Emıgranttar: Túrki zııalylary týraly qujattardy jınaqtaý, ǵylymı zertteýler aıasyn keńeıtý máseleleri haqynda

Elimizdiń egemendikke qol jetkizýi ót­kenińe úńilip, umytylǵan tarıhymyzdy ekshep-tarazylaýǵa, aqıqatyn ashyp, ádiletti qalpyna keltirýge serpilis berdi. Ýaqyt talaby arhıv qyzmetkerlerine de úlken mindetter júktedi. Burynǵy ortalyqtyń buıryǵyn kútip, buıyǵy tirshilik keshýdiń zamany ótti.

Búginde táýelsiz eldiń arhıvi de – táýelsiz.

Sol kezeńde Qazaqstan Respýblıkasy Mınıstrler Kabıneti janyndaǵy Arhıv­ter men qujattama Bas basqarmasynyń basshysy S.Baıjanov respýblıkalyq «Alash-mıras» tarıh-arhıv qoǵamyn quryp, elimizdiń arǵy-bergi tarıhyn, bastan keshken shıyr-shyrǵalańdary men belesterin, el-jurtymyzdyń dańqty ul-qyzdary men tarıhı tulǵalardyń taǵdyr-táleıi jaıly arhıv qujattaryn jarııalaýǵa bas­tamashy boldy. Ǵylymı redaksııany Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq ǵylym akademııasynyń korrespondent-múshesi, tarıh ǵylymynyń doktory, professor Keńes Nurpeıis basqardy.

Ortalyq memlekettik arhıv dırektory M.J.Hasanaev 90-jyldardyń basynda Qazaqstan «Ádilet» tarıhı-aǵartý qoǵamyn qurýǵa atsalysyp, sonymen qatar «Jappaı saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn aqtaý týraly» zańdy iske asyrý maqsa­tynda quramynda M.Qozybaev, O.Súleı­menov, Sh.Ýálıhanov, S.Baıjanov, S.Jan­dosov bar vedomstvolyq aktiler­di qupııasyzdandyrý jónindegi vedomstvo­aralyq komıssııanyń múshesi retinde talaı ıgi isterdiń qozǵaýshysy, qoldaýshysy boldy.

Osy kezeńde arhıv isi, onyń mem­lekettik júıede alar ornyn, atqarar min­detteri men quqyqtaryn, qandaı nysanamen qaı baǵytta jumys isteýi kerek, kimderge baǵynady, qandaı talaptar qoıylady degen máselelerdiń bárin zań júzinde dáıektep, naqty qujattardyń qaz-qalpynda saqtalýyna, urpaqtarǵa tarıhı mıras bolýyna jaǵdaı jasaý maqsatynda Qazaqstan Respýblıkasynyń «Ulttyq arhıv qory jáne arhıvter týraly» zańy ázirlendi. Zań jan-jaqty talqylanyp, endi qabyldanady degende birde Joǵarǵy keńes, birde Bas basqarma taratylyp, tek 1998 jyly 22 jeltoqsanda ǵana resmı qujatqa qol qoıyldy.

Arhıv isin memlekettik basqarýdyń zańdastyrylýy nátıjesinde 1999 jyly mamyr aıynda elimizdiń arhıvterin basqarý organy – Qazaqstan Respýblıkasy Mádenıet, aqparat jáne qoǵamdyq keli­sim mınıstrliginiń Muraǵattar men qu­jattamany basqarý jónindegi komı­tetiniń qurylýy, oblystardaǵy, Nur-Sultan (Astana), Almaty qalalaryndaǵy arhıv basqarmalarynyń (bólimderi) qaıta qal­pyna keltirilýi barysynda arhıv júıe­sin saqtaýǵa, arhıv mamandarynyń, arhıv isiniń mártebesin kóterýge qol jetkizildi.

