Ultty súıý ulaǵaty

Ol on toǵyz jasynda mek­tep­­ti bitirip, matematıkadan sa­baq berip júrgende Ekinshi dú­nıe­júzilik soǵys bastaldy da, qyl­shyldaǵan jas jigit ásker qa­taryna shaqyryldy. Onyń ma­te­matıkaǵa qabileti so­ǵys­ta kóp kómegin tıgizdi. Tez sheshim qabyldaý, aldyn ala bárin jos­par­laý, esepteı bilý jaýynger úshin taptyrmas qasıet edi. Bul qasıetiniń arqasynda alǵyr ofı­ser kóp ótpeı batareıany, taǵy biraz ýaqyttan soń polk bas­qar­dy. Osydan keıin ol dıvızııa shtabynyń bastyǵy boldy. Osylaısha, soǵystyń basynan aıaǵyna deıin qatysyp, «Otan so­ǵy­sy» ordenimen, kóptegen me­dalmen marapattaldy. Bul – onyń ómiriniń birinshi kezeńi.

Soǵystan qaıtqan soń Zań ınstıtýtyna oqýǵa túsedi, ony bi­tir­gen soń asa mańyzdy isterdi ter­­geýdiń iri mamanyna aınaldy. Araǵa az jyldar salyp Salyq Zımanov Zań ınstıtýtynyń dırektory, sodan keıin burynǵy QazMÝ-dyń Zań fakýltetiniń dekany qyzmetine taǵaıyndady. О́mi­riniń ekinshi kezeńinde onyń peda­gogtik, zań mamandaryn daıar­laıtyn joǵary mekteptiń uıym­dastyrýshysy qabileti ashy­­la tústi. Myqty mamandar daıar­laý­da onyń úlesi zor bolǵanyn barlyq zań­gerler osy kúnge deıin eske alady. О́zi dekan bolyp turǵan sol jyldary ol Más­­keýge 15-20 adamnan jibere bas­­taıdy. Zı­ma­nov­tyń Máskeýge oqý­ǵa ji­ber­gen stýdentteri, aspıranttary, izde­nýshileri sonda kan­dı­dat­tyq dıssertasııalar qor­ǵap, res­pýb­lı­kamyzdaǵy zań kadr­la­ry­nyń negizgi tiregi boldy.

Salyq Zımanov 1958 jyly aka­­demık Qanysh Sátbaevtyń sha­­qyrýymen Ǵylym aka­de­mııa­synyń jańadan ashyl­ǵan Fı­losofııa jáne quqyq ıns­tı­­­tý­ty­nyń dırektory qyzmetine ta­ǵaıyn­daldy. Osy jyldary onyń kór­nekti ǵalym retindegi talanty men bi­likti kadrlardy daıarlaý, fılo­so­fııa men zań ǵylymy bo­ıynsha mektepter qurý qabileti toly­ǵy­men ashyldy. Bul jyldardy da onyń ómirindegi bir mańyzdy ke­zeń dep ataýǵa ábden bolady.

