Sóz - kóneretin bóz emes

Alaıda, ata-babamyzdyń Uly dalanyń ár zatty, kózge kórinbes ómir saltyna baılanysty is-áreketti, qorshaǵan orta, barsha tabıǵat týyndylary men qubylystaryn arnaıy ataýsyz qaldyrmaǵan ǵoı. «Osy sóz parqy men narqyn halqymyz bile júrsin» dep ár sózdiń mán-maǵynasyn aılap izdegen, peıishte nury shalqyǵyr, Jaǵda Babalyqov aǵamyz «Adamnyń bas múshesine ǵana baılanysty qyryqqa jýyq ataýdy taptym» dep otyratyn. Osynyń bári bolmasa da birazyn jurtshylyq umytpasa eken degen maqsatpen eńbektenedi eken ǵoı ol aqsaqal.

Ras, júzdegen, myńdaǵan ataýlarymyzdyń arhaızm qoımasyna túsip, joǵalyp bara jatqany da shyndyq. Biraqta ózimizdiń umytyp bara jatqanymyz bolmasa, sóz ataýly kónerip ketetin bóz emes qoı. Biraz ataýlar tipti kózben kórip, qolmen ustap júrgen zattarymyzdyń ataýlaryn qoldan kónerterdeı jónimiz joq-aq.

Tirshiligimiz qaǵaz-qalamǵa baılanysty bolǵandyqtan ǵalym etnograf Jaǵda aǵamyz, juldyznamany indete zerttep júrgen Kámen Júnistegi, gúl ataýlynyń qazaqsha atyn óleńmen tizbelegen aqyn Orazaqyn Asqar, etnograf ǵalym Aqseleý Seıdimbek, ataqty búrkitshi Áben Toqtasyn t.b. qazaqy sózdiń janashyrlary baspasózderde jazǵan, aıtqan áńgimelerinen, sondaı-aq aýylda týyp, aýylda erjetken soń kókeıge túıgenderdi túbi bir kádege asar-aý dep, biraz ataýlardy, kóne sózderdi qońyr dápterime jaza berip, biraz «qazyna» jınappyn. Bulardyń qaısybiri oqyrmannyń kádesine jarasyn degen oımen, tilimizdiń birden-bir qamqorshysy el gazeti «Egemenge» suryptap, birazyn usynyp otyrmyn. Túsiniktirek bolý úshin keı ataýlardyń oryssha nusqasyn da jazdym (mysaly, asyl tastar, gúl, balyq t.b. ataýlary).

Osynaý sózder men olardyń mán-maǵynasy negizinen ár avtorlardan jınaqtalǵandyqtan, meni bul jazbanyń avtory emes, jartylaı qurastyrýshysy dep bilgenderińiz jón.

Árıne, tildik qazynamyzdy jınaqtap, izdep taýyp, kitaptarda, baspasózderde jarııalap júrgen avtorlar da ár ataýdyń nusqasyn basqa da derekterden aldy ǵoı degen oımen olardyń kóbiniń aty-jónderin jazbaǵanym úshin ǵafý etýlerin suraımyn.

ATAÝLAR

Aba – ańdy aba salyp, qamalap ustaý

abyn – kıiz úıdiń súıek aǵashyn jum­sar­tatyn dymqyl oryn

albarys – zergerlik qural

amanat – a) urys, janjal bolmaý úshin kepildikke adam suraý; á) qymbat zatyn senip tapsyrý («Amanatqa qııanat júrmeıdi» – eki nusqaǵa ortaq támsil)

asar – a) bireýge ujymdasyp kómek ja­saý; á) soǵymǵa, toıǵa soıýǵa arnalǵan jylqy

