Kóne tarıh paraqtarynda Syr boıyna qatysty derek kóp. Eń alǵash qalalyq órkenıet osy óńirde paıda bolǵan. Qazir este joq eski zamanda qorǵany kók tiregen, sán-saltanaty kelisken shaharlar ornynan tabylyp jatqan jádigerler osyny aıǵaqtaıdy.
Bizdiń zamanymyzǵa deıingi I myńjyldyqtyń orta kezeńinde ómir súrgen ejelgi Grekııa, Rım, Parsy elderiniń sol zaman deregin tasqa túsirgen tarıhshylary men jahan kezgen jıhankezderi uly darııa boıyndaǵy shaharlar sáýletine tańdaı qaqqan. Orta ǵasyrlarda Uly Jibek jolymen saparǵa shyqqan eýropalyq ǵalymdar men saıahatshylar eńbeginde de Turan oıpatyndaǵy baıyrǵy jurtqa qatysty kóp málimet bar.
Sońǵy jyldar bederinde kóne qalalar ornyna arheologııalyq zertteý jumystaryn turaqty júrgizip kele jatqan mamandar osy ýaqytqa deıin aıtylyp kelgen derekterdi tolyqtyra túsetin kóptegen jádigerge jolyqty. Byltyr Altyn Ordanyń 750 jyldyǵyna baılanysty oblystyq mádenıet, arhıvter jáne qujattama basqarmasynyń qoldaýymen ortaǵasyrlyq Asanas qalasynyń ornyn zerttegen Qorqyt ata atyndaǵy Qyzylorda ýnıversıteti ǵalymdary, ulttyq mýzeı jáne oblystyq tarıhı jáne mádenı eskertkishterdi qorǵaý mekemesi mamandarynyń jańalyǵy Uly Jibek joly qazirgi syzbadan bólek sorappen jol tartqan dep boljam jasaýǵa negiz bolatyndaı.
Asanas tarıhı derekterde ortaǵasyrlyq О́zgent, Syǵanaq, Jent, Barshynkent qalalarymen birge atalatyn shahar ekenin tarıhtan habary barlardyń bári biledi. Sol zaman jylnamashysy Jýveını óz jazbasynda Asanasty 1219 jyly Syǵanaqty baǵyndyryp, Jentke jol tartqan mońǵol áskerleri jaýlap alynǵan qalanyń biri retinde sıpattaıdy. Keıinnen A.Lerh Mońǵol ımperııasynyń tarıhyn zertteý talabymen Syrdyń tómengi aǵysy boıymen júrip ótken Plano Karpınıdiń «Mońǵoldar tarıhy» atty eńbeginde aıtylatyn Ornas qalasy osy Asanas bolýy múmkin degen boljam jasaǵan. Qalanyń ornyn anyqtap, topografııalyq sıpattamasyn alǵash 1899 jyly belgili shyǵystanýshy, arheolog V.A.Kallaýr jasaǵanyn da aıta keteıik.
Keńestik dáýirde Horezm arheologııalyq-etnografııalyq ekspedısııasy qalany esepke alyp, barlaý jumystaryn júrgizdi. 1961 jyly jasalǵan osy barlaýdan keıin 7 jyl ótkende N.Vaktýrskaıa qalaǵa eki stratıgrafııalyq qımalyq qazba túsirip, zertteı bastady. Qazba barysynda tabylǵan qysh ydystar HII-HV ǵasyrǵa tán múlik dep boljam jasalsa, ekinshi qazbada shyqqan keramıkalar VII-IH ǵasyrdaǵy oǵyz zamanymen sáıkestendirildi. Osyǵan deıingi tarıhı ádebıetterde qalany soǵdylyq saýdagerler saldy degen pikir basym bolǵan edi, qazba jumystary shahardy oǵyzdar turǵyzǵanyn dáleldedi.
Tarıhı qalany táýelsiz el retinde zertteı bastaǵanymyz ekimyńynshy jyldardan bastalady. Osydan 21 jyl buryn jyly Qorqyt Ata atyndaǵy Qyzylorda memlekettik ýnıversıtetiniń aǵa oqytýshysy Táńirbergen Mámıev bastaǵan top barlaý qazba jumystaryn júrgizip, Shahrıstan dýalynyń ortasha bıiktigi 3, qalyńdyǵy 5 metr bolǵanyn, shaharda bekinis úshin arasy 6 metrden 20-ǵa jýyq munara turǵyzylǵanyn anyqtady.
