Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń «Áleýmettik-ekonomıkalyq jańǵyrtý – Qazaqstan damýynyń basty baǵyty» atty Qazaqstan halqyna Joldaýynda «2012 jyly Astananyń TMD men túrki áleminiń mádenı astanasy» bolýy týraly aıtylǵany kópshiliktiń esinde. Artynsha Mádenıet jáne aqparat mınıstrligi bul ıgilikti bastamany jalǵastyryp áketip, 25 aqpanda ataýly jyldyń ashylý saltanaty ótti.
Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń «Áleýmettik-ekonomıkalyq jańǵyrtý – Qazaqstan damýynyń basty baǵyty» atty Qazaqstan halqyna Joldaýynda «2012 jyly Astananyń TMD men túrki áleminiń mádenı astanasy» bolýy týraly aıtylǵany kópshiliktiń esinde. Artynsha Mádenıet jáne aqparat mınıstrligi bul ıgilikti bastamany jalǵastyryp áketip, 25 aqpanda ataýly jyldyń ashylý saltanaty ótti. Sol kezdegi mınıstr Darhan Myńbaı bul oraıda 30-ǵa jýyq is-shara ótetinin málimdegen. 2012 jyldyń sońynda mádenı sharany abyroımen aıaqtaǵan Astana túrki mádenıetiniń osynaý aýyspaly kıeli jádigerin resmı túrde Túrkııadaǵy Eskishaharǵa tabystaǵan bolatyn. Odan beri de bir jyldyń júzi ótti. Bıyl bul qala kóptegen is-sharalarǵa muryndyq boldy. Baǵdarlama aıasynda Qazaqstan Respýblıkasynyń Táýelsizdigi kúni merekesin toılaý da qarastyrylypty. Sabaqty ıne sátimen degendeı, alys elden shaqyrtý alyp jolǵa shyqtyq.
Astana ýaqyty boıynsha keshki saǵat 19.30-dan óte biz mingen ushaq túngi aspannyń tuńǵıyǵyna súńgip bara jatty. Ystambuldan ári kólikpen dittegen jerimizge jetkende jergilikti ýaqyt tún jarymnan aýyp barady eken. Uzaq joldan sharshap kelgen biz qonaqúıge jaıǵasa bere jastyqqa bas qoıǵanbyz. Eki-úsh saǵattan keıin tańǵy azannyń daýsynan oıandyq. Meshitterden birine-biri jalǵasa aıtylǵan áýezdi ún qalanyń tymyq aspanyn on-on bes mınýttaı terbep turdy da, Allany ulyqtap, adamzatqa uıqydan namazdyń qaıyrly ekenin jetkizip, baıaýlap baryp basyldy. Bul qulshylyqqa shaqyrý ǵana emes, jańa kúnniń, tirshiliktiń bastalýy ispetti edi.
Mine, sóıtip, osy qalada ótkizgen birneshe kúnde kórgenimiz ben túıgenimiz týraly aǵaıynǵa aıtýdy jón kórdik.
Sonymen, Eskishahar (túrikshe aıtylýy Eskıshehır) Túrkııanyń soltústik batysyndaǵy qala. Ankaradan batysqa qaraı 250, Ystambuldan ońtústik-shyǵysqa qaraı 350 shaqyrym jerde ornalasqan. Túrik tilinen aýdarǵanda – «kóne qala» degen maǵyna beredi. Shyndyǵy solaı, HIV ǵasyrdyń basynda jas Osman memleketiniń astanasy bolǵan. Sodan bergi jeti ǵasyrlyq tarıhynda tirshiligin toqtatpaı, adamzat órkenıetinen qalyspaı, damý yrǵaǵynan jańylmaı úzdiksiz ósýmen kele jatqan jaıy bar.
1921 jyly kóktemde qalany grek basqynshylary qursaýǵa alyp, talqandamaq boldy. Sol tusta ol áskerı qımyldar ortalyǵyna aınaldy. Qııan-keski shaıqasta grekter jeńiske jetti. Biraq túrik áskeri janqııarlyqpen qorshaýdy buzyp shyǵady. 1921 jyly 27 maýsym men 10 shilde aralyǵynda ótken shaıqasqa túrikter tarapynan 95 750, grekter jaǵynan 110 myń adam qatysqan eken. Túrik armııasy ýaqytsha jeńiliske ushyrasa da eńselerin túsirmedi. Áýeli Mustafa Ismet-pasha, keıinnen Mustafa Fevzı-pasha sekildi general basqarǵan túrik áskeri jaýdy talqandap, týǵan jerleriniń tutastyǵyn saqtap qaldy. Iá, qalanyń san ǵasyrlyq ómirinde osy taqylettes erlikter az bolmaǵan.
