Muhamedjan Seralın dese, qazaq jýrnalısteri ishken asyn jerge qoıady. Muhańa basyn ıedi. О́ıtkeni ol – shynaıy qazaq basylymynyń ne ekenin eline tuńǵysh kórsetip, halqynyń oı-sanasyn ashqan, halqyn mádenıetke súıregen alǵashqy kásibı jýrnalıst, redaktor. «Aıqap» jýrnaly – Muhańnyń basty eńbegi, onyń atyn dańqqa bólegen, qalamgerdiń kórkem shyǵarmasy ispetti biregeı týyndy.
«Aıqap» jýrnaly 1911-1915 jyldary shyǵyp turdy. Taralymy 1 myń dana boldy. Sońǵy sany 1915 jyldyń qyrkúıek aıynda jaryq kórgen jýrnaldyń eldiń saıası-áleýmettik ómirinde orasan zor ról atqarǵanyn atap ótkenimiz jón. Bir ózi uıymdastyrýshy, baspager, bas redaktor bolǵan Seralınniń tabandylyǵyna, tózimdiligine, ıkemdiligine, iskerligine tań qalasyń. Baılardan aqsha jınap, jýrnal arqyly qazaqtyń tuńǵysh romanyn jazýǵa konkýrs jarııalaǵan.
Týmysynan halyq jaǵynda bolyp, eliniń aýyr turmys-halin, mádenıetiniń tómendigin, qarańǵylyǵyn kórip ósken Muhamedjan tárizdi ozyq oıly azamattar ǵana osyndaı eldik iske baratyn edi. Ákesi Seráli Erýáliuly sııaqty Muhamedjan da aqyndyqty murat etti. Zerektigimen tatar, orys, parsy tilderin jaqsy bildi. «Rústem-Zoraby» dastanyn parsy tilinen erkin aýdarǵany, orys gazetterinde tilshi bolyp istegeni, tatar mektebinen de bilim alǵany oǵan dálel. Seráli aqynnyń otarshyldyqqa qarsy shyǵarǵan óleńderi oǵan qatty áser etkeni baıqalady. Orys revolıýsıonerlerimen qarym-qatynasta bolýy saıası saýatynyń tez jetilýine yqpal jasaǵan. Bárinen buryn onyń Ahmet Baıtursynovpen, Mirjaqyp Dýlatovpen, Sultanmahmut Toraıǵyrovpen ádebı, rýhanı baılanysta bolýy, pikirlestigi ómirlik ustanymynyń qalyptasýyna negiz bolǵan. Muhamedjan da qazaqtyń bir arysy. Teginde arystar birin biri taba, tabysa bilgen, birine biri túrtki, qozǵaýshy kúsh bola alǵan. Muhamedjannyń «Aıqabynan» Ahańnyń da, Jaqańnyń da, Álıhannyń da, kóptegen Alash qaıratkerleriniń de shyǵarmalarynyń, saıası kózqarastarynyń tabylatyny sonyń aıǵaǵy.
«Aıqap» naǵyz halyqtyq basylym bolǵany sonyń belgisi. Aıbaryn aıǵa bilegen Ahań – Ahmet Baıtursynovtyń ózi qazaq kógine Muhamedjannyń «Aıqabyn» baspaldaq etip kóterildi deýge bolady. Qazaq isin arystar osylaısha bastap, birin biri súıeý etip, tirek etti. Muhamedjan Seralınniń tarıhtaǵy orny da osynda. Qazaq ómiriniń mesheýlep qalǵanyn kórgen Muhańnyń «Áı, qap!» dep sanyn soǵyp, ókine otyryp, is bastaǵany ornyqty jumys boldy.
«Aıqaptyń» tájirıbesi «Qazaqqa» úlgi bolǵan edi. «Aıqaptyń» betinde qazaq ómiriniń kúrdeli máseleleri kóterildi. Qazaq sharýasyn qurýdyń, kóshpeli tirlikten otyryqshylyqqa kóshýdiń, oqyp bilim alýdyń, áıel teńdiginiń, jalpy mádenıet damýynyń túbegeıli jaılary talqylandy, taldandy. О́mir súrgen soń jaıbaraqat otyrmaýdyń, adam bolyp túzelýdiń, jurt qatarly el bolýdyń qıly áńgimeleri shertildi. Patsha ókimetiniń qol astynda otyrǵan baǵynyshty halyqtyń kóńilin aýlap, kúıin keýlep, kókiregine jańa sezim ornatýǵa, oıynyń kókjıegin keńeıtýge, bul da bolsa sep bolǵan edi. Álemdegi oqıǵalar, jer júzi halyqtarynyń ózgeshe tirligi jóninde habardar etken basylym qazaqqa túrlishe oı salýǵa jaraǵan. Basqalar osylaı etip jatqanda biz nege tyrbanbaımyz, uıyqtaı beremiz be, oǵan jol bolsyn, biz de tirileıik degen oı «Aıqapty» oqyǵan ár qazaqtyń qulaǵyna jetip jatty. 1911 jyly «Aıqap» paıda bolsa, 1913 jyly «Qazaq» gazeti ómirge keldi. «Qazaq» bolsa, búkil qazaq jurtynyń bostandyq kúresiniń shtabyna aınaldy. «Qazaq» «Aıqaptan» oı alyp, ósip shyqty deýge bolatyny sondyqtan. Bizdiń Ahań, Jaqań, Álekeń sııaqty arystarymyzdyń oıyn jaýlap alǵan bostandyq ıdeıasynyń, qazaq tirligin ózgertýdiń saıası máni aldymen «Aıqaptyń» betinen paraqtalyp shyqty deýimizdiń qısyny da osydan.
