Qashanda ózin balaǵa emes, eresek adamǵa tán baıyppen ustaıtyndyqtan bolar, bizge Tynybektiń qolynan kelmeıtin is joq sııaqty bolyp kórinetin. Qalasa joǵary synyptyń da sabaǵyn eńserip áketetindeı, tipti oqymaı-aq osy qalpymen muǵalim bolýǵa da shamasy keletindeı bolyp turatyn. Bir sózben aıtqanda, onyń eseıgende kim bolamyn, nendeı mamandyqty ıgeremin dese de joly bolatynyna tıtteı de shúbá keltirmeıtin edik. Birde qalada oqıtyn bir aǵamyzdyń Tynybekke qarap: «Oý, sen óziń týra dırıjer sııaqty ekensiń», degeni bar. Onda biz onyń nendeı mamandyq ekeninen esh habarymyz joq, bar bolǵany aq kóılegi men qara beshpeti tal boıynan úılesim taýyp turǵanyna qarap aıtqan shyǵar degenbiz. Keıinnen dırıjerdiń kim ekenin bilgen kezde, shynynda da osy mamandyq oǵan ábden úıleser edi degen oıda bolǵanbyz.
Bizdiń ne oılaǵanymyzda jumysy qansha, Tynybek ne istese de, ne aıtsa da aldymen óz oıynda qorytyp, jeti ret ólshep, bir ret kesetin jan ǵoı, mektep bitirgen soń óz tańdaýyn jasady. QazMÝ-dyń zań fakýltetine oqýǵa túsip, ony sátti aıaqtap, prokýratýraǵa qyzmetke turdy. Tula boıy sabyrdan turatyn Tynybek osy qasıetiniń arqasynda óz jumysyna qatysty nendeı qıyndyqty bolsa da eńsere alatynyn óz áriptesterine dáleldeı bildi. Júre kele kásibı bilikti maman retinde qalyptasyp, aty óz ortasynda qurmetpen atala bastady. Bul sózime Almaty oblysynyń, Jambyl, Eńbekshiqazaq, Ile aýdandarynda on jylǵa taıaý prokýror bolyp qyzmet atqarǵan jyldary tolyq dálel bola alady.
Kezinde onymen birge qyzmet atqarǵan áriptesteriniń aıtýyna qaraǵanda, tipti jas kezinen-aq ol óz jumysynda eshkimniń obalyna qalmaýdy, naǵyz qylmyskerdiń jazadan jaltaryp ketýine jol bermeýdi basty nazarǵa ustaǵan eken. Kezinde teledıdar arqyly bir pikirtalasqa qatysqan Tynybektiń myna bir sózi de áriptesteri aıtqan áńgimeniń aqıqatyn aıqyndap turǵandaı.
– Zaman buzyldy deısiz? Ony buzǵan kim? Túp-tamyryna úńilseńiz, oǵan kináli myna siz ben biz. О́ıtkeni qylmysker jerden ónip shyqqan joq. Olar – siz ben bizdiń tárbıelegen balalarymyz. Demek, zamandy kinálaı bergenshe, árqaısymyz bir sát óz bolmys-bitimimizge úńilip kórgenimiz jón bolar, – degen sózi neni bolsa da aldymen óz júreginen ótkizip aıtatyn ımandy adamnyń aýzynan shyqsa kerek.
Osyndaı yjdaǵattylyǵynyń arqasynda kásibı biliktiligin kóterip, eshkimniń demeý-súıeýinsiz qyzmet babynda satylap ósken ol Almaty oblysy prokýrorynyń orynbasary, Almaty kólik prokýrorynyń birinshi orynbasary, sondaı-aq Aqtóbe, Aqmola oblystarynyń prokýrory bolyp qyzmet istegen kezeńderinde de qolastyndaǵylardan qashanda adaldyqty, kásibı sheberlikti talap etken eken.
