Aspantaýdyń aqıyǵy, poezııa patshasy Muqaǵalı Maqataev týraly estelikterge qulaǵymyz túrik júretini anyq. Aqynnyń dara jolyna, balalyq shaǵyna, óleńdi ómirine kez kelgen adam eleń etip, qyzyǵa qaraıdy. Sondaı Muqańmen dámdes-tuzdas, syrlas-muńdas bolǵan adamdardyń qanshalyq qatary sırese, aqyn týraly estelikter de sonshalyq sarqyla bermek. Sol sebepti jylt etken estelikti elemeı óte almaımyz. Muqańnyń árýaǵyn asyryp, aspandatyp jibergen, poezııalyq portrettiń avtory aýyldas aǵamyz ekenin elden estigende qýanǵannan quraq ushtyq.
Ámbeni aralap ketken fotosýretti fotograf Asqarbek Kerimbaev aǵamyz túsirgen. Muqańnyń ıegin qolymen súıep otyrǵan tarıhı keskin jaıly Asqarbek aǵa bylaı deıdi.
– 1972-1974 jyldary aýdandyq «Sovettik shekara» gazetinde fototilshi bolyp jumys istedim. Sol kezdegi gazet redaktory Álnur Meıirbekov, redaktordyń orynbasary Muhambek Estenov, gazet tilshileri Ábitaı Ádenov, Erkin Ibitanov, Aldabergen Jandaralov, Aıtaqyn Ábdiqalov, Ábilbek Aıtaqynov, Minýar Ákimhanovtarmen áriptes boldym. Keıin 1974 jyly kombınatqa fotograf bolyp aýystym. Sol kezde aqıyq aqyn kelip sýretke tústi, – deıdi Asqarbek aǵa.
Sýret avtory eskirmeıtin estelikti saǵyna eske alyp, sózin ári qaraı sabaqtady. «Men ol kisiniń Muqaǵalı Maqataev ekenin bilgen joqpyn. Kúndelikti jumys kezi bolatyn. Esikten boıy uzyn, deneli, basyna qońyr shlıapa, ústine uzyn qońyrqaı makıntosh plash kıgen bir kisi kirip keldi. Kirdi de qolyn sozyp amandasty. Syrt kıimi men shlıapasyn sheship, kıim ilgishke ildi. Jaǵasyn túzedi de, uzyn shashtaryn tarap, silkip-silkip jiberdi de aınaǵa bir qarap, «...meni sýretke túsir», dedi. Qara shalbar, qara kostıým, qara týflı, aq jeıde kıgen, oǵan jarastyra galstýk taqqan, jelkesi shyǵyńqy kisi eken. Men kelgen kisige qarap, «...qalaı túsireıin, sýret qujatqa ma?», dedim. «Jo-oq...», dep oryndyqty teris aınaldyryp jiberip arqalyǵyn aldyna qaratyp, minip aldy da qolymen ıegin taıanyp, «...osylaı túsir!», dep buıyrdy. Ekinshisinde oryndyqty ońdap qoıyp, qyrynan otyrdy da qolyn qýsyryp «tart!», dedi. Úshinshi márte tik qarap otyryp tústi. «Úsh úshten toǵyz sýret shyǵaryp qoı, redaksııadan jigitter kelip alady nemese aparyp bere sal!», dedi.
Aqyn sýretterdiń aqshasyn tólep, túbirtegin alady da shyǵyp ketedi. Ol kezde sýretke jurt bir ret qana túsedi. Al myna eńsegeı boıly, keń ıyqty kisi birneshe márte qaıtalap túsedi. Asqarbek aǵa aqynnyń ózi aıtqandaı úsh úshten 9H12 mólsherde toǵyz sýret ázirleıdi. Biraq sýretterdi eshkim almaıdy. On bes kúndeı suraýsyz jatady.
«Bir kúni jumysta sizdi telefonǵa shaqyryp jatyr dedi. Trýbkany kótersem, redaksııadaǵy burynǵy áriptesim Aıtaqyn Ábdiqalov degen jýrnalıst eken. «Eı, sen nege Muqańnyń sýretin ákelip bermeısiń, joq bizden ketken soń bizdi adam demediń be» dep aıǵaılaı jóneldi. «О́ı, Muqań degen kim?» – dedim men. «Eı, Muqaǵalıdy tanymaısyń ba?», dep Asqarbek aǵany ábigerge salady.
Fotograf keıindep basyna qońyr shlıapa, ústine uzyn qońyrqaı makıntosh plash kıgen kisi Muqaǵalı ekenin bilip ókinedi. Aıtekeńe aqyndy tanymaıtynyn aıtyp, «sýretti óziń kel de taýyp al», deıdi.
Bir kezde Asqarbek aǵaǵa búginde úlken aqyn Aıtaqyn Ábdiqalov keledi. Keledi de «...Muqaǵalıdy tanymaıtyn qandaı adamsyń sen», dep jaqsylap turyp sybap tastaıdy.
Ol kezde Muqańnyń ataǵy onsha shyqpaǵan kezi eken. Radıodan daýysyn estigeni bolmasa fotograf jyǵa tanymapty. Asqarbek aǵa ómirde sol kezde ǵana aqıyq aqynmen birinshi ári sońǵy ret kezdesedi.
– Birinshi ret sol kezde kórdim. Ishimnen qap, Muqaǵalı ekenin bilgende birge sýretke túsip alar edim dedim de qoıdym. Keıin gazettiń bir betine óleńder toptamasyn berdi. Sol bettiń bir buryshyna osy sýret salyndy. Tiri kezinde aqynnyń ózine de unaǵan osy sýret bolý kerek. Aldyńǵy jyly Jumash О́teev degen kisi habarlasty. «Sen Muqaǵalıdy sýretke túsirgen ekensiń. Aqynnyń sýretteriniń avtorlaryn izdep jatyrmyz. Birneshe sýretteriniń avtorlaryn taptyq. Kóp sýretteriniń avtorlary tabylmady. Sen qandaı sýretter túsirdiń?», dedi. Birden túpnusqany izdedim. Negatıvterdi qarasam shynymen osy sýrettiń negatıvi bar eken. О́kinishtisi, olardy shatyrdyń astyna saqtap qoıǵam, bári qýrap ketipti. Eshteńege jaramaı qaldy, – dep Asqarbek aǵa shynaıy ókinishin bildiredi.
Fotograftyń aqyndy sýretke tartqan kezi bir bul emes. Jaılaýda malshylardyń toıy bolǵanda Muqaǵalı kórermenderdiń ishinde KSRO halyq ártisi Roza Baǵlanovanyń qasynda otyrady. Sondaı-aq aqyn bir top qonaqtyń ishinde turyp ta sýretke túsedi.
Osy bir tarıhı sátti de tájirıbeli fotograf Asqarbek aǵa qalt jibermepti. Ony da keıin marqum jýrnalıst Rysbek Súgirbekovpen birge sol toıdaǵy bir ataqty malshynyń sýretin izdegende eski negatıvterden kez bolady. Ony jýrnalıst Rysbek Súgirbekov ózine arhıvke saqtaý úshin Asqarbek aǵadan attaı qalap, qıyp alypty.
Tiri kezinde aqynmen taǵy bir tildesip qalmaǵanyna Asqarbek aǵa áli qaıran qalady. «Eń ókinishtisi qasynda júrip qadirin bilmeý eken. Sol kezde tanysam eń bolmasa birge sýretke túser edim», dep áserli áńgimesin aıaqtady.
Dastan QASENULY,
jýrnalıst
Almaty oblysy,
Raıymbek aýdany