Sozaqqa Sábıt kelgende

Dereý iske kirisip:

– Bala-shaǵańyz ben dombyrańyzdy alyńyz. Qumdaǵy ákeńizdiń úıine baratyn boldyńyz. Qazaqtyń belgili bir­týar jazýshysy Sábıt Muqanov Qyzyl­orda qalasynda ótken aqyn Asqar Toqma­ǵan­betovtiń 60 jyldyq toıynan kele ja­tyr eken. Qaıtar jolynda aldymen Túr­kistanǵa soǵyp, odan jolaı bizge qaraı baǵyt alypty. Negizgi maqsaty – qazaqtyń kemeńger jazýshysy Muhtar Áýezovke qos qyran syılaǵan Úrmiz aqsaqalǵa sálemdesip, qarııanyń otbasyn, bala-shaǵasyn kórý eken, deıdi.

Dombyra tartatyn ul-qyzdaryn qa­syna alyp ińir qarańǵyda sovhozdyń qum­daǵy shtabynda turatyn Úrmiz aqsa­qaldyń úıine bala shaǵalary túgel jete­di. Bulardyń sál-aq aldynda sovhoz dırektory dastarqanǵa qajetti nárselerdi ózi­men ala kelipti. Jı­nalǵandar Sábıt Muqanov kelmeı turyp meımandy kútip alý ssenarıin oılastyra bastaıdy. Áńgi­me meıman ja­ıynda bolady. Adyrbek: «Ataqty jazýshy Sábıt Muqanov sizge arnaıy kele jatyr, ol kisimen ashyq-jar­qyn, erkin sóılesý úshin sizdiń qurdas bolǵanyńyz durys bolar edi», – deıdi.

– Sábıt 1900 jyly týylǵan, jyly sıyr. Ekeýińizdiń jas aıyrmashylyǵy­ńyz bir-aq jyl eken. Sizdiń jasyńyzdy suraı qalsa, jylym sıyr dep qurdas bola salyńyz. Qurdastyq ázil sheshile syr shertýge, kóńil ashýǵa jaqsy bolar edi, – deıdi.

Meımandar aýdan orta­ly­ǵynan erte shyǵyp, alpys shaqyrym qashyqtaǵy shtabqa azanǵy shaı ústinde keledi. Sá­bıt Muqanovtyń qasynda jer­lesimiz, ádebıettanýshy, ǵalym Rahmanqul Ber­dibaev, aýdannyń birinshi hatshysy Tó­lepbek Nazarbekov pen aýdandyq «Mol­shylyq úshin» gazetiniń bas redaktory Esirkep О́mirbekov bar edi. Úrmiz qarııa gúrildegen mashına daýysyn estip, qudyq jaqtan asyǵa júgire basyp kelip, kólikten eńserile túsken Sábıtke sálem berdi. Áýeli sózdi bastaǵan Esirkep aınala qarsy alýshylardy qonaqtarmen tanystyrady.

– Sábe, sizdiń arnaıy izdep kelgen kisi­ńiz Úrmiz aqsaqal, – dep aldymen qarııadan bastap shetinen tanystyra bastaıdy. Faı­zýllany tanystyrý kezegi kelgende Esirkep qurdastyǵyna basyp:

– Bul Faızýlla degen inińiz, aqsaqaldyń balasy bolǵanmen berekesiz, kezbeleý bolyp ósken, – dep tanystyrady.

Sábıt: – Á, ózara qurdastyq ázilderiń bar eken-aý,- dep rııasyz jymııady. Bul sózge bári de qosyla kúledi. Meımandardy úıge dámǵa qaraı shaqyryp, Úrmiz qarııa ózi bastap jol kórsetedi. Sábeńniń qolyn­daǵy sándi taıaǵy esilip jatqan bos qumǵa batyp, mımyrttap júre almaı keledi. Qa­tar­lasyp kele jatqan Úrmiz qarııaǵa Sábeń:

– Bala jasyń neshede? – dep surady.

– Jylym sıyr, – deıdi.

– Qaı músheldegi sıyrsyń? Alpystyń ústindegi múshelmin, – deıdi.

Sábıt:

– Eı, sen menimen qurdas boldyń ǵoı.