Ol qyzmet babymen qaı óńirge barsa da artynan ubatyp-shubatyp, eshkimdi, ıaǵnı «óz adamdaryn» ertken emes. О́ıtkeni, ol ózine, óziniń adal isine sendi. Qaıda jumys istese de sol jerdegi isker, oıy ozyq jastardy taýyp, solardy qyzmet babynda kóterýdi maqsat etti. Iá, ol adaldyqtyń ala jibin attamaıtyn, kásibı bilikti jastarǵa arqa súıedi. Ony bul qasıeti úshin áriptesteri de syılady. Basshyǵa senim artty. Ony ózderine ónege tutty, ár isinen úlgi aldy. Tynybektiń aǵalyq qamqorlyǵyn kórgen aqtóbelik A.Saǵynbazarov Tynybek Temirbekuly týraly bylaısha oı órbitedi.
–1996 jyldyń mamyr aıynyń ortasyna qaraı bizdiń oblystyq prokýratýraǵa Tynybek Ońalbaev basshy bolyp keldi. Alǵash kórgende ol bizge salmaqty adam bolyp kórindi. Soǵan oraı sózi de myǵym bolyp shyqty. О́z-ózine senimdi, saýatty, kásibı myqty maman ekeni kórinip-aq tur. Soǵan qaramastan, ujym músheleri ony tikireıip qarsy aldy. «Bul kisi «ońtústiktiń adamy», endi ol óziniń tanystaryn ákeledi, kóresińder, bizdiń bárimiz jumyssyz qalatyn boldyq», – dep saryýaıymǵa salynǵandar qatary da kóbeıdi. Alaıda qobaljyp, júrekteri maı ishkendeı kilkip júrgenderdiń kóńili kóp uzamaı ornyna tústi. Olaı deıtinim, jańa basshymyz artynan birde-bir adamdy ákelgen joq. Kerisinshe, jergilikti kadrlarǵa kóńil bólip, árkimniń qabilet-qarymyna qaraı qyzmet satysyna kóterip, kóbine sondaǵy bilikti de isker jastarǵa senim artty. Páterden páterge kóship, bala-shaǵasyn shubatyp júrgender jaıly úıge kirip qýansa, ol árkimniń jeke bas jaǵdaıyna da qanyǵyp, soǵan oraı kómek berýdi de umytqan joq.
Birge qyzmet istegen jyldary áriptesteri T.Ońalbaevty qatal ári ádiletti basshy retinde tanydy. Qatańdyǵy sol, ol bárimizdi óz jumysymyzǵa asqan jaýapkershilikpen qaraýdy úıretti. Osy jyldar ishinde birde-bir adamdy sebepsiz jumystan shyǵarǵan joq. Kerisinshe, qolynan is keletin jastardy qoldap, aldynan jańa múmkindikterdiń esigin ashty.
О́z jumysyńnyń basshylyq tarapynan baǵalanǵanyna ne jetsin?! Ol kisi meni jyly ornymdy sýytyp, Muǵaljar aýdanyna jibergen kezde oǵan azdap renjigenim de, ózime senip tapsyrylǵan jumysty alyp júrýge shamam keler me eken dep júreksingenim de ras. Alaıda Tynybek Temirbekulynyń maǵan nyq senim artýy jigerimdi janyǵandaı boldy. Aýdanǵa bara sala jan-tánimdi aıamaı, jumysqa kiristim. Tókken ter tekke ketpegen sııaqty. Arada birer jyl ótken soń Tynybek Temirbekuly meni Aqtóbe qalasynyń prokýrory etip taǵaıyndady. Shynymdy aıtsam, osy habardy estigende men nege ekenin, bir sát sileıip turyp qalyppyn. Nege deseńiz, mundaı laýazymdy qyzmetke taǵaıyndap, senim artady dep buryndary eshqaısymyzdyń ıegimiz qyshymaıtyn. Meniń bir sát ańtarylyp qalǵanymdy basshymyz da baıqady.