áleke – júırik tazy ıt («álekedeı jalanǵan»)

bádiz – tastaǵy jazý, sýret

bádizshi – tasqa jazyp, sýret salýshy

bozdaq – a) jańa shyǵyp kele jatqan mal júni; á) jetkinshek

buzaýshyq – sabyn qaınatqanda bala­larǵa beriletin úles

bulqynshaq – jantorsyq

dalbaı – ań terisiniń týlaǵy

dandan – pil súıeginen jasalǵan taraq

darhan – usta

dúrkin – myń sarbaz

ereýil – jaýgershilikte minetin at

erteýil – tyńshy

erýleý – kóshtiń bir qonyp attanýy

erýli at – qosar atty osylaı da ataǵan

eshkishek – tamaq pisirgen qazannyń syrtyndaǵy kúıesinen ot sóngen soń da jyltyldap kórinetin ushqyn

jebe – sadaq oǵy. Onyń – qý jebe, qaıyń oq, tobylǵy oq dep jasalǵan aǵash tú­rine qaraı; kez oq, on eki tutam oq dep jebe­niń uzyndyǵyna qaraı; syrly jebe, qy­zyl, sary jebe dep boıaý túrlerine qa­raı; kúshigen júndi, tutam júndi oq dep qaýyr­synyna qaraı bólinetin túrleri bolady.

jońǵy – aǵash qabyǵyn arshıtyn qural

zapqy – qaıys tuzaqpen tas atatyn qarý

ınelik – aý toqıtyn qural

kejege – bastaǵy qaraqustyń tómengi jaǵy («Kejegesi keıin tartyp»)

kózemel – tebennen kishileý, kózi úlken ıne

kóshpeli – kochevnıkı

kóshpendi – nomad

kúpshek – arbanyń dońǵalaǵyn ustap turatyn aǵash tıek

kúregeı quny – tazy ıttiń tuqymdary

qazıek – ustalardyń qyzǵan temirdi ustaıtyn qysqashy

qaqpysh – a) kóp minilip, ábden aryqta­ǵan at; á) ábden súrlenip, qatyp qalǵan súri et

qaqsal – a) ábden kepken aǵash; á) sózden basqa eshteńege shamasy kel­meıtin qadirsiz qartty da osylaı ataıdy

qaljýyr – esik ilgegi

qaraq – baýkespe ury (qaraqshy)

qastaýysh – qasty qaraıtatyn boıaý

qosar – jetekke alatyn qosalqy at

qosyn – a) erikti sarbaz; á) jylqy tabyny

qym – naızanyń ushy

lek – on myńdyq sarbaz

maımóńke – ushy qısyq ıne («máımóń­kelemeı sóıle»)

manap – maıak

mııasap – besaspap sheber

misekerli – qolynan is keletin kisi

modashy – aǵash ustasy

mor – ýyq, kerege aǵashtaryn kóńniń tútinine salyp jumsartý

órmek – alasha, kilem toqıtyn qural

óre – a) qurt, irimshikke arnalyp to­qyl­ǵan shı, á) attyń úsh aıaǵyna salatyn tusamys

óreshe – kıiz úıdegi ydys-aıaqty daldalaıtyn toqyma shı

pispek – a) sabadaǵy, shelektegi qymyz, irkitti pisip, shaıqaıtan aǵashtan jasalǵan qural; á) qasty, murtty bir-birlep julatyn qural

saılaýyt – tańdaýly sarbazdar

saýyrsyn – bedeý, týmaǵan bıe

sydyrǵysh – órimdi tegisteıtin qural

toǵanaq – teń, júk

tunjyr – balbal tastar

shabar – shabarman, habarshy

shora – baı balasy (erkeshora)

yrquq – arbamen júk tasymaldaý

iskek – qasty sıretetin saıman.

 

Ań, qus, balyqtar

Aqbalyq – belýga

aqsuńqar – krylchatka

ala úırek – gogol

alabuǵa – okýn

alan – arystannyń kúshigi

áńgi – esektiń erkegi

balshyqshy – kýlıkı

bezgeldek – strepet

bekire – osetr

býyrshyn – úsh jasar erkek túıe

buǵy – jalpy ataýy (kóbine erkegin osylaı ataıdy)

buzaýqa – maraldyń tóli

buzbasha – úsh jasar urǵashy («ana­lyq» sózin janýarǵa qoldanýǵa bolmaıdy) túıe (maqaldyń durysy – «Buzbasha kózin súzbese, býyrshyn buıda úzbeıdi»)

bulǵyn – qundyz

dombaı – jabaıy esek (bizdiń Barsa­kelmeste, Ile boıynda ósirip júrgenimiz qulan emes, osy dombaı. Tegi Qap taýynan, Túrikmenııadan taraǵan)