Byltyr jasalǵan arheologııalyq qazba jumystary qala tirshiligine qatysty osyǵan deıin belgisiz bolyp kelgen kóp derekti anyqtap otyr.
Alpys jyl buryn S.Tolstov basqarǵan Horezm ekspedısııasy qalanyń astyńǵy qabaty VII, ústińgi bóligi XVI ǵasyrlarǵa tán degen boljam jasaǵan. О́tken jyly júrgizilgen qazba jumystarynda XII-XIV ǵasyr jádigerleri kóptep tabyldy. Bul mońǵol áskeriniń shabýylynan keıingi qaıta qalypqa kelgen kezeńi.
– Eń úlken oljamyz – qoladan jasalǵan shaǵyn qolara. Sabyna buǵynyń basy beınelengen tisi usaq aramen otyn kespegeni anyq. Sondyqtan da ony medısınalyq maqsatta paıdalanǵan bolýy múmkin degen baılam jasaǵanbyz. Medısına mamandaryna sýretin jiberip, oılaryn suradyq. Sala tarıhyn jaqsy biletin hırýrg dárigerler onyń adam súıegin kesýge arnalǵan qural ekenin birden aıtty. Aramen birge basy kishkentaı qasyq tárizdes, ushy súıir zat tabylǵan. Ol adamnan qan alýǵa arnalǵan aspap bolyp shyqty. Bul ortaǵasyrlyq shahardyń taǵy bir qyryn ashqan jańalyq boldy. Osyǵan deıin, 1998 jyly belgili arheolog Joldasbek Qurmanqulov Qarmaqshy aýdanynyń aýmaǵyndaǵy Orqaladan medısınalyq maqsatta paıdalanylǵan hımııalyq shyny kolbalar tapqan edi. Keıinnen ondaı zattar kezdespeı, ǵalymdar tarapynan bul zattar qalaǵa kezdeısoq kelip qalǵan degen baılam jasalǵan. Asanastan tabylǵan buıymdar Syr jerindegi ortaǵasyrlyq shaharlardyń óz zamanynda ekonomıkalyq qana emes, medısınalyq ortalyq bolǵanyn da dáleldep tur. Ári bul qalany alda da zertteýdi jalǵastyra túsýdiń qajettigin kórsetedi. Qazir tabylǵan buıymdar úlgisin Vılnıýstegi zerthanaǵa jiberdik. Qazirgi zamanǵa tehnıkamen jabdyqtalǵan bul ortalyqtyń múmkindigin álem ǵalymdary biraýyzdan moıyndaıdy. Olardyń qorytyndysynda 20-30 jyldyq qana aýytqý bolýy múmkin, – deıdi Qorqyt ata atyndaǵy Qyzylorda ýnıversıteti «Arheologııa jáne etnografııa» ǴZI jetekshisi, tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty Ázilhan Tájekeev.
Osyǵan deıin tarıhı qala mańynan, Asanas 2, Asanas 3, Ahmetqala, Aqtóbe sekildi shaharlar orny anyqtalǵan edi. Osy jolǵy zertteýde Asanas pen qazirgi Botabaı aýyly arasynan taǵy 4 shaǵyn qalashyqtyń izi tabyldy. Osy jelini boılaı jasaǵan zertteý nátıjesinde Báıgequm eldi mekeniniń tusynan birneshe shahardyń orny anyqtaldy. Ǵalymdar bul ejelgi súrleý boıyndaǵy kerýen saraılar bolýy múmkin degen boljam jasap otyr.
Osyǵan deıin Uly Jibek jolynyń syzbasynda Syǵanaq pen Asanastyń arasynda eshqandaı qala kórsetilmeıtin. Eki ara 150 shaqyrymǵa jýyq, mundaı uzaq saparda talaı dúnıe tıegen kerýenshilerge as-sý, malyna jem-shóp ázirlep otyratyn beketter bolǵany daýsyz. Ǵalymdar paıymynsha jańadan tabylyp otyrǵan shaharlar osyndaı qyzmet atqaryp otyrǵan. Bul tarıhı kerýen joly qazirgi kestemen emes, basqasha baǵytpen órbigen degen baılam jasaýǵa túrtki bolyp otyr.
