly kúı kesherińdi termeleı tizip, qadyr-qasıetin aıtýǵa asyq. Odanyń túpki oıy myna bir óleń tarmaqtarynda tarata aıtylǵan-aq:
...Áıelden ystyq ot bar ma?
Sol úshin tústik kókparǵa.
...Áıelmen qunyń ólshener,
Qudaıdan keıin – sol sheber.
...Syryńdy soǵan ashasyń,
Shólińdi sodan basasyń.
Adamnyń kúni áıelmen,
Áıelder máńgi jasasyn!
Qazaqtyń arý qyzdaryn ardaqtap, kerimsal kelinshekterin aıalap, áıelderin áspettep, ájelerin kókke kóterip, jalpy áıel-ananyń ult tárbıesiniń uıtqysy ekendigin óleńderinde órnektep, kelbetterine eskertkish ornatyp, jyrmen músindegen aqyndar barshylyq. Áıtse de Júrsinniń orny bir bólek – erekshe sýretteýimen baǵasyn asyryp tur. Osy jerde óleń keıipkeriniń ózine ózi suraq qoıyp, anasyn qalaı qurmettegenin suraıtyny bar:
...Qudyqtan sý ákele jatqanynda,
Alyp pe eń ıyǵyndaǵy ıinaǵashyn?
...Qolyna sý quıyp pa ediń quraq ushyp,
Kebisin salyp pa ediń kıingende?
...Ańdap pa eń ana beli ıilgenin,
Oılap pa eń júdeý-jadaý kıingenin?
...Malyp pa eń eki qolyn jyly sýǵa,
Alyp pa eń durys kelin biletin bap.
Kóziniń tirisinde qadirine jete almasań kókiregiń kúıinsin, jyla-syqta, áıtsede kózińe qum quıylsyn dep kekti de tekti sózben úkimin shyǵarǵan aqynnyń aqyrǵy sózin qalaı qup kórmessiz?!
El bostandyǵyna qol jetken álgi eleń-alań kezderi ult qundylyqtary umytylyp, táýelsizdik jolynda janqııarlyq erlikterimen dańqy shyqqan batyrlarymyz, kósheli bı, kósem handarymyz, bekzat babalarymyz attary atalmaı, keńes zamanyndaǵydaı tarıh kómbesinde qalǵanyna qabyrǵasy qaıysyp jyr tolǵaǵandardyń biregeıi de Júrsin aqyn edi.
...Orystardyń tilin tapqan Abylaı,
Qytaıdyń da jynyn qaqqan Abylaı.
О́lgenińde túspep ediń tuǵyrdan,
Qulap jatsyń búgin taqtan Abylaı.
Aqıqattan adaspaǵan Abylaı,
Bolsyn ıman joldas saǵan Abylaı.
Han saraıda qus jastyqty
jastanbaı
Tý kóterip,qol bastaǵan Abylaı.
...Tarqamaıdy jan – bısiz, daý – elsiz,
Án de ádemi aıtylmaıdy áýensiz.
Abylaı han,aıbaryńdy umytsaq,
Qaıtyp tolyq el bolamyz táýelsiz?!
Ańsaǵan azattyǵymyz úshin búgingi urpaq – biz úshin táýekel etip táýelsizdigimiz úshin kúresken baıaǵy ata-babalarymyzdyń, Alash azamattarynyń arýaǵyn tiriltip, ultymyzdyń rýhyn oıatatyn uranyna aınaldyrýdy kózdegen Júrsin aqynnyń óleń-tolǵaýlary da túıindi de taǵylymdy támsilderimen aıyz qandyryp, aıryqsha aıbynyn asyryp tur.
Aıta bersem, áńgimem áste aıaqtalar emes. Jany jyrdan jaratylǵan Júrsin aqynnyń Esildeı esilgen, Saryarqadaı kósilgen óleń-jyrlary jóninde shamam men tilim jetkenshe shaqtap bolsa da oı-pikirlerimdi baıandap berdim. Al eń durysy, ońasha otyryp, kitaptaryn oqyrmandar ózderi oqysa, jandary jadyrap, lázzat alyp, rahat sezimine shomylar edi. Shuraıly tili shýaq shashqan, uıqastary qorǵasyndaı quıylǵan, ıdeıasy ımandy, túıini tálimdi, oqaly óleńder órnektep, jan-júregimizdi jylytyp, jabyqsaq jadyratyp, qamyqsaq qýantyp, shattansaq shalqytyp, ómir-tirshilikke ǵashyq etken ǵajap ǵazaldarymen kóńilimizdi kúndeı jaınatyp, gúldeı úlbiretip jyr qashaǵan Júrsin aqynnyń kózin kórip, óleńin oqyp, qatar ǵumyr súrip jatqanymyzdyń ózi bile-bilsek baqytty shaq qoı.
Qýanyshbaı QURMANǴALI,
synshy, Halyqaralyq «Alash» ádebı syılyǵynyń laýreaty