Kóńil kerýeni kóterilip qaldy

M.Qul-Quhammed «Qazaq – ótken tarıhta esesi kóp ketken halyq» dep durys aıtady. Al sol ketken esepsiz esemizdi elimizdiń araılap atqan táýel­sizdik tańy birtindep qaıtaryp jat­qa­nyna myń shúkir, júz táýbe demese bolmas.

Sonyń ishinde keshegi el erkindigi, ult azattyǵy, urpaǵy úshin janyn sal­ǵan bahadúrlerimiz ben Alash týyn kótergen asyldarymyzdan bastap, ne­­mis-fashısterine qarsy soǵys­ta qan maıdannyń bozala shańyn shy­ǵar­ǵan erjúrek batyrlarymyzdyń árqaısysy ult maqtanyshy, urpaqtyń myz­ǵymas qundylyqtary ekeni bar­sha­ǵa aıan.

Osy tusta jet­­pis jyl eteginen qyzyl jel esken ke­zeńniń taıǵanaq saıasatyna núk­te qoıylǵany da aqıqat. Tabandy tir­lik­terdiń arqasynda qazaq halqy Qa­banbaı men Naýryzbaı, Bógenbaı men Eset, Ahmet pen Álı­han, Turar men Mustafa, Sáken men Beıimbet syndy myń­daǵan taý tul­ǵa­ly ult per­zent­te­riniń esimderin óte jaqyn tanı bastady.

Tórtkúl dúnıege fashızm dánin seppekshi bolǵan qanquıly Gıtlerdiń qa­haryna qarsy shyqqan, biraq er­likteri elenbeı qalǵan qanshama aza­­mat­­­tarymyz bar deseńizshi?! Bir ǵana jaýjúrek batyr, alǵyr taktık, dańqty qolbasshy Baýyrjan Momyshuly­nyń qaısar minezi men erlik joly ne tu­ra­dy?!

Abyroı bolǵanda qaraqurym halqy kóziniń tirisinde-aq eshkimnen taısalmaı «Batyr» dep ataǵan Baýyrjan Momyshulyna Keńes Odaǵynyń Baty­ry ataǵy qazaq halqynyń atynan tap­jy­lmaı talap etken Nursultan Na­zar­­baevtyń arqasynda álemdik karta­­dan «SSSR» degen memlekettiń jo­ıy­lý sátterinde «qyzyl kúreńniń» tiz­ginin bosatyp, shylbyryn tastap, úzeńgisinen aıaǵyn alýǵa daıyndala bastaǵan Mıhaıl Gorbachevtiń Jar­ly­ǵy­men berildi.

Al Qazaqstan derbes memleket atanyp, óziniń joǵary marapattaryn bel­gi­legen­ shaǵynda Uly Otan soǵysy jyl­dary­ attary ańyzǵa aınalǵan, biraq erlikteri laıyqty baǵasyn ala almaǵan, fashızmniń ordasyna aı­nal­ǵan Reıhstagqa eń alǵashqy tý tikken Rahymjan Qoshqarbaev pen dańqty partızan Qasym Qaısenovke, ush­­qyshtar Baqtyoraz Beısekbaev pen Hıýaz Dospanovaǵa «Halyq Qa­har­ma­ny» ataǵynyń berilýine ult bolyp qýanǵan edik. Osyndaı ıgi qadam jurt­tyń júrek syzdaýyn tarqat­qany shyndyq. О́ıtkeni surapyl so­ǵys­­ta jaý júrek atalarymyz ben er júrek apalarymyz erliktiń jala­ýyn kóterip, Je­ńistiń týyn tikti. Bul qasıetti qazaq jerinen shyqqan jaý­júrek ba­tyr­lar­dyń erlikke toly je­ńis­ti joly edi. Sondyqtan da, teńdesi joq bul soǵystyń baǵasy, ol sol ba­tyr­lar ákelgen – Uly Jeńispen erek­she­lendi.

Al Muhtar Qul-Muhammed óziniń tarı­hı maqalasynda «Uly Otan soǵy­sy kezinde kórsetken erligi úshin 12 777 adam Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵyn alypty» degen málimetti kel­ti­re otyryp, onyń ishinde 104 qa­zaqtyń sol zamannyń aıbyndy ataǵyna ıe bolǵanyn kórsetip otyr. Osylaı óz oıyn ókinishpen jalǵastyra bilgen avtor osy joǵary ataqqa óte laıyq dep tanylyp, usynylǵan (keıbiri birneshe ret) ultymyzdyń batyr baba­la­rynyń rýhynan nár alǵan, týǵan Otanyn qorǵaýǵa bergen antyna adal­dyq tanytqan ultymyzdyń eren ulda­ry­nyń aty-jónderi belgisiz jaǵdaıda «syzylyp» kete barǵanyn áskerı mu­ra­­ǵattarda saqtalǵan sarǵaıǵan qu­jat­tar arqyly dáleldep otyr. Sonyń biregeıi, erligi maıdan dalasyn ańyzǵa bólegen Mánshúkteı Shyǵystyń aıaýly batyr qyzymen ıyq tiresip, Nevel qalasyn jaýdan qorǵap, qaza bolǵan Ybyraıym Súleımenov edi.