– Bul qyzmetti de eńseretinińe senemin, – degen sózi áli kúnge qulaǵymda turǵandaı.
Iá, sodan beri de talaı ýaqyt ótti. Biz de mol tájirıbe jınaqtap, jas áriptesterimizge jol-joba siltedik, ustazymyzdan kórgen ónegemizdi úırettik. Tek bir ókinishi sol, Tynybek Temirbekuly syndy júregi jomart, isi ádiletti adamnan aırylyp qalǵanymyz. Biraq jaqsynyń ózi ólgenmen, isi ólmeıdi deıdi ǵoı. Ol kisiniń de aqyl-keńesi, aǵalyq qamqorlyǵy áli kúnge bizdiń júregimizdi jylytyp keledi, – deıdi A.Saǵynbazarov.
Áriptesiniń lebizin Aqtóbe oblystyq prokýratýrasy ardagerler keńesiniń tóraǵasy bolǵan M.Tájibaev bylaısha jalǵastyrady.
– Búginde, biz Tynybek Temirbekulyn jıi-jıi eske alamyz. О́ıtkeni ony umytý múmkin emes, ol bizdiń árqaısymyzǵa zor qurmetpen qarady. Tek jastarǵa ǵana emes, aǵa áriptesterine de, áıelderge de syılastyǵy tipti bólek edi. Uzaq jyl qyzmet atqarǵan uıasyn saǵynyp, ara-tura kelip turatyn aǵalarymyzdyń qaı-qaısysyn bolsa da qazaqy izetpen, qurmetpen qarsy alyp, áldeqandaı sharýasy bolsa ony da qolma-qol tyndyryp berýge tyrysatyn.
Birde buryn osy oblystyń prokýrory bolyp istegen, Uly Otan soǵysynyń ardageri, general Úmbet Qusaıynov aǵamyzdyń kelgeni áli kúnge deıin jurttyń esinde. Sol tusta ujym músheleri Tynybek Temirbekulynyń isker basshy ǵana emes, halqymyzdyń dástúr-saltynyń qaınarynan qanyp ósken, úlkendi de, kishini de ornymen syılaı alatyn tárbıeli jan ekenine kóz jetkize tústi. Tipti bul qabyldaý keıingi jastar úshin ashyq sabaq ispettes boldy. Biz ǵana emes, óz ortasyn saǵynyp kelgen burynǵy basshymyzdyń da júzi nurlana tústi.
Aıta berse, Tynybek Temirbekulynyń bolmys-bitimin, kisilik kelbetin aıqyndaı túsetin mundaı jaıttar jetip artylady. Sonyń biri retinde tilge tıek ete ketsek, onyń Shalqar óńiriniń týmasy, kezinde respýblıka prokýrory bop qyzmet atqarǵan О́tegen Seıitovtiń mýzeıin ashýǵa bastamashy bolýy óte saýapty is boldy. Anyqtap aıtsaq, birde ol ujym múshelerin jınap aldy da: «О́zderińiz jaqsy bilesizder, О́tegen Seıitov aǵamyz – bárimizdiń ustazymyz. Ol kisiniń prokýratýra salasyna sińirgen eńbegi ólsheýsiz deýge bolady. Mine, osyndaı adamnyń osy óńirdiń týmasy bolýy – bizdiń árqaısymyz úshin zor mártebe» – deı kelip, О́tegen aǵamyzdyń eńbek jolyna, sińirgen eńbegine arnalǵan mýzeı ashýdy usyndy. Jaqsy, jarasymdy usynys jerde qalmady. Tynybek Temirbekulynyń ózi bas bolyp, О́.Seıitovtiń Almatyda turatyn týystarynan, kóz kórgenderden túrli derekterdi jınastyrýǵa kiristi. Ol kisiniń tutynǵan zattary da tabyldy. Osyndaı yjdaǵatty eńbektiń arqasynda kóp uzamaı mýzeı de ashyldy. Jáne sol kúni ótken respýblıkalyq tanymdyq konferensııanyń da bereri mol bolǵany anyq. Árıne, О́.Seıitovtiń ómir jolyna arnalǵan qazaq jáne orys tilderinde jaryqqa shyqqan qos jınaq ta zań salasyn zerttep júrgen jastarǵa taptyrmas bazarlyq boldy.