Qalanyń jalpy tarıhy yqylymda jatyr. Anadolydaǵy qarańǵylyqtyń perdesin túrgen oıaný kezeńi Eskishahar topyraǵynan bastaý alady. Adamzattyń rýhanı ómirinde ózindik iz qaldyrǵan Seıit Battal Ǵazy, Iýnýs Emre, Qojanasyr tárizdi tulǵalardyń ómirin túrik zertteýshileri osy qalamen baılanystyrady. Olardyń túrik dúnıesinde, sonyń ishinde Eskishahar tarıhynda alar orny erekshe.
Túrikter Anadolyǵa atbasyn tiregennen keıin kórkem ádebıetinde kóptegen umytylmas keıipkerler beınesi somdalǵan. Solardyń biri Seıit Battal Ǵazy edi. Ol ári batyr, ári danyshpan jáne de kóregen tulǵa retinde esimi ańyzǵa aınalǵan. О́mir súrgen ýaqyty segizinshi ǵasyrǵa jatady degen pikir shyndyqqa janasady. Máselen, Islam ensıklopedııasynda «Vızantııaǵa qarsy joryqtarda dańqqa ıe bolǵan arabtan shyqqan Ámáýılerdiń qolbasshysy» degen túsinik beriledi. Sonymen qatar, Ispanııaǵa qarsy joryqtarǵa qatysqany týraly da aıtylady. Tegi arab bolǵanyna qaramastan, túrikter arasynda da úlken bedel men súıispenshilikke ıe bolypty. Batyrdyń ómiri men kúreskerligi «Battalname» shyǵarmasynda shynaıy jyrlanǵan.
Eskishahar qalasynyń tarıhymen tyǵyz baılanysty tulǵalardyń biri – Iýnýs Emre. Seljúkterdiń sońy, Osman memleketiniń alǵashqy kezeńinde, ıaǵnı HIII ǵasyrdyń ekinshi jartysy men HIV ǵasyrdyń basynda ómir súrgen túrik aqyny. Dál osy ǵasyrda Anadolyda túrli kóterilister men tóńkerister biriniń sońynan biri jalǵasyp jatty. Mine, osyndaı kezeńde Eskishahardan shyqqan Iýnýs Emreniń úni búkil Anadoly jerine taralǵan senim men úmittiń, beıbitshilik pen baýyrlastyqtyń jarshysy tárizdes edi. Bilim-ilim alǵan jeri – Konııa qalasy. Ataqty Máýlánanyń (Jalaladdın Rýmı) shákirti. Keı derekterde qyryq jyl bilim alǵan delinedi, bul jaı sımvolıkalyq uǵym ǵana, shyndyǵynda onyń izdenisi budan da uzaq ýaqytty qamtysa kerek. Ol Anadoly jerin túgeldeı jáne ózi «joǵary aımaq» dep ataǵan Ázerbaıjan elin de aralap shyǵady. Osylaısha, ısi túrkige ıslamnyń negizin, ondaǵy jaratylys týraly túsinikterdi týǵan tilinde jetkizedi, jyrlaıdy. Qalyń eldiń rýhanı jańǵyrýyna úles qosady. Jurtty baýyrlastyqqa, birlikke shaqyrady. Májbúrleýge emes, ómirdi jeńildetýge úndeıdi. Daý men urys-talasty emes, beıbitshilikti birinshi orynǵa shyǵarady. Iýnýs Emreniń oıynsha, din kitaptarynyń maqsaty bir – adam men adamdy tabystyrý, jaqyndastyrý jáne ózin-ózi taný.
«Kelińiz tanys bolaıyq,
Isti ońaı qylaıyq,
Súıeıik, súıikti bolaıyq
Myna álem eshkimge qalmas», – deıdi.
Eskishahardan shyqqan úshinshi keıipker Qojanasyr (túrikshe Nasreddın Qoja). Bul elde ony ómirde bolǵan adam retinde sanaıdy. Seljúkterdiń qulaýy kezeńinde ómir súrgen. 1208 jyly Sıvrıhıssardyń Hortý (qazir Nasreddın Qoja dep atalady) aýylynda dúnıege kelgen. Konııada medresede bilim alǵannan keıin Sıvrıhıssarda qyzmet atqarǵan, keıinnen Aqshaharǵa kóshken. О́miriniń basym kópshiligi osy qalada ótken. 1284 jyly osy jerde qaıtys bolǵan deıdi. Ol kezde Sıvrıhıssar Eskishahardyń ákimshilik aýmaǵyna kirgen eken. Qojanasyr esiminiń Eskishahar qalasymen baılanystyrylýy da osy sebepten bolýy kerek. Túrik Qojanasyrynyń beınesi qazaqtikinen alys emes. Ekeýi de eshqashan renjimegen, ómirdiń qıyndyqtaryn ázilmen jeńýge úndeıdi. Qojanasyryn syılaıtyn el ekeni baıqalady. Oǵan eskertkish ornatqan – esegine teris qarap otyr. Ápendelik ári danalyq. Esek aqymaqtyń beınesi bolsa, onyń baǵytymen júrýge bolmaıdy degenge meńzeıtindeı...