Dana halqymyzda «Batyrsyz ha­lyq, ójet ulsyz el bolmaıdy» de­gen dara sóz bar. Al keshegi attary ańyzǵa aınalǵan, Ekinshi dúnıe­jú­­z­ilik soǵystyń bel ortasynan kelgen Baltabaı Adambaev, Qasym Sháripov, Ázilhan Nurshaıyqov syndy soǵystyń «ashy dámin eriksiz tatqan» Ybyraıym Súleımenovtiń kózin kórgen qarýlastary onyń erli­gi­ne laıyqty baǵa berilýin sońǵy demderi taýsylǵansha aıtyp ótkenine el kýá. Ańyz adam Qasym Qaısenov qasıetti Áýlıeata jurty qadirlegen Jataı Jumadilovpen birge Jambyl qalasy (qazirgi Taraz) men Ybyraıym Súleımenovtiń eli Sarysý aýdanyna deıin baryp, batyr uldyń erligin el ishinde keńinen nasıhattap, esimin ulyqtaý máselesin kóterip ketken edi.

Soǵys jyldary árbir jaýyn­ge­riniń erligine ádil baǵasyn berýge umtylǵan general-leıtenant K.N.Galıskıı, general-maıorlar A.I.Lıtvınov pen F.Iа.Zýev syndy ásker basylardyń Y.Súleımenovti Keńes Odaǵynyń Batyry sııaqty mártebeli ataqqa shyn peıilderimen usynǵandarymen,  nazardan tys qala bergeni ókinishti-aq. Al qabyrǵaly qoǵam 1418 kúnge sozylǵan qan maı­dan­daǵy Jeńis kú­nin jaqyndatqan árbir jaýyngerdiń jan­qııar erligine jetpis jyldan astam ýa­qyt bas ıip, taǵzym etýden jańylǵan emes.

Degenmen, osy ýaqyt mezgiline deıin sol shejirege tolǵan sherli qu­jat­tar kórsetip otyrǵandaı, sol ataq­tyń Ekinshi dúnıejúzilik soǵys jyl­dary aıryqsha erliktiń eren úlgi­sin kórsetken bar qazaqqa ortaq snaı­per Ybyraıym Súleımenovke buıyr­ma­ǵa­nyn eli ishi jaqsy bilip keldi.

Uzaq izdený men tapjylmaı tııa­naq­ty zertteýlerdiń arqasynda osy bir qasterli dúnıeni birtýar azama­ty­myz Muhtar Abraruly qaıta kóterip, ulta­raqtaı jer úshin jaǵa jyrtysyp, bastaryn Otan úshin, urpaq bola­shaǵy úshin ólimge tikken Qyzyl armııa jaýyngerleri qatarynda 289 jaýdyń kózin joıǵan Ybyraıym Súleı­me­nov­tiń aldyndaǵy qaryzymyz ben batyryn qashan da tóbesine kóterip ar­daqtap qurmetteı bilgen týǵan hal­qymyzdyń aldyndaǵy paryzyn asqaq­ta­ta aqtap otyr. Endigi jerde batyryn izdegen, erligin qaıta dáriptegen asyl azamat Muhtar Qul-Muhammedtiń enbegi jansyn demekpin.

Endi, mine, bıylǵy Uly dala eli­niń tabaldyryǵyn attaǵan el táýel­sizdiginiń 30 jyldyq mereıli jylynda týǵan halqymyz uzaq jyldar kútken «asqan erlik eskirmeı», oǵan degen senim joǵalmaı, denesi jat jerde qalǵanymen, rýhy qazaq orta­synan ketpegen Ybyraıymdaı esil erdiń erligi «Halyq Qaharmany» ata­ǵy­men erekshelene túsedi degen úmit aldymyzǵa qaıta oralyp otyr. Endigi jerde bul ardaqty ataq elimizdiń erteńi men ultymyzdyń bolashaǵyna ıe bolar jas býyn jastarymyzǵa asa qajet ekeni daýsyz. О́ıtkeni erlik – ultqa mura, urpaqqa ónege. Ol – ult­jan­dylyqqa tárbıeleýdiń temir­qa­zyǵy.

El jadynan, urpaq júreginen oryn alar Ekinshi dúnıejúzilik soǵys­tyń óshpes tarıhy da, ondaǵy batyr­lyq beınesi bólek Ybyraıym Súleı­me­novteı árbir Jeńis soldatynyń esim­de­ri de zamanymyzben úndesip, urpa­ǵymyzdyń sanaly oıymen sabaq­ta­syp, umytylmasy haq. Tarıh tarazysyna túsken sol shýaqty kúnderimiz ben jaq­sy jańalyq kútetin sársenbili sátimiz jaqyn bolǵaı!

Qyrǵyzáli TILEÝOV

TARAZ