Kóp jyldar boıy osy salany órkendetýge tókken mańdaı teri bar ári ózine mol senim artqan aǵa býynnyń júrek jylýynyń arqasy shyǵar, Tynybek Temirbekuly kóp uzamaı 3-synypty memlekettik ádilet keńesshisi shenin, ıaǵnı general-maıor ataǵyn Elbasynyń óz qolynan alǵan bolsa, keıinnen ony Qazaqstan Respýblıkasy prokýratýrasynyń qurmetti qyzmetkeri degen ataq ózi izdep tapty, – dep tolǵana eske alady M.Tájibaev.
Iá, Tynybek Temirbekuly qyzmet atqarǵan eńbek ujymdarynyń bárinde onyń ónegeli izderi áli kúnge saırap jatyr. Ádildigimen, eńbekqorlyǵymen talaı asýlardy eńsergen, qanshama qıyndyqty artta qaldyrǵan, ujymmen birge ósip, kópshilikpen birge kórkeıgen azamattyń atqarǵan saýapty isteri búginde keıingi urpaqqa, jas býynǵa úlgi-ónege bolyp otyrǵan bolsa, óziniń ishki álemindegi mol qazyna úshin ol árıne, týǵan jeri Sýyqtóbe baýraıyndaǵy shaǵyn aýyl Qastektiń qasıetti topyraǵyna qaryzdar. Iá, basqa aýyl, aýdandy aıtpaǵanda, qaısybir tutas óńirden órgen ǵalymdar sany nebári 120 tútinnen turatyn Qastekten shyqqan oqymystylardan kemshin túsip jatýy da bek múmkin. Alataý óńiriniń jurty sondyqtan da Qastekti bilim qonǵan aýyl dep oryndy maqtan etedi. Osy arada Tynybek Temirbekulynyń osy aýyldan shyqqan tuńǵysh general ekendigin aıta kelip, bul qasıetti meken kezinde Varshava ýnıversıtetinde oqyǵan alǵashqy qazaq, Qazaqstannyń prokýrory bolǵan, alaıda halqynyń qamyn joqtap, Goloshekınge qarsy turǵany úshin qapııada jazyqsyz mert bolǵan Qanaı Boranbaevtyń da aýyly ekenin biz aıtýǵa tıispiz.
Tynybekti jaqsy biletinder qashanda onyń ustamdy, sabyrly qasıetine tánti bolatyn. Al zań qyzmetkerine, ásirese, prokýror úshin eń qajetti osy minezdiń qalyptasýy otbasynda alǵan tálim-tárbıege de baılanysty ekeni aıtpasa da belgili. Tynybek Temirbek aǵamyz ben Anarbúbi jeńgemizdiń mańdaıyna basqan jalǵyz perzenti bolǵanymen, dúnıege shyr etip kelgennen bastap, ony ájesi Tarazy baýyryna basyp ósirdi. Ol kisi atyna zaty saı adam edi. Basynan sóz asyrmaıtyn, ózi de qyldaı qııanatqa jol bermeıtin, qashanda aq sóılep, aqıqatyn aıtatyn keıýana boıyndaǵy bar qazynasy – minez baılyǵyn nemeresine sińirýge tyrysty. Áje tálimi tekke ketpedi. Qunarly topyraqqa túsken dánniń kógerip, kóktep, keıinnen saıaly báıterekke aınalatyny sııaqty quımaqulaq balanyń súıegine sińdi. Ol qýanǵan sátinde de, áldenege kóńili qulazyǵan tusta da ájesi aıtqan bir ańyz áńgimeni esine alatyn. Sol ańyzda Súleımen paıǵambar bir qıyndyqqa tap bolyp, onyń sheshimin taba almaı otyrǵan sátte qolyndaǵy júzigine qarap, ondaǵy «Bul da ótedi» degen jazýdy oqyp, qyzyqtyń da, qıyndyqtyń da máńgilik emes ekenin oılap, kóńil jubatatyn kórinedi. Tynybek te sol júzik óz qolynda turǵandaı, sol jazýdy oqyǵandaı kúı keshetin. Qarap otyrsa, bul da bir danalyq keńes eken. Rasynda da, keıinnen áje sózi Tynybek úshin baǵdarshamǵa aınaldy. Onyń bireýge qııanat jasama degen bir aýyz sóziniń áseri shyǵar, Tynybek eshqashan adam taǵdyryna selqos qaraǵan emes.