«Aıqap» pen «Qazaq» arasynda da ıdeıalyq kúres boldy. Túıindi máselelerde kereǵar kelip qalyp júrdi. Mysaly, jer máselesi, otyryqshylyq, sezd ashý máselelerinde pikirleri toqaılaspady. Biraq buǵan qarap, bul eki basylymdy birine biri qarama qarsy bolyp edi deýge bolmaıdy. Ekeýi de qazaq bolashaǵyna qyzmet etti. Qazaq zııalylarynyń pikirtalas minberine jarady. Oıshyldar iriligin qalaı bolǵanda da osy mańdaıymyzǵa bitken eki basylym betinde kórsetti. Ekeýi de qazaq ómirin ózgertkisi keldi, jańartýdy kóksedi. Ekeýiniń de kózdegeni bir maqsat edi. Ekeýiniń de araǵa eki jyl salyp, birinen soń biri dúnıege kelýi tabıǵı edi. «Áı, qap!» dep shyryldaı týǵan «Aıqap» ózimen ile-shala «Qazaǵyn» ákeldi. Eger «Aıqap» bolmasa, «Qazaq» ta aıtaryn birden aıta almas edi. Sondyqtan da «Qazaqty» jaýynger kúreske daıyndaǵan «Aıqap» edi dep batyl aıta alamyz.
«Aıqapta» materıaldaryn jarııalaı júrip, Ahańdar gazetshiliktiń qupııa syrlaryn, tájirıbelerin úırengeni sózsiz. Muhamedjan men Ahmet – zamandas, pikirles, birin biri jete bilgen, qadirles adamdar. Biri Orynborda, biri Troıskide turyp, qazaq eli úshin qaıtalanbas jumys istedi. Ekeýi de tóńiregine qazaqtyń oıly azamattaryn jıyp, toptastyrdy. Qazaq zııalylary ishinde osy eki basylym aınalasynda kórinbegenderi tym az. Aqyn da, jazýshy da, qoǵam qaıratkerleri de, qazaqtyń bostandyq kúresiniń ot-jalynynda sharpylyp, eliniń azattyǵy jolynda janyp ketkender de «Aıqap» pen «Qazaqtan» shyqty. Eńiregen erlerimizdiń qaı-qaısysynyń ǵumyrbaıanyn oqysańyzdar da osy jaıǵa tap bolasyz.
Qazaq jýrnalısteriniń atasy Muhamedjan Seralınniń «Aıqaby» áli kúnge sónbeıtin jaryq juldyzdaı ult baspasózi kóginde jarqyrap kórinedi. Odan alar ónege mol. Tipti bizdiń jas jýrnalısterimiz halyq úshin baspasózdi qalaı paıdalana bilýi kerek, qalam qudiretin qalaı kórsetýge bolady, tipti qarapaıym maqalany qalaı jazý kerek degenge kelsek te Muhań kóz aldymyzda turýy kerek sııaqty. Baspasózdiń mán-maǵynasy men qoǵamda atqaratyn mańyzyn Muhamedjan atamyz bizge kórsetip, uqtyryp ketti. Qalamyńdy kóringen bostııanǵa jumsamaı, eldiń qarymyna jumsaýdy Muhańdardan úırenýimiz qajet. Qazaq jýrnalıstıkasynyń atasy bizge osyny mindet etip ketti.
Ataqty ǵalym Beısenbaı Kenjebaev bylaı dep pikirin bildiredi: «Aıqap»... jalpy alǵanda, demokrattyq-aǵartýshylyq baǵytta boldy, qazaq tarıhynda progresshil ról atqardy: halyqtyń oıanýyna, saıasat, sharýashylyq, mádenıet jaqtan ósýine biraz áser etti.
Muhamedjan Seralın «Aıqap» arqyly, óz shyǵarmalary arqyly qazaq halqynyń Abaı men Ybyraı negizin salǵan jańa ádebıetiniń XX ǵasyr basynda órkendeı túsýine atsalysty.