zil – mamont

kejek – ata úırek

kele – túıe úıiri

kelez – úlken kesirtke (varan)

kókserke – sýdak

kúzen – norka

kirekeı – urǵashy aıý

qonjyq – aıýdyń kúshigi

qanshyr – turqy shaǵyn, denesi tip-tik qus («Qanshyrdaı qatqan» teńeýi osydan shyqqan)

qarabaýyr shil – rıabka

qarashaqaz – kazarka

qashyr – áńgi esek pen bıeniń býdany

qaıaz – ýsach

qozyqa – arqardyń tóli

qońyr úırek – serpýha

qulja – arqardyń erkegi

qundyz – bobyr

quný – rosomaha

quralaı – a) aq bókenniń laǵy; á) qy­zyl tumsyq torǵaı. Erte kóktemde-aq ushyp ke­letin, sýyqtan qoryqpaıtyn qus («Quralaı bastaǵan qus ońbaıdy» degen maqal osydan shyqqan)

maıshabaq – seld

mamyr – qazdyń balapany

maral – buǵynyń urǵashysy

marǵaý – mysyqtyń balasy

myrshyn – urǵashy mysyq

maýyr – urǵashy pil (zilmaýyr – aýyr salmaq osy sózderden bastaý alsa kerek)

málim – nalım

máýlen – barystyń kúshigi (keıde jabaıy mysyqty da osylaı ataǵan)

móńke – karas

ólekshin – urǵashy jolbarys

saryalaqaz – taýly, qyratty jerler­degi kólshikterdi mekendeıtin qos-qostan ǵana júretin qus, qazdyń bir túri

sarybaýyr torǵaı – drozd

saýlyq arqar – urǵashysy

soqyr – túlkiniń kúshigi

sýsar – kýnısa

sulýlanǵan býyrshyn – pishilgen

taban – lesh

tarpań – jabaıy jylqy

taýtan – barystyń urǵashysy

túıe kıik – jabaıy túıe

ushqysh (balyq) – ýských

sheri – jolbarys

shoqyr – sevrıýga

shónshik – jolbarystyń kúshigi

ilbis – barystyń erkegi.

 

Asyl tastar

Aqtas – skolesıt

aqyq – hrızoberıll

almas – almaz

áktas – ızvest

balaıys – blagorodnyı shapel

bırıýza – fırıýza

gaýhar – rýbın

daýraıa – rýbellıt

eshimtas – nefrıt

jaqut – sapfır

zamartas – ızýmýrýd

káriptas – ıantar

kógis – glazýr

kóktas – granıt

laǵyl – lazýr

marjan – perlamýtr

mármar – mramor

merýert – brıllıant

móldirtas – gornyı hrýstal

sýtas – akvamarın

tabas – topaz

injý – jemchýg.

 

О́simdikter, gúlder

Aqtamaq – jasmın

alabota – marevoı

andyz – devosıla

aıýtaban – lıýtsına

baldyrǵan – borshevık

balqaraǵaı – kedr

betege – tıpchak

botakóz – nezabýdka

bódeneshóp – veronıka

bóltirik – a) qasqyrdyń kúshigi; á) kúzge qaraı pisetin ýly shóp

bórtegúl – sıren

búldirgen – zemlıanıka

gúlbarshyn – gladıolýs

gúlkekire – vasılek

ǵaryshgúl – kosmos

eńilik – edelveıs

erentoǵaı – ıasen

janargúl – ıasmınes

juldyzgúl – labaznıka

jyńǵyl – tamarıks

ıtbúldirgen – brýsnıka

kóknár – mak

kúzgúli – astra

kúshálá – emdik shóp (shóleıt jerde ósedi, dánekteri tamyrdan jeli tartyp ósedi. О́kpe aýrýyna paıdalanǵan)

qalampyr – gvozdıka

qamysek – qamystyń óskini

qarǵaldaq – podsnejnık

qulpynaı – klýbnıka

qumyragúl – kývshınka

qunaq – vıýrok

quraq – shıdiń jańa óskini

qurtqasham – ırıs

qyzǵaldaq – tıýlpan

lala – lılııa

mamyrgúl – akasııa

narǵyzgúl – georgına

nasybaıgúl – bazılık

naýryzgúl – pervosvet

óleńshóp – osoka

raýshan – roza

samyrsyn – pıhta

sarjúrek – peschanka

sarqańbaq – potashnık

saryala – búrgenniń arasynan bıik­tep ósetin gúl (túbindegi dáni kartopqa uqsas, pisirip jeıdi)