Men S.Zımanovpen 1957 jyly doktorlyq dıssertasııasyn qorǵaý úshin doktorantýraǵa kel­gen kezde tanystym. Sol jyldary ol «XVIII ǵasyrdyń aıaǵy men XIX ǵasyrdyń basyndaǵy Qazaqstannyń saıası júıesi» taqyrybynda doktorlyq dıssertasııa qorǵady, keıin akademık boldy. Ol kóptegen iri monografııa, sondaı-aq on tomdyq shy­ǵarmalar jınaǵyn jarııala­dy. S.Zımanov tek iri ǵalym ǵana bolyp qoımaı, fılosofııa jáne zań kadrlaryn daıarlaýda da nátıjeli eńbek etti. О́z basym jeke ómirimde S.Zımanovqa bo­ryshtar ekenimdi atap ótkim ke­ledi. Salyq Zımanuly meni Fı­­losofııa ınstıtýtynyń ǵy­ly­mı qyzmetkeri etip shaqyr­ǵan­da men 25 jasta edim. 26 jasqa tolǵanymda ol dıalektıkalyq logıka boıynsha sektor qurdy. Bul Keńes Odaǵyndaǵy alǵashqy sektor edi, tipti Máskeýde mun­daı sektor bolǵan joq. Máskeýde dıa­lektıkalyq jáne resmı logı­kany jaqtaýshylar arasyn­da áli de daý júrip jatqan edi. For­maldy logıkanyń jaq­tas­ta­­ry dıalektıkalyq logıka­ny moıyndamady, sonymen qa­tar dıalektıkalyq logıkamen aınalysatyndardyń arasyn­da da biraýyzdylyq bolǵan joq. Ol dıalektıkalyq logı­ka boıynsha sektor quryp, meni ǵana emes, L.Naýmenko, M.Bakanıdze, A.Qasymjanov sııaq­­ty talantty jas­tardy da sha­qyrdy. Bizge osyndaı senim bil­­dirilgen soń, qanattanyp ju­mys istedik. Sonymen qatar ol bizdi bolashaq Kanttar, Ge­gel­der, Arıstotelder jáne t.b. dep atady. Biraq, árıne, onyń jaqyn joldastary jastardy osylaı asyra madaqtaǵanyn unat­­paı­tyn. Áıtse de akademık S.Zı­ma­nov sııaqty adamnyń senimi biz úshin úlken mańyzǵa ıe bolatyn. Biz senimdi aqtaǵymyz keldi jáne qarqyndy jumys istedik. Osy zańtaný salasyna da M.Baımahanov, B.Imashev, Ǵ.Saparǵalıev sııaqty tamasha, talantty zańgerler shaqyryldy. Osylaısha, bizdiń ınstıtýt ǵy­lym­­nyń damýy men adamdardyń qarym-qatynasynda úlgili boldy. Instıtýtta izde­ný­shi­lerge erekshe shyǵarmashylyq jaǵdaı jasaldy. S.Zımanov adamdy qabileti men talantyna qarap baǵalaıtyn. Instıtýtqa S.Zımanov basshylyq etken tusta onyń ózine tán stıli boıynsha kóptegen aspırant, kishi ǵylymı qyzmetker kandı­dat­tyq jáne doktorlyq dıssertasııalaryn Máskeýde qorǵady. Ol Máskeý Zań ınstıtýtynyń dırektorymen óte jaqsy qarym-qatynasta boldy. Sondyqtan da sol jyldary kóptegen ǵa­lym­dy Máskeýde qorǵatty. Al olar keıinnen elimizdegi zań ǵy­ly­myndaǵy negizgi kadrlar atandy. Máselen, biz «Teorııalyq bilimdegi shyndyqtyń logıkalyq kórinisi» atty ǵylymı taqyrypty jazǵan kezde elimizde qajetti ádebıetter men mamandar joq-tyn. Máskeýge issaparǵa baryp, Lenın kitaphanasynda jumys istep, sondaı-aq iri mamandarmen keńesý jáne sóılesý qajet boldy. Ol bizdi jáne ınstıtýttyń basqa qyzmetkerlerin 30 kúnge issaparǵa jiberdi. Biz úlgermegen soń, taǵy on kún qosyp bergeni esimde. Bul biz úshin úlken ǵy­ly­mı mańyzǵa ıe jumys edi. S.Zımanov ómiriniń osy kezeńinde fılosofııa jáne zań ǵylymdary boıynsha mektepter qurdy, qan­shama ǵalymnyń tereń bilim alýyna, el múddesi úshin jumys isteýi­ne mol úles qosty.

Onyń ómiriniń taǵy bir ke­ze­ńi táýelsiz Qazaqstandaǵy de­­pý­­­­tattyq qyzmetimen tike­leı baı­­­­­­­lanysty. Qazaqstan ege­men­­di­gin jarııalar tusta S.Zı­ma­nov tájirıbeli zańger re­tinde ege­mendik týraly tujy­rym­da­­­­­many ázirlegen komıssııany bas­­­qardy. Elimiz táýelsizdigin al­­ǵan kezde S.Zımanov depýtat bo­lyp, Konstıtýsııalyq zańnama komıtetin basqardy. Munda da onyń talanty men zań ǵylymyn tereń biletini jarqyrap kórinip, tulǵalyq bolmysy aıqyndala berdi. S.Zımanov tek qana bilimdi, talantty, tájirıbeli maman emes, oılaǵan oıyn qasqaıyp aıta alatyn ór minezdi, adal­dy­ǵymen, týra­lyǵymen kóp­tiń kóńiline jaq­qan adam edi.