Zań ǵylymdarynyń kandıdaty Tynybek Temirbekulynyń kóp oqyp, kóp toqıtyn zerdeli azamat ekenin kimniń bolsa da birden ańǵarary sózsiz. Onyń myna bir este qalǵan esti áńgimeleriniń birinen de osy sózdiń aqıqatyn ańǵarýǵa bolady.
– Bizdiń qazaq qoǵamynda prokýror bolmaǵan deıtinder myqtap qatelesedi. Onyń mindetin kezinde bıler atqarǵan. Iá, bılerdiń ıyǵyndaǵy júk aýyr bolǵan. О́ıtkeni olar sottyń da, ákimniń de, prokýrordyń da, qorǵaýshynyń da, tipti dıplomattyń da jáne basqa da tolyp jatqan quzyrly organdardyń mindetin de teń ustaǵan. Sóıtip, el tutastyǵyn saqtaýǵa ólsheýsiz úles qosqan. Qazaq halqynyń tarıhynda óshpes iz qaldyrǵan Tóle, Qazybek, Áıteke bılerdiń ómiri men atqarǵan isi – bul sózimniń aıqyn aıǵaǵy. Dala danalary jasyna, jolyna qaraı bir-birin syılaı otyryp, óz súısinisin de ashyq aıtyp otyrǵan. Tóle bıdiń birde Qaz daýysty Qazybek bıge:
Atasyzǵa ata bol!
Batasyzǵa bata bol!
Aryp-ashqan qariptiń
Jel jaǵynan jota bol!
Panasyzǵa pana bol.
Kek saqtamas bala bol
Dos súısinip, qas syılar
Asý bermes dana bol! – dep bata berýi óresi ózgeshe bıik el azamatyna senim artýy ǵana emes, adamgershiliktiń aq jolyn ustanǵan, el taǵdyryna jaýapty árbir adamǵa arnaǵan ósıeti deýge bolady. Baıqasańyz, dala danagóıiniń bul sózinde adamgershilik qaǵıdasy tunyp tur. Quqyq qorǵaý salasyndaǵy kóp jyldyq tájirıbeme súıensem, kez kelgen máselege adamgershilik turǵysynan qaraǵan jaǵdaıda shıelenisken túıinniń lezde tarqatylyp sala beretinine kóz jetkize túsemin. Qarap otyrsań, bizdiń halqymyzda talbesikten bastalatyn tárbıeniń qaınar kózi de adamgershilikte jatyr. Olaı bolsa, barlyq zańnyń túpki sheshimi adamgershilikke negizdelse, odan utarymyz mol bolmaq. Olaı deıtinim, jan-jaqty oılastyrylǵan, izgilikke negizdelgen zań birte-birte adamdardyń da ózderiniń is-áreketine baıyppen qaraýyna jol ashýy ábden múmkin. Aıtalyq, kezinde Abaı atamyzdyń basshylyǵymen jasalyp, Semeı óńirinde qabyldanǵan 74 baptan turatyn «Bıler erejesiniń» 32-babynda «Bireý áke-sheshege til tıgizse, solardyń qalaýyna sáıkes qazaq ǵurpyna saı jazalansyn» dep jazylǵan. Mine, naǵyz adamgershilikke negizdelgen zańnyń biri osy. Jáne bul zań el arasynda ádet-ǵurypqa aınalyp, qazaqy dástúrdiń qaımaǵyn qalyńdata túsýge áser etti, – degen edi Tynybek.