sarymsaq – tastaqqa ósetin jabaıy pııaz

sálben – shalfeı

sáldegúl – marıkaren

sıyr sarymsaq – shatqaldaǵy ózen boıyna ósetin jabaıy pııaz («ýsarym­saq» dep te ataıdy)

súmbilgúl – gıasınt

taýshymyldyq – pıon

tuńǵıyqgúl – kývshınka

ýqorǵasyn – akonıt

ýsoıqy – búrgenniń shetine ósetin alasa ósimdik (qabyǵyn keptirip, tumaýǵa qarsy sorpaǵa salyp ishedi)

ushpagúl – vetrenısa

shattaýyq – leshına

shegirgúl – fıalka

shıleýit – shıdiń qalyń óskin óńiri

shyǵysgúl – gortenzııa,

shyrǵanaq – oblepıha

injýgúl – landysh.

 

Mata ataýlary

barshyn – jolaqty jibek mata

bıqasap – jolaqtap toqylǵan jibek

borlat – qyzyl tústi juqa mata

boıaq – kezdemeniń túrli túske boıalǵany

dúrııa – tyǵyz toqylǵan jyltyraýyq jibek

jibek – jibek qurtynan alynatyn mata (alǵash ret Qytaı elinde óndiril­gen),

qamqa – altyn ne kúmis tústi jipten toqylady

qyrmyzy – kóbine qyzyl tústi jibek

lámbek – syrt kıimdik qalyń mata

maqpal – tyǵyz toqylǵan túkti mata

maýyt – shuǵa dep te atalady, óń jaǵy maıda, túkti qalyń mata

parsha – altyn ne kúmis tústi jipterdi aralastyra toqylǵan túri

taı – kóterýge yńǵaıly matanyń bir oramy

torǵyn – a) qymbatty jibek mata; á) eń qymbat baǵaly jibek

shaǵı – jumsaq, juqa toqylǵan túri

shójim – arzanqol juqa mata

shyt – jıi qoldanylatyn, maqtadan jasalǵan arzanqol mata

(Halqymyz qyzdaryna kóbine jibek, barshyn, dúrııa, maqpal t.b. sııaqty asyl matalardyń ataýyn beretin bolǵan).

 

Týystyq júıe

Bas quda – qyzdy aıttyrýǵa barǵan kisi

baýyzdaý quda – úılengen jastardyń ákeleri

bel quda – dúnıege kelgen perzent­terdiń biri ul, biri qyz bolsa «quda bola­ıyq» degen jaqsy nıet

besik quda – jańa týǵan sábılerge «quda bolamyz» deıtin ýáde

bóle – apaly-sińlilerdiń nemese týys­­tas qyzdardyń balalary

janama quda – bas qudamen birge barǵan jora-joldastary

jeńge – aǵanyń zaıyby

jezde – ápkeniń jubaıy

jeti ata: 1. bala, 2. áke, 3. ata, 4. arǵy ata, 5. baba, 6. túp ata, 7. tek ata.

jeti jıen – qyz urpaqtary: 1. jıen, 2. jıenshar, 3. kógenshar, 4. degenshar, 5. nemene jıenshar, 6. júrejat jıenshar, 7. týajat jıenshar

jeti urpaq: 1. bala, 2. nemere, 3. shó­bere, 4. shópshek, 5. shóbelek, 6. nemene, 7. týa­jat

jurttar: 1. О́z jurty – áke-she­she, aǵa-baýyr, qandas týystar, 2. na­ǵa­shy jur­ty – anasynyń týystary, 3. túp naǵashy – ájesiniń týystary, 4. qa­­ıyn jurty – jubaıynyń nemese zaıy­bynyń týystary

qarsy quda – eki jaǵy da bir-birine qyz alysyp, qyz berisken kisiler

qudasha – kúıeý balanyń ne kelinniń qaryndasy ne sińlisi

sarysúıek quda – qudalyqtary bu­ryn­­nan jalǵasqandar.