Ol iri maman retinde de­pý­tat­­tardyń sapaly zańdar qa­­­byl­­­daýyna muryndyq boldy. Eger depýtattyq korpýsqa mı­­­nıs­trler sapasyz zań jo­ba­la­ryn qoltyqtap kelse, Salyq Zımanuly mundaı jaýap­­syz­dyq­ty qatty synǵa alatyn. La­ýa­zymdy tulǵalar maǵan renjıdi eken degen oı onda bolmaıtyn. Ol árqashan halyqtyń múddesin joǵary qoıdy. Mine, bul kezeńde de onyń kóp sharýa tyndyrǵanyn aıtýǵa bolady.

Onyń adamı qasıetteri týraly aıtqan kezde, óte birbet­keı, adal adam bol­ǵa­nyn aıtpasqa bolmaıdy. Ol qandaı jaǵdaıda da óz usta­ny­m­ynda qalýǵa tyrysatyn, jeke pi­kirin qaımyqpaı bildire alatyn. Sol úshin elimizdegi laýa­zymdy tulǵalar odan Aka­de­mııa­da júrgen kezinde de, ómiri­niń keıingi kezeńderinde de ses­ke­ne­tin. Men onymen tanysqan 1958 jyldan bastap ómiriniń sońyna deıin jaqsy qarym-qa­tynasta boldym. Ol barlyq bú­kilo­daqtyq konferensııalarda dıa­lek­tıka boıynsha mamandardy belsendi qoldady. Birinshi bú­kil­odaqtyq sımpozıým 1968 jyly eń joǵary deńgeıde ótti. Dogmatıkalyq fılosofııanyń ókilderi Zımanovty revızıonıst, gegelshil jáne kantshyl J. Ábdildınniń tobyn qoldaıdy dep aıyptady. Shyn máninde, biz­diń tobymyz halyqaralyq dáre­jede tanymal boldy. Alǵan marapattarymyz da az emes.

Akademık S.Zımanovtyń erek­­­­sheligi retinde onyń ǵylym sa­­­la­­synda adal eńbek etken­der­di qurmettegenin aıtýǵa bolady. Sonymen qatar ol eki­júz­di, jaǵympaz, uıatsyz adam­dardy unatpady. Bul – onyń jankúıerleriniń de, qarsy­las­tarynyń kóp bolǵanyn aıǵaq­taıtyn fakt. Jazbamdy qory­tyndylaı kele, Salyq Zıman­uly­nyń kórnekti tulǵa, kemel adam bolǵanyn aıtqym keledi. Ǵylymǵa, bilimge jáne qyzmettiń basqa túrlerine qosqan úlesi bo­ıynsha ol kez kelgen joǵary ma­rapatqa laıyq boldy, biraq la­ýazymdy tulǵalar ýaqytynda ony da jasaǵan joq. Alaıda akademık S.Zımanovty qazaq halqy men rýhanı mádenıet ókilderi óte joǵary baǵalaıdy. Ony biz­diń halqymyzdyń Q.Sátbaev, M.Áýezov sekildi tuǵyrly tulǵa­la­ry qataryna qosady. Sóz so­ńyn­da Salyq Zımanuly týǵan Atyraý qalasynda oǵan es­kert­­­­kish qoıylsa durys bolar edi degen oıymdy bildiremin. Es­kert­kish halqymyzǵa, ásirese jas­­tarǵa qajet. Olar akademık S.Zımanovtyń ónegeli ómiri­nen úlgi alsa nesi bar? Ol er­jú­rek j­a­ýynger, talantty bilim uıym­dastyrýshysy, ǵulama ǵalym, ulaǵatty kadrlar ustazy, halyq­sh­yl depýtat, patrıot boldy. О́z Otany Qazaqstandy sheksiz súıetin adam edi.

Jabaıhan ÁBDILDIN,

fılosofııa ǵylymdarynyń doktory, professor,

UǴA akademıgi