Syǵanaqtan shyqqan saýdagerler qazirgi Botabaı aýyly tusynan darııadan ótip, jańaǵy qalalarǵa toqtap, Asanasqa jetken sııaqty. Jańa ashylǵan shaharlardan keıin kóne joldyń soraby osylaı shyǵyp tur. Asanasqa aıaldap, saýda jasaǵannan keıin bir jol Syrlytam qala, Zańǵar qala, Qojaqazǵan, Toqseıit, Shyǵys Qumqala, Mortyqqala qonystary, Qumqala qalashyǵy arqyly Jentke jetip, ári Buqaraǵa tartqan da, Barshynkent arqyly shyǵatyn ekinshi baǵytpen jol tartqandar Jetim asar, Qulke, Shirkeıli qos asaryna, úlken jáne kishi qara asarlarǵa, Sorly asarǵa, Qumaral, Úńgirli asar, Monshaqty asar, Aqqala, men Shah asarǵa aıaldap, Josaly mańyndaǵy Sortóbe 1, 2, 3 qalashyqtaryn, odan ári Baıqońyr tusyndaǵy Tasótkel arqyly darııany kesip, Qaraýyl tóbe, Jankent, Kesken kúıik qala, Kúıik qalany kókteı ótip, teńiz jolyna shyqqan.
Osy jerde álemde ejelgi Jibek joly boıyndaǵy ótkelderdiń múldem saqtalmaǵandyǵyn aıta keteıik. Sondyqtan da baǵzy babalarymyz qalaǵan osy Tasótkeldi áli de zerttep, IýNESKO qorǵaýyndaǵy muralar qataryna kirgizýimiz qajet. El aýzynda darııa tabanyndaǵy ótkel talaı ǵasyrlardan beri myzǵymaı turǵandyǵy aıtylady. Áli kúnge deıin arnada sý az mezgilde otynǵa shyqqandar árli-beri ótip, jurttyń kádesine jarap tur. О́tkelden óte sala darııanyń arǵy betinde Jigit qala dep atalatyn qonystyń orny bar. Bul eldi mekenniń turǵyndary kezinde osy ótkeldi kútip ustaý qyzmetin atqarǵan sekildi.
Taǵy bir tańǵalarlyǵy, osydan myńdaǵan jyl buryn ómir súrgenderdiń ózender mıgrasııasynyń zańdylyǵyn bilgendigi. Jańaǵy Asanas qalasy darııanyń qazirgi arnasymen jarysa aǵyp otyrǵan Ińkárdarııa boıyna ornalasqan. Qalanyń tusyna kelgende joıqyn sý úshke bólinip, keıin sonyń ekeýi Jańadarııa arnasyna qosylady. Tarıhshylar geograftarmen de pikirlesipti, sonda bilgeni, soltústik jarty sharda ornalasqan aýmaqtaǵy ózender oń jaǵyn ala aǵady eken. Sondyqtan da burynǵylar darııanyń oń jaǵalaýynan eshqandaı qala salmaǵan, qonys etpegen. Myń jylda da mújilmeı, qazir de kóne sulbasy kózge aıqyn shalynatyn Sortóbe qalashyqtary, Shirik-Rabat, Jankent, Orqala shaharlarynyń bári ózenniń sol jaǵalaýynan salynǵan.
Jalpy, Syrdarııanyń tómengi saǵalary tas dáýirinen bastap búginge deıin arnasyn 7-8 márte aýystyrǵan desedi. Uly ózenniń tas jáne qola dáýirlerinde Ińkárlarııa arnasymen, saq zamanynda Jańadarııa sorabymen aqqandyǵyn arheologııalyq derekter dáleldep otyr. Tipti uzaq ýaqyttan keıin eski júlgesin qaıta tapqan da kezi bolǵan eken. Mysaly, Altyn Orda dáýirinen keıin Qyzylqumdaǵy qalalardyń kópshiligi sý joqtyqtan tirshiligin toqtatqan, al odan áldeqaıda keıingi Qoqan, Hıýa, qaraqalpaqtarǵa qatysty tarıhı derekterdiń bárinde Jańadarııanyń aty atalady. Tipti Shirik-Rabat tusynda qaraqalpaqtar XVIII-XIX ǵasyrlarda turǵyzǵan qala oryndary saqtalǵan. О́ıtkeni bul eski arnaǵa qaıta jan bitken kezeń. Bul uly órkenıettiń uly ózenderdiń boıynda qalyptasatyndyǵynyń aıǵaǵy.