Qazaqstan aımaǵyn tóńkeriske deıingi jáne keńestik kezeńderge tán basqarýdy uıymdastyrýdyń ózindik erekshelikterine baılanysty tarıhı qujattardyń eleýli bóligi shekaralas memleketterdiń ártúrli muraǵattyq mekemelerinde qalǵandyǵyn jáne Qazaq­stan tarıhynyń jekelegen frag­mentteri alys shetelderdiń (Qy­taı, Iran, Úndistan, Germanııa, Túrkııa, Fransııa, t.b.) arhıvteri men ǵyly­mı mekemelerinde saqtalǵandyǵyn es­kere otyryp, Qazaqstan tarıhyna­ qa­tysty Qazaqstan Respýblıkasy úshin tarıhı jáne mádenı qundylyǵy bar qu­jat­tardy shetel arhıvteri men ǵy­ly­mı mekemelerinen izdestirý jáne kó­shir­melerin alý jumystary alǵash ret jos­parly túrde júrgizile bastady. Keıin bul joba «Mádenı mura», «Halyq tarıh tolqynynda» memlekettik baǵdarlamalary aıasynda jalǵasty.

Táýelsiz eldiń tarıhyn tól perzenti ǵana shyndyq tilimen jazatyny málim. Piri – halqy, súıeneri – arhıv. Keńestik dáýirde memlekettik muraǵattarda Qazaqstan tarı­hynyń kókeıtesti máselelerine qa­tysty reprezentatıvtik derek kóziniń tolyq bolmaýy jáne qalyptasqan saıa­sat áseri otandyq tarıh ǵylymynyń múm­kindigin shektep, tolyqqandy ǵylymı zert­teýlerge bóget boldy. Ǵylymı zert­teýler aıasyn keńeıtý maqsatynda Ult­tyq arhıv qoryn tolyqtyrý mynadaı baǵyttarda júrgizildi: birinshiden, túrli sebeptermen shetelderde saqtalǵan Qa­zaqstan aýmaǵyndaǵy memlekettik qu­rylymdardyń resmı qujattary; ekin­shiden, túrli ýaqytta Qazaqstan aýmaǵynda jasalǵan, biraq shetel aza­mattarynyń qolyndaǵy jeke tektik qujattar; úshinshiden, Qazaqstan tarıhyna qatysty shetel qoımalaryndaǵy arhıv derekteriniń jıyntyǵy; tórtinshiden, otandastarymyzdyń (qazaq dıasporasy) shetelderdegi uıymdarynyń qyzmeti nátıjesinde jınaqtalǵan derekter; besin­shiden, qandastarymyzdyń shetelderdegi ómiri men qyzmetine qatysty jınaqtalǵan arhıvtik jeke tektik qujattary.

Qazaqstannyń tarıh ǵylymy táýelsiz­dik jyldary túbegeıli ózgeriske ushyrady, keńestik resmı bılik tarapynan tyıym salynyp kelgen tarıhymyzdyń «aqtańdaq betteri» qaıta qaraldy, zertteýshiler na­zarynan tys qalǵan nemese aıtýǵa bol­maıtyn máseleler kóterildi. Sondaı máselelerdiń biri – bolshevıkterdiń otar­laýshy saıasatyna qarsy ult-azattyq qoz­ǵalysynda úlken máni bar túrikshildik nemese tutas Túrkistan ıdeıasy jáne ol úshin kúresken qaıratkerler týraly aı­tylyp, jan-jaqty zerttele bastady. Keńes úkimetiniń taptyq ıdeıalaryn qabyl­daýdan sanaly túrde bas tartyp, túrik halyqtary birligi armanyn pir tutyp shetelge ketken túrkistandyq qaıratkerlerdiń emıgrasııadaǵy saıası qyzmeti jalpy keńestik tarıh ǵylymynda birjaqty baıan­dalǵany belgili.

HH ǵ. 20-jyldarynda shetel­­ge emı­grasııaǵa ketken túrik zııalyla­ry­nyń ómiri men qyzmeti týraly zert­teý­ler, túr­ki zııalylarynyń eńbekte­ri­niń jarııalanýy (K.Nurpeıisov, K.L.Esma­ǵambetov, H.Oraltaı, Á.Bá­kir, M.Qoıgeldıev, G.K.Kókebaeva, D.Qy­dyráli, S.Q.Shildebaı, Á.Qara, B.Sa­dyqova, A.Káken, H.M.Tursyn) ulttyń jadyn jańǵyrtýǵa mol múmkindik ber­di. Qazaqstanda bul taqyryp saıası emıgranttardyń ishindegi iri tulǵa Mus­tafa Shoqaı esimimen tikeleı baılanysty.

2001 jyly táýelsizdiktiń 10 jyldyq merekesinde Qazaqstan Respýblıkasy Úki­metiniń qoldaýymen M.Shoqaı arhıviniń (Fransııa) mıkrofılmderi Ulttyq arhıv qoryna qosyldy. Bul arhıvti M.Shoqaıdyń jary Marııa Iаkovlevna 1953 jyly qazirgi «Jańa Sorbonna – Parıj III» ýnıversıtetiniń Shyǵys til­deri men órkenıetteri ınstıtýtynyń ýnıver­sıtetaralyq kitaphanasyna tapsyrady.

M.Shoqaıdyń arhıvinde maqalalary, tatar, ázerbaıjan, grýzın, bashqurt, óz­bek, armıan, osetın, t.b. halyqtardyń emı­gra­sııadaǵy ókilderimen jazysqan hat­tary, emıgrasııadaǵy túrli partııalar men uıymdar týraly, Ýkraına, Kavkaz, Túrkis­tan jáne Edil-Oral halyqtarynyń ult-azattyq kúresine qatysty materıaldar, nemis lagerlerindegi túrkistandyq áskerı tutqyndar tizimi, olardyń M.Shoqaıǵa jazǵan tilhattary jınaqtalǵan. Sorbon­nadaǵy bul arhıv shoqaıtaný baǵytynyń derek­temelik negizin qalaıdy.

Arhıvter men qujattamany bas­qarý jónindegi ýákiletti organnyń uıym­das­tyrýymen 2004-2005 jyldary demeý­shiler qarjysyna ulybrıtanııalyq kol­leksıoner M.Bashanovtan «Iаsh Túrkis­tan» jýrnalynyń 1931-1936 jyldar aralyǵyndaǵy 67 túpnusqa nómiri satyp alyndy, sonymen qatar «Iаsh Túrkistan» jýrnalynyń tolyq kóshirmesi (117 sany), Nadır Daýlettiń «Reseı túrikteriniń ult-azattyq kúres tarıhy: 1905-1917 jyldar» (túrik tilinde) kitabynyń kóshirmesi, t.b. qundy kitaptar Túrkııanyń ISAM ki­taphanasynan alyndy. Ulttyq arhıv qo­ryna túrkııalyq qazaq ǵalymy Ábdiýaqap Qara 1927-1931 jyldar aralyǵyndaǵy «Ieńı Túrkistan» jýrnalynyń tolyq nusqasynyń kóshirmelerin syılady.

«Iаsh Túrkistannyń» bes jyldyǵyna (1934 j.) oraı jazǵan maqalasynda M.Shoqaı: «Qazir «Iаsh Túrkistandy» oqymaıtyn Túrkistan emıgrasııasynyń birde-bir oshaǵy joq. Arab elderinen, Túrkııadan, Persııadan, Úndistannan, Aýǵanstannan, Qytaıdan, Qıyr Shyǵys­tan jáne basqa da elderden túsip jat­qan hattar «Iаsh Túrkistannyń» taralym aýqymyna, oǵan úlken qurmetpen qaraıty­nyna tolyq dálel bola alady», deıdi.

Iаǵnı M.Shoqaıǵa qatysty derekter álemniń túkpir-túkpirinen tabylary sóz­siz. M.Shoqaı – tek qazaq halqy emes, ózbek, qyrǵyz, tájik, túrkmen, ázerbaıjan, grýzın jáne basqa da bodan halyqtardyń bos­tandyǵy úshin kúresken tulǵa. Onyń ómi­ri men qyzmetine, emıgrasııadaǵy túr­ki zııalylarynyń ómiri men qyzmetine qatys­ty qujattardy izdestirý jumystary О́zbek­stan, Reseı Germanııa, Majarstan, AQSh, Polsha, Túrkııa memleketteriniń arhıv­teri men ǵylymı mekemelerinde júr­gizildi.

О́zbekstan Respýblıkasynyń Ortalyq memlekettik arhıvinen (Tashkent) M.Sho­qaı­dyń Tashkent erler gımnazııasynda oqýy, Aqpan revolıýsııasynan keıin Tash­kentke oralýy, túrli saıası kúshtermen qarym-qatynasy týraly jekelegen qujat­tardyń kóshirmesi Ulttyq arhıvi men Jambyl, Túrkistan oblystarynyń mem­lekettik arhıvine alyndy.

Reseı memlekettik tarıhı arhıvinde (RGIA, Sankt-Peterbýrg), Reseı mem­lekettik áskerı arhıvinde (RGVA, Más­keý), Sankt-Peterbýrg qalasynyń tarıhı arhıvinde, RF Memlekettik arhıvinde (GARF, Máskeý) M.Shoqaıdyń Sankt-Peter­býrg ýnıversıtetinde oqýy, túrik jasta­rynyń sherýlerine qatysýy, Mem­lekettik Dýmanyń Musylman fraksııasy janyndaǵy bıýro jumysyna aralasýy, emıgrasııadaǵy qyzmeti týraly qujattar anyqtaldy, tizimi jasalyp, jekelegen qujattardyń kóshirmeleri alyndy.

Germanııa Federatıvtik Respýblıkasy Syrtqy ister mınıstrliginiń Saıası arhı­vinde, Federaldyq áskerı arhı­vi jáne Federaldyq arhıvinde German ókimetiniń Túrkistannyń saıası jáne ekonomıkalyq jaǵdaıy, Reseı ımperııasyndaǵy musyl­man halyqtardyń azattyq kúresi, túrki-musyl­man emıgranttarynyń ókilderi: Emın Rasýl-zade, Mustafa Shoqaı, Ǵaıaz Is­qaqı, Rashıd Rahmatı, Zakı Valı­dı, Seıd Ahmad týraly málimetter anyq­taldy.

Býdapeshtegi Ortalyq eýropalyq ýnıver­sıtettiń Ashyq qoǵam arhıvinen (Majarstan) «Azat Eýropa», «Bı-Bı-Sı» (BBC), «Amerıka daýysy» radıolarynda keńestik júıe, ulttar máselesi, t.b. taqyryptar boıynsha berilgen habarlar mátini, zertteý bóliminiń ǵylymı qyzmet­kerleri júrgizgen zertteýleri, shetel bas­pa­sózindegi maqalalar anyqtalyp, kóshir­meleri alyndy.

Izdestirý nátıjeleri boıynsha Túrkııa Respýblıkasynyń Respýblıka arhıvinen, Tarıh qurylymy arhıvinen Túrkııada jaryq kórgen Qazaqstanǵa qatysty ǵyly­mı ma­qalalar men kitaptardyń tizimi, túr­­kis­tandyq muǵajyrlardyń ómir tarı­hyna qatysty derekter, qonys aýdar­ǵan qazaqtar, Túrkistannan kelgen qajy­lar, Túrkistan, Kaspıı jáne Jetisý ásker­lerine qatysty jáne basqa 238 paraq qujat alyndy.

«Túrik álemi zertteýleri qorynan», «Aıaz Tahır Túrkistan Edil Oral qorynan», Baımyrza Haıt kitaphanasynan Qazaqstan tarapyna 26 kitap, 28 jýrnal syıǵa tartyldy.

Túrkııaǵa kelgen alǵashqy qazaqtardyń mekeni bolǵan Nıde oblysynyń Ulykysh­la aýdanyndaǵy Altaı aýylynan qazaqtar kóshine qatysty jalpy sany 2 qoljazba, 43 fotosýret, 3 beınekórinis alyndy. Túrkııada turatyn qazaqtar qoryn biraz jyl basqarǵan Sydyqhan Ulychaı 5 kitap, 6 jýrnal, 1 qoljazbany syıǵa tart­ty. Olardyń arasynda Marııa Shoqaı estelikteriniń túrik tilindegi nus­qasy, «Ieńı Túrkistan» jýrnalynyń 6 sany (túpnusqa danalary), Ahmed-Zakı Valı­dıdiń «Túrkistan jaǵrafııa tarıhy» dárister jıyntyǵynyń qoljazbasy bar. Túrkııa derekteri Qazaqstan Respýblıka­sy­nyń Ulttyq arhıvinde saqtaýly.

AQSh-daǵy Soǵys, revolıýsııa jáne beıbitshilik jónindegi Gýver ınstıtýty arhı­vinen (Stenford q. Kolýmbııa shtaty) 1917-1918 jylǵy azamat soǵysyna, Ekinshi dúnıejúzilik soǵys kezindegi áskerı tutqyndarǵa qatysty qujattardyń 112 paraq kóshirmesi Qazaqstan Respýblıka­synyń Ulttyq arhıvine saqtaýǵa berildi.

Polsha Respýblıkasy Qorǵanys mınıstr­ligine qaraıtyn Boleslav Va­lıgorı atyndaǵy Ortalyq Áskerı arhı­vinde, Jańa aktiler arhıvinde júrgizilgen jumys nátıjesinde HH ǵasyrdyń 20-30 jyldary qýǵyn-súrginge ushyraǵan halyq­tardyń Eýropany panalaǵan ókilderiniń saıası qyzmetin úılestirip otyr­ǵan «Prometeı» Lıgasynyń qujat­tary anyqtaldy. Áskerı arhıvten emı­grasııadaǵy Mustafa Shoqaıdyń qyz­meti, «Túrkistan Ulttyq birligi» uıymyna qa­tys­ty qundy qujattardyń kóshir­mesi (605 paraq) alynyp, Qazaqstan Respýb­lıka­synyń Ortalyq memlekettik arhıvine berildi.

2010 jyly 8 shildede «TÚRKSOI» Halyqaralyq túrik mádenıeti uıymy­nyń Bas hatshysy D.Qaseıinovtiń uıymdas­tyrýymen Túrkııa azamaty Muzafar Aq­shora Ortalyq memlekettik arhıvine M.Shoqaıdyń 6 maqalasyn, jeke basy­na, qyzmetine qatysty 10 qujat pen Soltústik Kavkaz, Ázerbaıjan, Armenııa, Grýzııa Ulttyq birlestikteri ókilderimen jazysqan 93 hatyn syıǵa tartty.

Bashqurtstan Respýblıkasynyń Orta­lyq memlekettik arhıvinen Valıdov Ahmed-Zakı Ahmedshahovıchtiń (Zakı Valı­dı) (1890-1970) jeke arhıv qory anyqtaldy, jekelegen hattarynyń kó­shirmesi Nur-Sultan qalasynyń mem­leket­tik arhı­viniń qorynda saqtaýly.

Mysyr saparynan álemdik deńgeıde tanymal bolǵan tegi qazaq, ataqty ensı­klo­pedıst-ǵalym, orıentalıst, bıblıograf, Atatúrik akademııasynyń qurmetti múshesi, qazaqstandyq Nasrolla at-Tara­zıdiń jeke ar­hıvi ákelindi. Nasrolla at-Tarazı 1922 j. Tarazda týǵan. 1917-1930 jyldary Keńes bas­qynshylarynan Túrkis­tandy azat etý maıdanynyń bas­­­shysy, ıslam dinin nasıhattaýshy ǵa­lym Sheıh Mýbashshır at-Tarazı al-Hý­seınıdiń uly, 1920 jyldyń qyr­kúıeginde Keńes bolshevıkteri taqtan taı­dyrǵan Buharanyń sońǵy ámiri Saıd Muhammed Álimhannyń kúıeý balasy. Túrkistandy azat etý úshin jasaǵan áreketteri úshin jazalaýdan qashqan ákesi 1930 jyly Nas­rollany alyp Aýǵanstanǵa muǵa­jyrlyq jasaýǵa májbúr bolady. 1943 jyly Nasrolla ákesimen birge túrkis­tandyq 52 adammen qamaýǵa alynyp, 1948 jyly bosatylady. 1950 jyly Nasrol­la ákesi, otbasy jáne týystarymen Pákistan arqyly Mysyr jerine turaqty qonys tebedi.

Jeti tildi meńgergen (pýshtý, fransýz, parsy, arab, túrik, qazaq, ózbek) N.At-Tara­zı ıslam tarıhy, onyń Ortalyq Azııa men Qazaqstan jerine taraýy, shyǵys til­deri men ádebıeti, eski tarıhı qoljazba qujat­tardy oqýdyń qyr-syry men aýdarma óneri týraly eńbekterdiń avtory.

Nasrolla At-Tarazıdiń jeke arhıv qorynda onyń jaryq kórgen kitaptary, jasaǵan baıandamalarymen qosa, óleń­deriniń, estelikteriniń qoljazbalary, Turan eli, Túrkistannyń tarıhy týraly, onyń ótkeni men búginine toqtalǵan oı-tolǵam­dary bar.

Nasrolla Mýbashshır at-Tarazıdiń arhıviniń bir bóligi Ulttyq arhıvinde, endi bir bóligi  Ortalyq memlekettik arhıvinde saqtaýly.

Egıpet Arab Respýblıkasynyń «Darýl-kýtýb» kitaphanasynan Abdýl Azız Shyńǵyshan at-Túrkistanıdiń «Túrkis­tan – Ortalyq Azııanyń júregi» kitaby, 1952-1953 jyldary Mýbashshırhan at-Tara­zıdiń uıymdastyrýymen shyǵyp turǵan «Túrkis­tan daýysy» (Saýt at-Týrkıstan) jýr­nalynyń, t.b. Túrkistan tarı­hyna qatysty memlekettik muraǵat kitap­tardyń kóshir­meleri alyndy. Bul qujattar Ortalyq memlekettik arhıv qorynda saqtaýly.

Sonymen qatar elimizdiń Prezıdentiniń Arhı­vinde HH ǵ. orta sheninde erkindikke jetý­di armandaǵan qazaqtyń úlken tobyn Shyǵys Túrkistannan Batysqa bastap bar­ǵan halyq batyry Qalıbek Hakimniń uly, ult-azattyq jolynda kúresken Alash azamattarynyń tarıhyn, shetelderge bosyp barǵan qazaqtardyń shejiresin jazǵan Hasan Oraltaıdyń arhıvi; Shyǵys Túrkistan Respýblıkasyn qurý jolynda janyn pıda etken, otarshyl-ákimshil kúshterge qarsy ult-azattyq kúresin júr­gizgen qazaq qaharmany Ospan batyr­men taǵdyrlas Qajy Janymhan Tileý­baıulynyń balasy, Túrkııadaǵy qazaq dıasporasynyń belgili ókili Dálelhan Janal­taıdyń (1922-2012) jeke arhıvi saq­taýǵa alyndy.

Hasan Oraltaıdyń arhıviniń qomaqty bir bóligi Nur-Sultan qalasyndaǵy Qazaqstan Respýblıkasynyń Ulttyq aka­demııa­lyq kitaphana qorynda saq­taýly ekeni belgili. «Mádenı mura» baǵdar­lamasy aıasynda akademık Rymǵalı Nur­ǵalı ákelgen Hasan Oraltaıdyń arhıv qorynda barlyǵy 411 tom, 6441 jeke qu­jattar: kitaptar, ensıklopedııalar, sózdikter, qoljazbalar, fotoqujattar, aýdıoqujattar, merzimdi basylymdar, qyz­mettik is-qaǵazdar, hattar, t.b. top­tastyrylǵan.

Shyǵys Túrkistan, Qazaqstan, Úndis­tan, Túrkııa, Germanııa, t.b. elderdiń tarıhyna qatysty qazaq, túrik, aǵylshyn, orys, nemis, ózbek, uıǵyr, shaǵataı, qytaı, t.b. tilderdegi qujattarda osy elderdegi qazaq­tardyń tarıhy, turmysy, ekonomıkasy, saıası jaǵdaıy, dinı senimderi, t.b. máse­le­ler jaıly qundy derekter bar.

Almaty qalasyndaǵy Ortalyq mem­lekettik arhıvte HH ǵ. 30-40 jyldary Shyǵys Túrkistanda qýǵynǵa ushyrap, odan Úndis­tan men Pákistanda turaqtap, 1953-1954 jyl­dary Túrkııaǵa Pákistandaǵy qazaqtar kóshin uıymdastyrýshylardyń biri, 1991 jyly atajurtyna oralǵan din jáne qoǵam qaıratkeri Halıfa Altaı Ǵaqypulynyń (1917-2003) arhıvi saqtaýly.

Shyǵystúrkistandyq, Qytaıda qýǵyn-súrgindi bastan keshirgen etnograf-ǵa­lym Jaǵda Babalyqulynyń (1917-2010), sondaı-aq Shyǵys Qazaqstan oblysy, Aqsýat aýy­lynda dúnıege kelgen, Ospan batyrdyń keńes­shisi bolǵan, Qytaı ók­temdigine qarsy qazaq­t­ar arasynda nası­hat jumystaryn júr­gizgen, «ult­shyl­dyǵy» úshin 1950- 1976 jj. saıası qýǵyn-súrginge ushyrap, jazalaý lage­rinde otyryp shyqqan Shahkárim Akra­mıdiń (1921-2003) qujattary bar. Ol Altaı, Tarbaǵataı partızandyq qozǵa­lystary, Barkól búligi, qazaq tarıhy, Islam taǵylymdary týraly eńbek­ter jazǵan. Jaǵda Babalyqulynyń ar­hıvi­niń qomaqty bir bóligi Qazaqstan Res­pýblıkasy Ortalyq memlekettik arhı­vinde saqtaýly.

1941 jyly keńes-german soǵysynyń basynda Polshamen shekaralas Brest-Lıtovsk mańynda tutqyndalyp, 1943 jyly Germanııaǵa oqýǵa ketken, talaı «ólimnen ónerimen tiri qalǵan», al soǵys­tan keıingi jyldary Mustafa men Marııa Shoqaıdyń Nojan-sıýr Marn qalasyndaǵy úıinde turǵan, 1950 jyldan ómiriniń aqyryna deıin Ystanbulda turaq­tap, shırek ǵasyr boıy Ystanbul sımfonııalyq orkestriniń skrıpkashysy bolǵan Álim Almattyń (Ǵalymjan Ábsalamov) (1917-2018) ómir tarıhyn ta­rıhshy K.Ilıasova birshama zerttedi, kitap shyǵardy. Otandasymyzdyń arhıvin jınaq­tap alý isi ári qaraı da jalǵasyn tabýy tıis.

О́tken ǵasyrdyń 20-40 jyldary emı­grasııadaǵy túrkistandyqtardyń rýhanı jetekshisi bolǵan M.Shoqaı arhıvi ar­qyly onyń qorshaǵan ortasyn, túrki zııa­lylarynyń esimderin naqtylap, arhıv­terin jınaqtaý jumysy – aldaǵy ýaqytta jalǵasa beretin aýqymdy is-shara.

Shetelde súıegi qalǵan asyldardyń qatarynda aty kópshilikke málim de beımá­lim mynadaı tulǵalar bar (Amantaı Káken aǵamyz­dyń arhıv derekteri boıynsha berilip otyr):

Hakim Tynybekov 1914 jyly Aqmola oblysynyń Qorǵaljyn aýdanynda týǵan. Soǵysqa deıin KSRO Ǵylym akademııa­synyń Qazaq fılıalynyń ǵylymı qyzmet­keri bolyp qyzmet atqarǵan. Túr­kis­tan ulttyq komıtetinde (TUK) «Mıllı Túrkistan» jýrnalynyń redaktory, keıin barlyq musylman komıtet­teriniń ortalyq organy – «Túrik birligi» gaze­tin uıymdastyrýshylardyń biri bol­ǵan.

Qorǵaljyn óńirinde týyp-ósken, elin, jerin qorǵaımyn dep soǵysqa attanyp, tutqynǵa túsken, eline kelgende «halyq jaýy» atanyp, áýeli atý jazasyna, sosyn 25 jylǵa sottalǵan. Venada óziniń ana tilin qorǵap, baıandama jasaǵan, Qazaq eliniń, jalpy túrik jurtynyń jarqyn bolashaǵyn ańsaǵan. Sol Hakimge óz elinde senimsizdik kórsetildi, aıdaýǵa jiberildi, sonda júrip dúnıeden ótti.

Qarys Qanatbaev 1911 jyly Batys Qazaqstan oblysynda týǵan. Taý-ken ınjeneri. TUK-niń bas hatshysy. Valı Kaıýmnen bólinip shyqqan soń Túrkistan ulttyq keńesiniń prezıdenti bolǵan.

«Qobyzshy Qorqyt» – aqyn Májıt Aıtbaev, 1913 jyly Qyzylorda oblysynda týǵan, «Mıllı ádebıet» jýrnalynyń redaktory. «Abylaı» poemasynyń avtory, birneshe kitaby jaryq kórgen.

Máýlikesh Qaıboldın («Asan qaıǵy») Lenıngrad ýnıversıtetiniń fılosofııa fakýltetin bitirgen. О́leńderi men áńgimeleri Qazaqstan men Máskeýdegi gazet-jýrnaldarda, nemisshe jazǵan óleńderi Berlındegi nemis tilindegi jýrnaldarda jaryq kórgen. Onyń «Jumaqtan kelgen járdem» degen romany bar.

Osy jáne esimderi áli de aýyzǵa alyna qoımaǵan tulǵalar ómirine qatysty derekterdi jınaqtaý, ǵylymı-zertteýler aıasyn keńeıtý, zerttep-zerdeleý arhıv isi salasy qyzmetkerleriniń qasıetti boryshy.

 

Ǵazıza ISAHAN,

Nur-Sultan qalasy memlekettik arhıviniń ǵylymı-zertteý bóliminiń jetekshisi