COVID-19 indetiniń ǵalamdyq pandemııa dep jarııalanǵanyna jaqynda bir jyl tolady. Osy ýaqyt aralyǵynda vırýsty álemde 113 mln-nan astam adam juqtyryp, 2,5 mln naýqas qaıtys boldy. Ǵalymdar men elder úkimetteriniń birlesken jumysynyń nátıjesinde adamzatty áýrege salǵan indettiń vaksınasy da tabyldy. Eń aýyry artta qalǵandaı kóringenimen, dúnıe júzin ekonomıkalyq-áleýmettik daǵdarysqa túsirgen pandemııanyń saldaryn áli de tartatyn sekildimiz.
Vaksına tabylyp, úkimetter resmı tirkegen kúnnen bastap, kóptegen memleket indetke qarsy jappaı ekpeni bastap ketti. Muny tarıhta eń iri vaksınalaý naýqany dese de bolady. Bloomberg agenttigi jınaǵan málimetterge sáıkes, 103 elde 236 mıllıonnan astam doza vaksına salynǵan. Vaksına alý mindetti emes, ár azamattyń óz erki boıynsha salynýy kerek dep aıtyp júrgenimizben, sońǵy erejeler men sharalar ekpe almasqa amal qaldyrmaı tur. Máselen, Eýropa odaǵy azamattyń vaksına alǵany týraly kýálik engizetinin málimdedi. Bul degenimiz – vaksına saldyrmaǵan adam EO-ǵa múshe elderdiń aımaǵyna kire almaıdy degen sóz. Mundaıda ne istemek kerek? Eýropaǵa barǵyń kelse, vaksına saldyrasyń. Sonda joǵarydaǵy «ekpe alýǵa mindettelmeıdi» degen sózdiń esh salmaǵy bolmaıyn dep tur. Bir jaǵynan erik ózińde, ekinshi jaǵynan erejege baǵynbasqa amalyń joq. Bul sonda qandaı demokratııa?
Mundaı qaýipsizdik sharasyna qatysty EO músheleriniń pikirleri ekige jaryldy. Grekııa men Ispanııa sekildi týrızmge táýeldi Ońtústik Eýropa elderi sertıfıkattardy qoldasa, Germanııa sııaqty soltústiktegi memleketter mundaı júıeniń tıimdiligine kúmánmen qaraıdy. Germanııa kansleri Angela Merkel aldymen vaksına alǵan adamdardyń aýrý juqtyrmaıtynyna kóz jetkizý kerektigin aıtady. Sondaı-aq vaksına alǵandardyń sany almaǵandardan áli de az ekenin eskere otyryp, eki topty bólip-jaryp qarastyrýǵa bolmaıtynyn alǵa tartady. Fransııa men Belgııa vaksına kýálikterin engizý ımmýndalmaǵan adamdardy kemsitedi dep alańdap otyr. Fransııa prezıdenti Emmanýel Makron sheshimdi engizbesten buryn, keıbir etıkalyq máselelerdiń túıinin tarqatý kerektigin aıtqan. Onyń pikirinshe, vaksına kezeginde eń sońǵy bolyp turǵan jastar úshin bul ádiletsiz bolýy múmkin. Al Danııa, Shvesııa, Fınlıandııa azamattardyń vaksına alǵany týraly málimetti ózdiginshe tirkeý úshin elektrondy pasport engizbekshi. Osylaısha, EO elderi bul máselede ortaq kelisimge kele almaı otyr. Dese de uıym basshylyǵy Eýropada erkin saıahattaýǵa múmkindik beretin qujattyń jazǵa deıin daıyn bolatynyna senimdi. Atalǵan sharanyń Eýropada qaýipsiz saıahattaǵysy keletin týrısterdi tartýǵa baǵyttalǵan qadamdardyń biri ekenin eskersek, kerisinshe bul olardyń kelýine qolbaılaý bolatyn qujatqa aınalmasyna kepil joq.
Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymy vaksına týraly kýáliktiń tıimdiligine áýelden kúmánmen qarady. Ekpe COVID-19-dyń aldyn alýda tıimdi ekenin kórsetkenimen, onyń vırýstyń juǵýyn boldyrmaıtyny týraly dálel joq. Iаǵnı indettiń taralýy men juǵýyna áser ete almaıdy. Vaksına alǵany týraly qujat shekaradan ótýde ǵana emes, mekemelerge, áýejaıǵa, qoǵamdyq tamaqtaný oryndary men adam kóp jınalatyn is-sharalarǵa kirýde de sheshýshi ról atqarýy múmkin. Mundaı jaǵdaıda qoǵamda adamdarǵa «vaksınalanǵan» jáne «vaksınalanbaǵan» degen aıdar taǵylatyn bolady. Bul ásirese vaksına satyp alýǵa múmkindigi joq damýshy elder úshin qıynǵa soqpaq. Sarapshylarǵa sensek, keıbir tabysy tómen elder 2024 jylǵa deıin ekpege qol jetkizbeýi múmkin eken. Odan bólek, bul qadam adamdardyń jeke deregi men qaýipsizdigine qatysty túıtkildi máselelerdi qozǵaıtyny taǵy bar.
Eýropa odaǵynyń halyqty jappaı vaksınalaýǵa qatysty qatań synǵa qalǵany belgili. Qyrkúıektiń sońyna deıin eresekterdiń 70 paıyzyn egýdi josparlaǵan uıym basshylyǵy 255 mln halyqqa vaksına salý qoldan keletinine senimdi. Shyntýaıtyna kelgende, bul meje áli 10 paıyzǵa da oryndalmaǵan. Osyǵan qaramastan, Eýropa talabyn bir satyǵa da tómendetýge tyryspaıdy. Vaksına kýáliginiń qalaı júzege asatyny belgisiz. Alaıda máselege qatysty pikirler ekige jarylyp úlgerdi.