– Kóne qalalardyń kópshiligi jer moıny qashyq bolǵandyqtan zerttelmeı jatyr. Sonyń biri – Orqala. Ol mańǵa tek qana barlaý jasaldy. Qala ortalyǵynan úlken kúmbezdi meshit orny anyqtaldy. Orqala ákimshilik aýmaǵynyń ózi 15 gektarǵa jýyqtaıtyn úlken ortalyq. Oǵan sonyń mańyndaǵy kishigirim rabadtardy mekendegender sanyn qossańyz, kezinde myńdaǵan halyq turǵan úlken shahar bolǵanyn kórsetedi. Menińshe, tarıhı derekterde oǵyz zamanynda paıda bolǵany aıtylatyn, qazirgi túrikter ózderiniń ata jurty sanaıtyn ejelgi Jent qalasy osy Orqala bolýy múmkin. О́ıtkeni S.Tolstov jetekshilik etken ekspedısııa kezinde belgili bolǵan, qazirgi Jalaǵash aýdany Aqqyr aýyly mańyndaǵy Jentte oǵyz zamanynyń mádenı qabaty joq, ol jerden tek Altyn Orda dáýirine tán buıymdar tabylǵan. Bizge tanys osy qalanyń mańynda Qumqala degen qonys bar. Barlaý jumystary onyń da zamanynda shadyman-shattyǵy tarqamaǵan úlken qala bolǵanyn kórsetken. Biraq ol da áli zerttelgen joq. Meni keıde baǵzyda oǵyzdar mekendegen Jent osy bolýy da múmkin degen oı mazalaıdy. Ne bolǵanda da zertteý kerek,– deıdi Ázilhan Áýezhanuly.
Osy ýaqytqa deıin jergilikti ǵalymdar Germanııa, Reseıdegi áriptesterimen birlese jumys istep keldi. Qazir pandemııaǵa baılanysty bul úrdis úzilip tur, esesine, laboratorııalyq zertteýler jemisti boldy. Qazir damyǵan zamanda sheteldegi saraptama ortalyqtary topyraq úlgileri men tabylǵan jádigerlerdi zerttep, qalanyń «jasy», sol kezeńdegi turmys-tirshilik, halyqtyń aınalysqan kásibi jaıly naqty málimet bere alady. Mysaly, Sortóbeden tabylǵan úlgiler boıynsha Vılnıýstegi saraptama ortalyǵynyń alǵashqy qorytyndysy qolǵa tıdi. Osy arqyly qalanyń X-XI ǵasyrlarda ómir súrgeni belgili bolyp otyr.
Taǵy bir aıta keterligi, jergilikti arheologterdiń jańalyǵynan tek ǵylymı orta ǵana habardar. Jankenttegi qazba jumystarynan keıin 2 kitapqa artyǵymen jetetin materıal jınaqtaldy. Sony basyp shyǵaryp, halyqqa jetkizý kerek. Osydan biraz jyl buryn óńirde etnotýrızmdi úılestirý bastamasyna oraı «Antıkalyq qalalar», «Tereń tarıhtan ǵaryshqa sapar» degen jobalar da jasalypty. Onda tarıhı oryndardy nasıhattaýdyń joldary jaıly biraz usynys jınaqtalǵan eken. Sol tek qaǵaz kúıinde tıisti basqarmalardyń tartpasynda qalsa kerek.
Dál qazir «Batys Eýropa – Batys Qytaı» kúre jolyna jaqyn Syǵanaq qalasy týrısterdi qabyldaýǵa daıyn. Barsakelmes, Aral teńizi, Jankent, Begim ana baǵyty boıynsha da sapar uıymdastyrýǵa ábden bolady. Oblystyń ońtústigindegi Oqshy ata, Syǵanaq, tasqa ejelgi tańbalar túsken aýmaq Saýysqandyq, Saýran, Túrkistan baǵyty da týrıster qabyldaýǵa ázir.
Tym shalǵaı demesek, Jankentke de, saq zamanynyń kýágeri Shirik-Rabat qalasyna da aparýǵa bolady. Ǵalymdar osy kóne qalalarǵa jaqyn aýyldardan týrıstik baza qurylýy kerek degen oıda. Biz «Syr boıynyń klımaty týrıster shaqyrýǵa qolaısyz» degen bir bolymsyz ýájdi alǵa tartýǵa áýespiz. Eshqashan klımat ózgermeıdi, biz soǵan laıyqtap tirshilik jasaýymyz qajet. Oblys aýmaǵyndaǵy týrıstik marshrýtqa Baıqońyrdaǵy ǵarysh aılaǵyn da qosyp júrmiz. Biraq dál osyǵan aılaqtyń qazirgi qojaıyny «Roskosmos» mekemesi asa bir beıildi emes. Sondyqtan ony qoıa turyp, qoldaǵy barymyzdy uqsatyp alsaq ta biz úshin az olja bolmas edi.
QYZYLORDA