Sábeń esik aldyndaǵy oryndyqqa otyra berip qalam-qaǵazyn alady. Sizdiń syrtyńyzdan estýimshe Abylaıdyń ur­paǵy ekensiz. Abylaıdyń shóberesi Shoqan týraly jazyp júrgen jaıym bar edi. Shoqan jaıly ne bilesiz? – deı­di. Úrmiz qarııa sol joly jazýshyǵa Kene­sary­nyń batyr balasy Syzdyq pen Shoqan­nyń kezdesken áńgimesin aıtyp beredi. Sábeń qolma-qol jazyp alady.

Úıge kirgen soń shaı ústinde Faızýlla kúıshi ertip kelgen balalaryna eki-úsh kúıdi orkestr etip tartqyzyp, óleń aıt­qyzyp, shaǵyn otbasylyq konsert beredi. О́zi Teriskeıdiń ataqty kúıshileriniń shert­pe kúılerinen tartyp beredi. Sábıt Muqanov kóńildenip: –  О́ner qalada desek, dalada eken ǵoı, – dep rızashylyǵyn bildiredi. Bir kezde Faızýllaǵa qarap: – Balam, dalaǵa shyǵaıyq, deıdi. Qum­tóbege shyqqan sekseýil, júzgen ızen túr­li shópterdi aralap dalanyń taza aýasymen dem alǵan Sábeń aınala tóńirekke kóz júgirtip:

– Shirkin, qazaqtyń keń jazıra dalasy-aı, jupar ıisti aýasyn-aı, janǵa saıa, dertke shıpa ómirdiń jumaǵy ǵoı. Qalada turǵan bizderge myń túrli dala shóbiniń jupar ıisimen dem alý – arman. Qalada mashı­nanyń kók tútinimen dem alamyz. Besik­tegi bala sııaqty túbekke otyramyz, dep oıyndaǵysyn aqtaryp salady. – Qazaq saharada kıikteı jaıyn ósken halyq qoı.

Sábeń júrer aldynda, esik aldyndaǵy tóbege alasha tósetip:

– Abylaı – Kenesarynyń urpaǵymen birge sýretke túseıin, – dep, bizben birge sý­retke tústi. Úrmiz qarııamen qoshtasyp turyp:

– Bir jylǵy tól ekenbiz, – dep qushaq ja­ıyp qushaqtasyp, qımas kóńilin bil­dirdi.

Sol kúni keshke Shashty Áziz áýlıege keledi. Áýlıeniń sypasynyń ústin aq ma­tamen jaýyp, bas jaǵyna kese qoıǵan eken. Sábeń eski dástúrdi bilse de:

– Myna kese ne úshin qoıylǵan? – dep suraıdy. Faıyz kóke:

– Arnaıy kelgen kisiler saýap úshin basyna Quran oqyp, kesege jeti som nemese jeti teńge salady, – deıdi.

Ol ýaqyt qandy qasap qyzyl partııa­nyń dáýiri júrip turǵan ýaqyt. Sábeń Quran oqymasa da qaltasynan aqsha alyp, kesege jeti teńgesin saldy da, áýlıeniń qa­bi­rine qol tıgizip táý etedi. Aýdan hatshysy:

– Sábe, sizden buryn Muhtar aǵamyz da kelip áýlıege zııarat etip ketip edi. Siz de partııanyń saıasatynan attap, qazaqshy­lyq jasadyńyz, – dep bir syrdyń shetin shy­ǵardy.

Sábeń: – Ata-babamyzdyń sanaly sal­tyn, salıqaly dástúrin ustanǵannyń qar­taıǵanda aıyby bolmas, – deıdi. Sol jer­de turǵan kópshiliktiń barlyǵy ishteı daryndy tulǵaǵa rıza bolyp, bas ızesti. Sol joly áýlıe basynan halqymyzdyń birtýar perzenti, qarymdy qalamger Sá­bıt Muqanovpen qumkenttikter shyn yqy­lastarymen qımaı qoshtasyp, qúre jol­dyń boıynan shyǵaryp salady. Jazý­shy mingen kólik saǵym aralasyp alystaı berdi...

Maqsat Qarǵabaı,

Qazaqstan Jýrnalıster

odaǵynyń múshesi