Sonymen, Muhamedjan Seralın qazaq halqynyń HH ǵasyr basyndaǵy ári kórnekti qoǵam qaıratkeri, ári kórnekti-jýrnalıst-aqyny boldy».
Táıiri, jýrnal shyǵarǵanda ne tur? Sol jýrnaldy shyǵardy dep Seralındi nesine áspetteımiz, nege ony qazaqtyń tuńǵysh kásibı jýrnalısi, redaktory dep qasterleımiz? Odan basqa da betke ustar adamdar bar emes pe? Osy sekildi jón-josyqsyz áńgimelerdi ara-tura estip qalasyń. Sondaıda Muhamedjan atamyzdyń sonaý qıyn zamanda ezgidegi qalyń qazaqtyń kózin ashyp, otyryqshy el bolyp, ózge órkenıetti jurttar qataryna qosýǵa talpynǵanyn, týǵan halqyn bostandyqqa jetelegenin, sol úshin «Aıqap» jýrnalyn ashqanyn aıtyp, toıtarys berýge týra keledi. Buǵan qaıtip ashynbassyń, qalaı renjimessiń? Ol «Aıqap» jýrnaly arqyly halqymyzdy óner-bilimge shaqyryp, egin egip, baý-baqsha ósirý, aǵash otyrǵyzý, otyryqshy bolyp, mektep, turǵyn úı salý, Reseı, tipti shetelderdegi oqý oryndaryna oqýǵa túsip, bilikti maman bolyp, elge qyzmet etý jaıly tyń usynystar, paıdaly keńester berdi. Seralın eliniń órkendep, ósýin, azattyǵyn ańsady. Aqtyq demi bitkenshe sony armandap ótti. Shyn mánisinde biz osyndaı izgi júrekti, keń peıildi, jan-jaqty bilimdi, birneshe tildi bilgen ámbebap asyldy áli baǵalaı almaı júrmiz. Qazaqstandaǵy aýdandar men qalalardyń ne joǵary oqý oryndarynyń birine Seralın esimin berý, QazMÝ-daǵy, Eýrazııa ulttyq ýnversıtetindegi jýrnalıstıka fakýltterinde onyń atyndaǵy kafedralar men dárishanalar ashý, arnaıy stıpendııalar taǵaıyndaý, Aqparat jáne qoǵamdyq damý mınıstrliginiń Jýrnalıster kúnine oraı Seralın atyndaǵy syılyǵyn belgileý, respýblıkanyń birqatar qalalaryndaǵy kóshelerge Muhamedjan atamyzdyń esimin berý, Qostanaı, Nur-Sultan qalalarynda tuńǵysh kásibı jýrnalıske eńseli eskertkish ornatý qajet. Sonda ǵana bárimiz týǵan halqyna ólsheýsiz eńbek sińirgen Muhamedjan Seralınge laıyqty qurmet kórsettik dep aıta alamyz.
Adamzat tarıhyna úńilsek, halyq úshin kúreskenderdiń qaısysy da aýyr azap keship, qaıǵyly ómir súredi eken. Muhamedjan Seralın de ondaıdy basynan keshken. Talaı qýdalandy. Biraq ol 1929 jylǵy zulmatqa jetpeı ómirden ozdy. Ahańdar sııaqty ol da osy jyldyń qýǵyn-súrginine iligetin edi. Alaıda ol jolǵy tartpaǵan azabyn artynda qalǵan otbasy, týǵan-týysqandary tartty. Áıeli, bala-shaǵasy túgelimen aıdaýǵa ketip, Aral teńiziniń Barsakelmesine jiberildi.
Muhamedjan Seralınniń artynda joqtaýshylary qaldy. Qazaq jýrnalıstıkasy, qazaq eli ony máńgi esinde saqtaıdy. Oǵan biz kámil senimdimiz. Qazaq ádebıetiniń de ol orny bólek ókili. Muhańnyń shyǵarmalary, «Gúlkáshıma», «Topjarǵan» poemalary – el tarıhynan syr shertetin asyl muralar..
Alaıda Muhańnyń el aldyndaǵy ólmes eńbegi – «Aıqap» jýrnaly. Qazaq baspasóziniń kóshbasshysy – «Aıqap». Jalyndy aqyn Mirjaqyp Dýlatov atalǵan jýrnal jaıly «Bilim álemine ashylǵan bir tereze boldy» dep aıtqandaı, «Aıqap» qalyń qazaqty múlgigen uıqysynan oıatyp, ult bolyp uıysýyna, saýatyn kóterip, mádenıetti, otyryqshy el qataryna qosylýǵa umtylýyna jol ashty.
Esengeldi SÚIINOV,
jazýshy,
Qazaqstannyń mádenıet qaıratkeri