Tynybekti jaqsy biletinder onyń baǵynyń baıandy bolýy eshqashan asylyq tanytpaıtyn, bárin sabyrǵa jeńdiretin minez baılyǵynan, eshkimdi bólip-jarmaı, qamqorlyq kórsetýge daıyn turatyn jan jomarttyǵynan dep biledi. Halyq aıtsa, qalt aıtpaıdy degen ǵoı, bálkim solaı da shyǵar.
Tynybektiń taǵy da bir eleýli isi – ol qaıda júrse de bilim-biligin, jıǵan mol tájirıbesin bolashaq zańgerlermen bólisýdi óziniń el aldyndaǵy bir boryshy dep bildi. «О́zińdi kúni-túni qajap, qaǵazǵa úńile berme. Stýdenttermen jumysty keıinge qaldyr. Densaýlyǵyń da syr bere bastady» dep Kúlásh qansha jalynsa da Tynybekti betinen qaıtara almady.
«Kúlásh-aý, bárin keıinge ysyratyndaı biz bul ómirdiń turaqty turǵyny emes, bar bolǵany jolaýshysy ǵanamyz. Jáne biz alýǵa emes, boıymyzǵa jınaǵan rýhanı baılyǵymyzdy, bilim-biligimizdi ózgelermen bólisýge kelgenbiz», dep ázildeı kelip, búgingi stýdentter arasynda óz betimen izdenip oqıtyn bilimdi jastar kóp ekendigin súısine áńgimelep ketetin.
Qashan kórseń de júzi shýaq shashyp, mıyǵyna kúlki úıirilip júretin Tynybekti jete bilmeıtin jurt bul ózi meımanasy tasyp júrgen bireý shyǵar deýi de ábden múmkin edi. Alaıda jaqynyraq tanysa kele, bul azamattyń ómirinde de tushysynan ashysy basymyraq bolǵanyn baıqaıtyny sózsiz. О́ıtkeni, Tynybektiń taǵy da bir erekshe qyry – taǵdyrdyń qandaı soqqysyna da ıilmeı, áldekim qusap júnjimeı, sabyrmen, ustammen qarsy alatyn. Sol sypaıy, syrbaz qalpynan, bekzat bolmysynan aınymaıtyn. Osynaý bolmys-bitimimen de ol aınalasyna, ózi qyzmet atqarǵan ortaǵa úlgi-ónege bola bildi.
Bul sózimdi ótken shaqpen aıtyp otyrǵanymdy baıqaǵan shyǵarsyz!? Esińizde me, bala kezde siz de, biz de aspan tórin tilgilep, sońyna jarqyraǵan iz qaldyra aǵyp ótetin quıryqty juldyzdy baqyladyq emes pe? Sol quıryqty juldyz sııaqty Tynybektiń de aǵyp óte shyqqanyna biraz jyldyń júzi boldy. Alaıda ózi ólgenmen onyń isi, bergen ónegesi áriptesteri, shákirtteri, balalary, aınaladaǵy basqa da ımandy adamdar arqyly áli kúnge jalǵasyp jatyr. Iá, eshkim ony umytqan joq. Munyń ózi de, ıaǵnı ólimnen keıingi ómir de kez kelgenniń mańdaıyna buıyrmaıtyny anyq.
Jumagúl QÝANYShBEKQYZY,
Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, Halyqaralyq «Alash» syılyǵynyń laýreatym