Kóshpendi babalarymyzdan qalǵan jekpe-jek saıys óneriniń bir tarmaǵy – qazaq kúresiniń de ózindik tarıhy bar. Biraq ótken HH ǵasyrdyń basyna deıin qazaq kúresiniń birizdi júıelengen tártibi bolǵan joq. Sondyqtan da árbir óńirde kúres jergilikti erekshelikterin saqtaı otyryp qalyptasqan. Aıtalyq, elimizdiń shyǵys jáne ortalyq ólkelerinde «Arysqa túsý» deıtin saıys túri keń damyǵan. Bul jaıly uly jazýshy Muhtar Áýezovtiń shyǵaramalarynda kórkem baıandalady.
Arysqa túsý degenimiz, eki el nemese eki qaýym ózderiniń balýandaryn ortaǵa alyp keledi. Kórermenderge áserli bolý úshin ony shynjyrlap, noqtalap ári kóz-suq tımesin degen nıetpen jabýlap ustaıdy. Balýandy kúres alańyna, ıaǵnı arysqa ákele jatqan mezette shynjyrly balýan óz jaqtastaryn shynjyrymen qosa súırep aıbat kórsetedi. Bul, naqtyraq aıtqanda, psıhologııalyq shabýyl ári teatrlandyrylǵan kóńil kóterý. Osylaı eki balýan arysqa túsip qaı jeńgeni júlde alady, ıa bolmasa, «menimen kúsh synasatyn taǵy kim bar» dep kópshilikke qolqa salady. Kúres osylaı jalǵasa beredi...
Qazaq kúresiniń ǵylymı júıelenýi 1920 jyldan bastalady. Alǵash ret 1936 jyly Semeı qalasynda qazaq kúresinen Qazaqstan chempıonaty ótedi. Oǵan Almaty, Batys Qazaqstan (Oral, Atyraý, Aqtóbe), Qostanaı, Ońtústik Qazaqstan (burynǵy Shymkent jáne Jambyl óńiri), Semeı, Pavlodar oblystarynyń balýandary qatysady. Olar úsh salmaq dárejesi boıynsha kúsh synasady. Jeńil salmaqta M.Qurmanbaev (Almaty oblysy), orta salmaqta Eńsep Dosqalıev (Batys Qazaqstan), aýyr salmaqta A.Mýsın (Pavlodar) jeńimpaz atanady. Túıe balýan ataǵy úshin alty balýan beldesedi. Eńsep áýeli ońtústiktiń balýany S.Qasyqbaevty jeńedi. Sheshýshi básekede E.Dosqalıev ózinen alty jas úlken, ári salmaǵy toǵyz kılo aýyr A.Mýsındi jeńip, qazaq kúresi tarıhynda tuńǵysh ret «Túıe balýan» atanady. О́kinishtisi, jaýyryny jerge tımegen ataqty balýan 1944 jyly soǵysta qaza taýypty.
1938 jyly respýblıkalyq Aýyl spartakıadasynda qazaq kúresiniń jańa erejesi qabyldanǵan. 1940 jyly qańtar aıynda Almaty qalasynda qazaq kúresi ókilderi ekinshi ret bas qosyp, joǵarydaǵy erejege ózgeris engizedi. Ári jańa ereje boıynsha bir ǵana salmaq dárejesimen Qazaqstan chempıonatyn ótkizedi. Oǵan Almaty, Batys Qazaqstan, Qaraǵandy, Qyzylorda, Ońtústik Qazaqstan, Pavlodar, О́skemen, Semeı óńirleriniń balýandary qatysady. Taǵy da orta salmaqtaǵy Eńsep Dosqalıev eshkimge des bermeı bárin jeńedi. Osy jyly (1940) shilde aıynda Máskeý qalasynda QazKSR-niń 20 jyldyǵyna oraı ortalyq «Dınamo» stadıonynda myńdaǵan kórermenniń aldynda bizdiń balýandar qazaq kúresiniń úlgisin kórsetedi.
Bul jerde, ıaǵnı Máskeýde qazaq kúresinen basqa ózbek, tájik jáne túrikmen halyqtary da óz kúres túrleri boıynsha kórsetilim jasaǵan. Biraq keńestik sport mamandary qazaq kúresi úlgisin ońtaıly kórip, osy úlgi boıynsha 1941 jyly aqpan aıynda Frýnze (Bishkek) qalasynda Ortalyq Azııa jáne Qazaqstan halyqtarynyń chempıonatyn ótkizý týraly sheshim qabyldaıdy. Bul birinshilikke elimiz atynan 10 balýan qatysyp, Eńsep Dosqalıev bastaǵan bizdiń azamattar komandalyq esepte bas júldege ıe bolǵan. Bular – qazaq kúresi tarıhynda halyqaralyq jarysqa qatysyp, tuńǵysh ret chempıon bolǵan balýandar.
Osylaı qazaq kúresi halyqaralyq dárejede qarqyn alyp kele jatqanda, Ekinshi dúnıejúzilik soǵys bastalyp ketip, arada ondaǵan jyl úzilisten keıin 1952 jyly ǵana Ortalyq Azııa jáne Qazaqstan sportshylary spartakıadasynda joǵarydaǵy ereje negizinde jarys ótken eken.
Qazaq kúresi tarıhynda aıta júrerlik oqıǵa soǵys aıaqtalǵan 1945 jyldyń kúzinde Semeıde Abaıdyń 100 jyldyq toıy ótedi. Derekkózge júginsek, soǵystan buryn qazaq kúresimen aınalysqan azamattardyń barlyǵy derlik soǵystan oralmaǵan. Aman-esen kelgenderiniń ózi múgedektigine baılanysty kilemge shyǵa almaǵan. Uly aqynnyń 100 jyldyq torqaly toıy soǵystyń zardabynan ábden eńsesi ezilgen halyqtyń rýhanı silkinisin oıatqan zor oqıǵa bolǵany sózsiz. Toıǵa ataqty balýan, bıyl týǵanyna 150 jyl tolǵaly otyrǵan Qajymuqan atamyzdyń ózi kelip qatysqan. Kúres 1940 jyly qabyldanǵan ereje boıynsha ótip, Semeıdiń Aqsýatynan kelgen balýan Dáýlen men Abyraly eliniń joıqyn kúsh ıesi Áshken ekeýi sheshýshi arysqa túsedi. Dáýlen Ábikenov qarsylasyn tóńkerip tastaıdy. Osy kúrestiń basy-qasynda bolyp, arystardyń aıqasyn kózben kórgen halyq aqyny Tóleý Kóbdikovtiń:
Balýandar jaǵalasyp jarmasqanda,
Alysyp aıdahardaı arbasqanda,
Balýany Aqsýattyń laqtyryp,
Shyǵardy burq etkizip shańdy aspanǵa… – deıtin uzaq jyry bar. Sóıtip qarsylasyn «shańdy aspanǵa shyǵaryp» jeńgen Dáýlen balýan atan túıe báıgesin Qajymuqanǵa syıǵa tartyp, qonaqkáde jasaıdy. Osy toı kezinde Qajymuqandy ortaǵa alyp, Dáýlen Ábikenov, Marııam Jagorqyzy men onyń kúıeýi Dúısen qatarly kóp adam birge túsken foto saqtalǵan (sýrette).
Serik RZATAEV,
qazaq kúresiniń jattyqtyrýshysy