 

Kıim túrleri

Asqy – shalbardy ustap turý úshin ıyqqa asyp qoıatyn baý

bulyq – óńirge tigiletin jurynnyń bir túri

eltiri bórik, tumaq – qozy, laq teri­sinen tigiletin bas kıimder

jarǵaq – túgin qyryp, ılengen teriden tigilgen jazdyq shalbar, ishik

juryn ishik – ishiktiń jıegine ań terisinen, buıra eltiriden tigetin sándik jıek

jyǵa – handar, áskerbasylar kıetin bas kıim

kebenek – kıizden tigilgen shekpen sııaq­ty kıim («...Kebenek kıgen keledi»),

kemer – qyny, shaqshasaýytqa bekitil­gen sándi beldik

keýdeshe – túgi ishine qaratylyp, syrty qalyń matamen tystalǵan jeńsik kıim

kúderi – túgin shyǵaryp, jumsaq teriden tigiletin aıaqkıim (zamsha)

kireýke – bolat symnan toqyp jasal­ǵan biteý saýyt

qatyrǵy – syrt kıimniń jaǵasyna, jeńine tigiletin syrma mata

pushpaq bórik tumaq – túlkiniń sıraq­tarynyń terisinen tigiletin erlerdiń bas kıimderi

sáýkele – qymbat matadan tigilip, asyl tastarmen bezendirilip, úki taǵyp, uzatylatyn qyzǵa kıgizetin bas kıim

taıjaqy – qulyn terileriniń jalyn eki jeńine, arqasyna keltirip tigetin erlerdiń kıimi

tulyp – qysta jolǵa kıetin qaýsyr­maly keń-mol úlken ton,

ishik – juqa teriden tigiletin jeńil kıim.

 

As máziri

Ásip – soǵymnyń ish maıy men kesindi etterdi týrap, búıenge salady da, sol kúni asady

balqaımaq – pisken súttiń qaımaǵyn qaınatyp jasalatyn taǵam. Azdap qant, bal qosýǵa bolady

balqýyrdaq – usaqtap týralǵan etti kilegeıge ne pisken súttiń qaımaǵyna qýy­rady (bıfshtekstiń tegi osy as)

borsha – etti juqalap kesip, tuzdaǵan soń temir tordyń ústine qoıyp, shoqqa qaqtaý

búrme – alǵashqy sýyq túsken kezde qysta aryqtap ketpes úshin usaq maldardy soıyp, úıitilgen bas-sıraǵymen etin tuzdap, óz qarnyna salady da, sýyq toshalaǵa nemese muzdatqyshqa salyp saqtaý

dirildek – sıyrdyń sińiri kóp kári jiligi men asyqty jiliktiń bastary, úıi­­tilgen sıraqtar, jaqtyń quıqasy, birer taýyq ushasy ábden qaınatylyp, ezil­gende súıekterinen ajyratyp, usaq­tap týraǵan soń qaıta qaınatyp, qoı­maljyńdy dámde­ýishterin qosyp, shaǵyn ydystarǵa quıyp qatyrady

etti tasqa qaqtaý – ábden qyzdy­rylǵan qoı tastyń ústine etti jaýyp pisirý.

jaýbúırek – qoıdyń týralǵan quıryq maıy men baýyryn istikke shanshyp pisire­tin káýap

jaýjumyr – usaq maldyń múshelep buzylǵan etin basymen birge jýylyp taza­lanǵan óz qarynyna salyp, asty-ústin shóppen, japyraqpen jabylǵan shuńqyr jeroshaqqa kómip, syrtyna topyraq tastap, moldap ot jaǵady. Qa­zan­syz pisken et birer kúnnen keıin de daıar bolyp turady

jent – qyzyl irimshiktiń, jarma­lanǵan, aqtalǵan tarynyń, azdaǵan qanttyń, tortasy aıyrylǵan sary maıǵa ne jyl­qy­nyń shyrtyldaǵyna aralastyryp alatyn taǵam

quıqalaq – kóbinde ańshylar atyp alǵan ańnyń toqishegin, búıregin, kók­baýyryn qolamtaǵa kómip pisiredi

qurǵaq sút – júni jıditilgen serkeniń terisin eselep sútke qaınatyp alyp, kó­leńkede keptiredi. Kesip alyp ystyq sýǵa salsa, pisken sút bolady