Biz sóz etip otyrǵan úsh adam qalanyń ótkenine qatysty tarıhı tulǵalar ǵana emes, ónegesi keıingi jurtyna daryǵan áýlıeler deýge ábden bolady. Iýnýs Emreniń óleńindegideı: «kelińiz, tanysyńyz, biz baýyrlas túrki jurtymyz, tamyrymyz bir» degen lebiz osy kúni ár adamnyń aýzynda. Kútip alǵannan, attandyryp salǵansha bizge minsiz qyzmet kórsetti.
Qalany aralatýǵa alyp shyqqan taksıst jigit ózi týraly birsypyra málimet aıtty. Jeke fırmasy bar eken. Jolaýshylarǵa qyzmet kórsetýmen aınalysady. «Qazaqstannan resmı qonaqtar keldi degen soń qyzmetkerlerimdi jibermeı, ózim shyqtym. Sizdermen tanysqym keldi jáne bizdiń elden rıza bolyp attansańyzdar, meniń júregim qýanyshta bolady. Myna kólikti fırmaǵa búgin tańerteń ǵana satyp aldyq, kelgen qonaqtardy osy kólikpen alyp júrgen durys dep oıladym. Ishine tońazytqysh jáne basqa kerektilerdi áli ornatyp úlgermedik, sondyqtan da aıyp etpeńizder», dep jaqsy nıetin bildirip jatyr.
HV ǵasyrdyń basynan bastaý alatyn osy bir kóne qalanyń tarıhı-mádenı muralarynyń da tamyry tereńde. Arheologııalyq mýzeıler, qalanyń soltústik-batysyndaǵy ejelgi oramdar, XVI ǵasyrdan jetken Kúrshúnlú-Kamyı meshiti, Seljúkter dáýirinen qalǵan bekinis búginge deıin murty buzylmaı saqtalypty. Sondaı-aq, Túrkııanyń tarıhyna qatysty eń tanymal 160 tulǵanyń balaýyzdan jasalǵan músinderiniń murajaıy qazirgi kúnniń jetistikteri ekendigi ras. Jádigerlikter bóten qoldyń teperishine túspepti. Túrikter óz týyndylaryna ǵana emes, ózgenikine de týra solaı qaraıdy. Bir ǵana mysal – Ystambuldaǵy Aııa Sofııa murajaıynyń bastapqy jobasyn ózgertpeýi, ásirese, ıslamǵa jat, hrıstıandyq sıpattaǵy kartınalardyń da sol qalpynda búgingi kúnge jetýi bul elde jaýyzdyq pıǵyldyń joqtyǵyn kórsetedi. Tarıhtan ózimiz biletin, Batystan Shyǵysqa attanǵan basqynshylarǵa tán, ózge jurttyń tarıhı tamyryn julý, ıaǵnı julynyn úzý pıǵyly bul elde múldem baıqalmaıdy.
О́zge eldiń bodanynda bolmaǵan san ǵasyrlyq birtutas tarıh, mádenıet negizgi qundylyqtardyń aınalasyna shoǵyrlanǵan uǵym-túsinik, birtutas kózqaras. Bul kedergisiz damýdyń naqty kepili. Túriktiń san ǵasyrlyq ótkeni osylaı deıdi. Salystyryp, óz tarıhyńa úńilesiń, ótken kún ózgermeıdi. Keler tańnyń nurlanyp atýy úshin endi ne isteýge bolady. Elbasynyń «turaqtylyq» deıtin mindeti osyndaıda oıǵa oralady. Eń birinshi Táýelsizdiktiń turaqtylyǵy, ekinshi kózqarastyń turaqtylyǵy, úshinshi barsha damýdyń turaqtylyǵy. Bul turaqtylyq biz úshin de, bizden keıingi bolashaq úshin de aýadaı qajet. Anadolydan týǵan jerge qaıtar jolda týǵan oıymyz mine osy edi.
Bekjan ÁBDÝÁLIULY,
L.N.Gýmılev atyndaǵy EUÝ Mádenıet jáne rýhanı damý ınstıtýtynyń dırektory.
Astana – Ystambul – Eskishahar – Astana.