О́tken aptada ǵaryshty ıgerýde taǵy bir ǵalamat qadam jasaldy. NASA ushyrǵan «Perseverans» roveri Mars planetasynyń betine qondy. Robottyń mindeti – «Qyzyljuldyz» betinen tirshilik kózin izdeý.
Perseverans aldaǵy ýaqytta «Ezero» krateriniń mańynda basty mıssııasyn oryndaýǵa kirisedi. Ǵalymdardyń paıymdaýynsha, 3-4 mıllıard jyl buryn qyzyl planetada sý bolǵan. Al sýdyń tirshilik nári ekeni belgili. Endeshe, sol kezeńde Marsta qandaı da bir tiri organızm ómir súrýi múmkin. Rover kraterdiń mańaıynda tirshilik kózderiniń qaldyqtaryn izdep kóredi.
Marstyń betine Perseveranstyń qalaı qonǵanyna búkil álem alańdady desek artyq aıtqandyq emes. Munyń birneshe sebebi bar. Qyzyl planetanyń atmosferasy tyǵyz gazdardan quralǵan. Kez kelgen ǵaryshtan kelgen zat qysymǵa ushyraıdy. Sondyqtan Marsqa qoný óte qıyn. Máselen, ol jaqqa jiberilgen apparattardyń jartysynan kóbi sátsizdikke ushyraǵan bolatyn. Bul – birinshiden.
Ekinshiden, ǵarysh kemesi planetanyń orbıtasyna engennen keıin orasan zor shapshańdyqpen ushatyny belgili. Ony Marstyń betine baıaý qondyrý úshin jyldamdyǵyn báseńdetý qajet. Bul da ońaı sharýa emes. Ǵalymdardyń tıisti esepteýleriniń dál shyqqany nátıjesinde Perseverans 7 mınýt ishinde sekýndyna 20 myń shaqyrym jyldamdyqty báseńdetip, planeta betine aman-esen qondy.
Úshinshiden, Mars pen Jerdiń arasy óte alys. Apparat byltyr jazda Kanaveraldaǵy ǵarysh aılaǵynan aspan álemine attandyryldy. Ony ǵaryshqa «Atlas-5» zymyrany shyǵardy. Jarty jyl ishinde keme 500 mıllıon shaqyrym qashyqtyqty ushyp ótti. Bul – Jer men Mars arasyndaǵy eń jaqyn qashyqtyq. Sonyń ózinde roverdiń NASA-ǵa jibergen sıgnaldary Jerge 10 mınýttan keıin kelip jetedi. Demek, apparatty tikeleı rejimde basqarý múmkin emes.
Planetalar orbıtasyn aınalý kezinde biri Kúnniń myna betine, ekinshisi kelesi betine shyqqanda, araqashyqtyq alshaqtaı túsedi. Mundaı jaǵdaıda roverdiń jibergen sıgnaldary bizge qansha ýaqyttan keıin jetetinin esepteı berińiz!
Tórtinshiden, Marsqa «sálemdeme» jiberý myna turǵan Aıǵa baryp-kelý emes. Keıingi jyldary Ilon Mask sekildi birqatar fılantroptar qyzyl planetany ıgerýge yntaly ekenin ashyq aıtyp júr. Olar óz josparyna belsene kiriskenin eskersek, onda attanǵan kez kelgen apparattyń Marsty zertteýi qundy málimetke aınalady.
Qoný operasııasy sátti aıaqtalǵannan keıin NASA birneshe fotosýret jarııalady. Onda Perseveranstyń Mars betine qoný sáti, qonǵannan keıin roverdiń ózi túsirgen fotosy, sondaı-aq planetanyń beınesi kórsetilgen. NASA aldaǵy ýaqytta qoný sátiniń tolyq vıdeosyn jarııalaýǵa ýáde etti.
Perseveranstyń birqatar ereksheligi bar. Apparat Terrain-Relative dep atalatyn jańa navıgasııalyq júıemen jabdyqtalǵan. Soǵan sáıkes, ol jer bederin dál anyqtaıdy. Budan bólek, kamera, avtomattandyrylǵan «qol», burǵy jáne lazer ornatylǵan. Jańadan sensor men saraptama jasaıtyn aspaptar da salynǵan.
Aıtpaqshy, roverde Ingenuity dep atalatyn shaǵyn tikushaq bar. Onyń salmaǵy nebári 2 kılogramm ǵana. Jospar boıynsha, Ingenuity kraterdiń betin aınalyp birneshe ret ushyp shyqpaq. Ázirge tikushaqtyń mıssııasy qanshalyqty sátti ótetini belgisiz. О́ıtkeni Ezero krateriniń mańynda temperatýra túnge taman -90 gradýsqa deıin tómendep ketedi. Aýanyń osynshalyqty salqyndaýy Ingenuity-diń ushýyna kedergi keltirýi yqtımal.
NASA ǵalymdarynyń paıymdaýynsha, Ezero krateriniń mańynda kepken kól ornalasqan. Sondaı-aq kólge úlken ózen de quıyp turǵan degen boljam bar. Perseverans osy mańda burǵylaý, qazý jumystaryn júrgizedi.
Ǵalymdardyń josparyna súıensek, osyndaı topyraqtardyń arasynda molekýlalar saqtalyp qalýy múmkin. Sondyqtan apparat ózen men kóldiń tabanyndaǵy topyraqtardy jınaıdy. Sóıtip, olardy arnaıy konteınerlerge salyp, qaldyryp ketpek. Olardy basqa bir apparat jerge jetkizedi. Ázirge ol rover aspan álemine attanǵan joq.
Keıingi jyldary Marsty ıgerýge qyzyǵýshylyq qaıta oıana bastady. Bul sózimizge osy aıda qyzyl planetaǵa jetken úsh «sálemdeme» dálel. Buǵan deıin planetanyń orbıtasyna Birikken Arab Ámirlikteri men Qytaıdyń ǵarysh kemeleri ushyp jetken-tuǵyn. Úsh apparat ta Jerden 2020 jyldyń shildesinde attandy. BAÁ-niń spýtnıgi Marstyń atmosferasyna kirmeı, aınala ushyp júrip zertteý jasamaq. Al Qytaıdyń Tıanven-1 apparaty planetanyń betine qonýy tıis. Ol 2021 jyldyń 10 aqpanynda Mars orbıtasyna endi. Mamyr aıynda qoný satysy roverdi Marstyń Ýtopııa jazyǵyna jetkizedi dep josparlanǵan.
Jalpy, qyzyl planeta adamzatty baıaǵydan qyzyqtyryp keledi. Tıho Brage men Iogann Kepler XVII ǵasyrda Marsqa baqylaý júrgizip, Kún júıesindegi planetalardyń qozǵalý zańyn anyqtady. Marstyń fızıkalyq qasıetteri teleskop jasalǵannan keıin zerttele bastady. Qazaqtar da planetanyń jylyna eki márte aspannan jaryq ári qyzǵylt bolyp kórinetinin eskerip, ony «Qyzyljuldyz» dep ataǵan.
О́tken ǵasyrda Marsty zertteýdiń jańa kezeńi bastaldy. KSRO men AQSh ǵaryshty ıgerýge bel sheshe kirisip, Marsqa planetaaralyq avtomat stansalaryn jiberdi. Planeta orbıtasyna jetken apparattar óz mindetin sátti atqarǵanmen, betine qoný qıyn sharýaǵa aınalǵan-dy. 1972 jyly «Mars-3» stansasy tuńǵysh ret planetaǵa qondy. Degenmen, bul mıssııa sátsiz aıaqtaldy. Jerge málimet jiberýdi bastaǵan apparat 15 sekýndtan keıin isten shyǵyp qaldy.
1997 jyly NASA-nyń Sojourner roveri Marstyń betine sátti qonǵan-dy. Alaıda apparat 100 metr júrgennen keıin onymen baılanys úzilip qaldy. «Spırıt» stansasy – 2004 jyly planetaǵa aman-esen qonyp, mıssııasyn sátti oryndaǵan alǵashqy apparat. Rover 6 jyl ishinde shamamen 8 shaqyrymǵa deıingi qashyqtyqty júrip ótti. 2010 jyly «Spırıttiń» dóńgelekteri qumǵa tyǵylyp qaldy. Sóıtip, onymen de baılanys toqtady.
Marsqa 2004 jyly taǵy bir apparat – Opportunity ushyp jetti. Rover baqandaı 15 jyl boıy adal qyzmet etip, 45 shaqyrym qashyqtyqty júrip ótti. Bul mıssııa óz jumysyn jalǵastyra berer me edi, kim bilsin. 2018 jyly Marsta birneshe kúnge sozylǵan qumdy daýyl turyp, kún kózin kólegeılep tastady. Osylaısha, Opportunity-diń kúnnen qýat alatyn batareıalary isten shyqty. NASA qansha talpynǵanymen, apparatty qaıta «tirilte» alǵan joq.
2011 jyly Marsqa Curiosity roveri jiberilip, 2012 jyly qonǵan-dy. Qazirgi tańda apparat áli jumys istep tur. Curiosity búginge deıin qyzyl planeta týraly qundy derekter jiberip keledi. Sondaı-aq osy roverdiń kómegimen Marstyń betin joǵary sapada sýretke túsirýge múmkindik týdy.
Joǵaryda Perseveranstyń basty mıssııasy tirshilik kózin izdeý ekenin aıttyq. Budan bólek, apparat Marstyń atmosferasynan ottegini bólip alý tásilderin zerttep kórmek. Mundaı qosymsha mindetti júkteýge qyzyl planetaǵa qonys aýdarý jospary áser etip otyr. О́ıtkeni onda adamnyń ómir súrýine qajetti aýany jerden tasyǵannan, sol jaqtan bólip alǵan tıimdi bolmaq.
Ǵalymdardyń bul tájirıbeni júzege asyrýǵa kirisýi beker emes. Ilon Mask Marsty ıgerý jóninde málimdedi. Tipti bul baǵyttaǵy jumysty da bastap ketkeni málim. Masktyń jospary boıynsha, SpaceX kompanııasy 2024 jyly bir ne eki ǵaryshkerdi qyzyl planetaǵa úkilep attandyrmaqshy. Olar 2025 jyly mejeli jerge jetýi tıis. Josparǵa súıensek, ǵaryshkerler Marstaǵy tuńǵysh bazanyń irgetasyn qalaýǵa kirispek.
О́kinishke qaraı, Marsty ıgerý qıyn maqsatqa aınalatyny sózsiz. Marsqa jetý úshin kemi 225 mıllıon shaqyrym jol júrýi kerek. Mundaı qashyqtyqqa ekiniń biri tóze bermeıdi. Ári osynshalyq alys joldy jalǵyz ushyp ótý kez kelgen ǵaryshkerge ońaı emes. Onyń ústine, ashyq keńistiktegi radıasııa da úlken qaýip tóndiredi. Budan bólek, qyzyl planetanyń qaharly sýyǵy men qolaısyz aýa raıyna da beıimdelý qıyn.
Qoryta aıtqanda, Marsty ıgerý – bolashaqtyń enshisindegi sharýa. Ǵarysh salasyndaǵy tehnologııa jańaryp, jańa tásilder tabylmaıynsha, onda adam jetkizý múmkin emes. Ázirge qyzyl planetaǵa qonys aýdarý qııal bolyp tur.