qurt – maıyn almaǵan irkitti qaına­typ, jasalǵan qurtty qysta sorpaǵa qosyp ishkende kisini tońdyrmaıdy. Qurt­tyń tuzdalǵan, tuzdalmaǵan túrleri, syrt­qy pishinine qaraı «syndyrma» – súzilip, tobarsyǵan qurtty kesek-kesek syndyryp, alaqanǵa salyp birdeı jasalatyn syqpa qurt; dóńgelek pishindes «kúlshe» qurt: kishkentaı shar tárizdes «domalaq» qurt sııaqty; ashymaǵan irkitten jasalǵan «ejegeı» qurt, «malta» – ezilmeı qalǵan qaldyq sııaqty túrleri bolady

máıek – irimshik qaınatýǵa arnalǵan sútti uıytý úshin ýyzǵa toıǵan qozynyń ultabaryn tuzdap, keptirip qoıady

naryn – túnde jelinbeı qalǵan etti qamyrymen usaqtap týrap, ystyq sor­paǵa burysh, pııazyn qosyp erteńgilik usy­nady

sarysý – qaınap bolǵan qyzyl irim­shiktiń sóli. Ydysqa quıyp qatyrǵanda balalar súıip jeıtin tátti taǵam bolady

sybaǵa – soǵymnan syıly kisilerge aparyp beretin nemese ózi kelgende asyp beretin kádeli múshesi

sylaq kómbe – bul da qazansyz et pisirý tásili. Marqa qozy-laqty baýyzda­ǵan soń terisin túsirmeı, ishek-qarnyn alyp tas­tap, úıitilgen bas-sıraǵyn salyp, tuz, pııaz, buryshy ezilgen sýdy ishine quıyp, tilingen terisin qaıta tigedi de, keńirdeginen tazalanǵan jilinshikten býlyq qaldyryp, syrtyn laı batpaqpen sylap, otqa tastaıdy. Laý bolyp janǵan otta 2–3 saǵat jatqan ushany shyǵaryp, ústine sýyq sý quıǵanda balshyq júnmen birge sypyrylyp túsip, óz býyna pisken et daıar bolady.

sirne – jas maldyń etin, bas-sıraǵy­men kúımes úshin túbine ish maı salynǵan qa­zanǵa salyp, sý quımaı baıaý janǵan otqa qaqpaǵyn tumshalap pisirý.

tabaq tartý – bas tabaqqa bas, jam­bas, tuzdalǵan ish maı toltyrylǵan ultabardyń bir bóligi, súbe qabyrǵa, bir bilem quıryq, beldeme ne omyrtqa; orta tabaqqa – ortan jilik (toqpan jilik), kári jilik, qabyrǵa, ultabardyń bir bóligi; syı tabaqqa – bas tabaqpen dárejesi birdeı, jambas bolmaı qalsa, kári jilik; aıaq (kishi) tabaqqa – kádeli múshe sanalmaıtyn ortan jilik, jaýyryn, ishek-qaryn, qara qabyrǵa tartylady

tary súzbe – tuzdap daıarlanǵan súz­bege jarmalanǵan taryny aralastyryp keptirip, qysqa ázirlep qoıady. Shetinen kertip alyp, qaınatyp, salqyndatylǵan sýǵa salyp, tań asyryp qoısa, qatyǵy bar daıar taǵam bolady

tóstik qaqtaý – jańa soıylǵan qoı­dyń tóstigin tuzdap, shoqqa qaqtap pisirý,

tasqoryq – qoıshylar óriste júr­gende aǵash tostaqqa saýyp alǵan sútti otqa qyz­dyrylǵan malta tastardy salyp pisirý

telshik – soǵymǵa soıylǵan jylqy­nyń júrek qaby – úlpershekke qazynyń maıy men etti usaqtap týrap saqtaý

tıdeqash – úlken qoıdyń ultabaryna ýyzdy toltyryp, tuzdap, keptirilgen máıek­tiń bir túri

tortasyn aıyrý – sary maıdy qaı­natyp, qalǵan irkitinen, tuzynan aıyrý.

(Jalǵasy bar)

 

Kádirbek SEGIZBAIULY,

jazýshy, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri