Silkway halyqaralyq ýnıversıtetindegi túrkologııalyq zertteýler: maqsat-mindetteri men nátıjeleri

Silkway halyqaralyq ýnıversıtetiniń basshylyǵy ýnıversıtettiń alǵashqy rektory bolyp, oqý ornynyń qalyptasyp damýyna eńbek sińirgen túrkolog-ǵalymnyń esimin bilim alýshy jastarǵa úlgi etý maqsatynda arnaıy «Professor M.Orazov kabınetin» ashyp, jyl saıyn bilim berý men túrko­logııa­nyń ózekti máselelerine arnalǵan dástúrli «Orazov oqýlary»  halyq­ara­lyq ǵylymı-tájirıbelik konferensııasyn ótkizip keledi. Keıingi jyldary bul konferensııaǵa qatysýshy sheteldik ǵa­lymdardyń da sany arta túsýde. Osyndaı ǵylymı bas­qosýlarda ǵalymdar ózara pikir almasyp, oı bólisedi, túrkologııa ǵylymynyń jet­ken jetistikteri men keleli máseleleri týra­ly oılaryn ortaǵa salady.

Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasy N.Á.Nazarbaevtyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» jáne «Uly dala­nyń jeti qyry» baǵdarlamalyq ma­qa­lalaryndaǵy túrkologııa ǵylymynyń al­dyna qoıylǵan mindetter búginde jalpy túrki elderiniń tarıhyn, tili men áde­bıe­tin, túrki dúnıesiniń álemdik órke­nıet­tegi ornyn anyqtaýdaǵy ǵylymı baǵ­dar­lamaǵa aınalyp otyr. Qazirgi ja­han­­daný dáýirinde túrki halyqtarynyń ózara yntymaqtastyǵynyń da artyp otyr­­­ǵany belgili. Osyndaı ýaqyt tala­byna saı ýnıversıtetimizde 2019 jyly qu­rylǵan «Túrkologııa» ǵylymı orta­ly­ǵynyń negizgi maqsaty – túrki halyq­ta­rynyń dúnıetanymy men tarıhyna, tili men ádebıetine, etnografııasyna, túr­ki mádenıetiniń sabaqtastyǵyna, ózara jáne ózge kórshiles halyqtarmen ıntegra­sııa­laný máselelerine qatysty jazba derek­kóz­der men dalalyq ekspedısııa materıaldaryna sınhrondy (qazirgi kezeńi) jáne dıahrondy (tarıhı) turǵydan zertteýler júrgizý, sondaı-aq túrkologııa ǵy­lymynyń qalyptasý kezeńderiniń teo­rııa­lyq-ádistemelik aspektilerin zertteýge úles qosý bolatyn.

Ortalyqtyń negizgi mindetterine joǵa­ry­da atalǵan derektemelerdi jınaq­tap, jazba eskertkishterdiń elektrondy bazasyn jasaý; jınaqtalǵan materıaldardy ǵylymı turǵydan saraptaý; jazba mu­ra­lardyń ǵylymı basylymdaryn jarııa­laý; olarǵa túrli aspektilerde zertteý jumys­ta­ryn júrgizý jáne nátıjelerin jarııalaý jatady.

Bul saladaǵy zertteý jumys­ta­ryn júr­gizý úshin aldymen jazba eskert­kish­­­terdiń túpnusqa basylym­da­rynyń fak­sımıle­leriniń, olar týraly zert­teý­­ler­diń elektrondy qoryn jasaý kerek boldy. Qazir Túrkologııa ǵylymı orta­­ly­ǵynda Mahmut Qashǵarıdiń «Dı­vanı Luǵat at-Túrk» eńbeginiń túrik, aǵyl­shyn, qazaq, ózbek, uıǵyr, parsy, orys til­de­rin­degi jarııalanymdary men ol týraly zert­teýlerdiń, XIII-XIV ǵasyrdan jetken «Kodeks Kýmanıkýs» eskertkishiniń túpnusqasynan bastap, latyn (Geza Kýýn, 1880), nemis (Grenbek, Radlov), aǵylshyn (Drımba, Pıter Golden), orys (Garkaves, Radlov), qazaq (Quryshjanov) tilderindegi basylymdary men zertteýlerdiń, XIII-XV ǵasyrlardaǵy Mysyr mámlúkteri eskertkishteriniń, XVI-XVII ǵasyrlardaǵy armıan jazýly qypshaq eskertkishteriniń, Altyn Orda, Horezm jazba eskertkishteriniń faksımıleleri jınaqtaldy. Qazaq til bilimi tarıhynda Horezm eskertkishteriniń tili zertteýshiler nazarynan tys qalyp keledi. Osy olqylyqtyń ornyn toltyrý maqsatynda bir izdenýshimizge Rabǵýzıdiń «Qysas ýl-ánbııa» eskertkishiniń tili týraly taqyryp bekitilip berildi.

Ortalyqtyń basty maqsatynyń biri  – tildik kafedralardyń oqytýshy-profes­sor­lar quramyn, magıstranttar men doktoranttardy tarta otyryp, til tarıhy týraly zertteýler júrgizý bolǵandyqtan, keshendi zertteý taqyrybyna Ýnıversıtet ǵy­lymı keńesiniń sheshimimen «Túrki jazba muralary jáne olardyń qazaq tili men ádebıetin zertteýdegi mańyzy men sabaq­tas­tyǵy» degen keshendi taqy­ryp beki­tildi. Eki ǵylymı top  «Túrki jazba mura­larymen qazaq tiliniń sabaq­tas­tyǵy máse­leleri» jáne «Qazaq ádebıeti tarı­hyn­daǵy aýdarma jáne ádebı baılanystar» degen baǵyttar da zertteý jumystaryn júrgizýde.

Túrki halyqtarynyń ortaq murasy sanalatyn ortatúrki jazba eskertkishterin tarıhı-salystyrmaly turǵydan zertteý, ıaǵnı týystas túrki halyqtarynyń tarıhı damý erekshelikterin óz boıynda saqtap otyrǵan sóz marjandaryn qury­lym­dyq, tanymdyq jaǵynan salystyra zertteý túrki dúnıetanymyndaǵy, máde­nıeti men bolmysyndaǵy, rýhanı ále­min­­degi, tilindegi túrli ózgerýlerdiń ta­bı­­­ǵatyn zerdeleý, negizi bir týystas ha­lyq­tardyń tilderindegi leksıkanyń sol ha­lyqtardyń etnostyq erekshelikterin eskere otyryp, tarıhı damý jolymen baılanysta qarastyrý barysynda jasalǵan tú­ıindeýler men tyń tujyrymdarǵa je­te­leıtin qorytyndy oılar jınaqtaýǵa múm­kindik beredi.

Ýnıversıtetimizdiń ortatúrki jazba eskertkishterin zertteıtin ǵylymı ále­ýe­tine­ keler bolsaq, tildik pánder ka­fed­ra­syndaǵy qazaq, orys tiliniń maman­­dary, áde­bıetshiler, shet tilderi ka­fed­ra­syn­da­ǵy aǵylshyn, nemis, arab tilde­riniń mamandary osy ortaq taqyrypqa tar­ty­lyp otyr. Joǵary oqý oryndarynda túrkologııanyń ózekti salasy – derekta­ný boıynsha túpnusqany oqı biletin ma­­mandar daıarlaýǵa basa nazar aýdarý boıynsha ýnıversıtetimizdiń alǵashqy quryltaıshysy B.S.Iýnýsov atyndaǵy «Stýdentter arasyndaǵy úzdik ǵylymı ju­mystar» konkýrsynyń jeńimpaz stý­dent­teri latyn, arab, armıan grafıkasymen ja­zylǵan ortatúrki eskertkishterinen maman­danýda.

Keńes ókimeti ydyraǵannan keıin, onyń quramynda bolǵan túrki halyqtary damýy­nyń jańa kezeńi bastaldy. О́z aldaryna derbes memleket bolǵan Qazaqstan, О́zbekstan, Qyrǵyzstan, Ázerbaıjan, Túrik­menstan elderi damýdyń jańa jolyna tústi. Osy kezeńnen bastap túrki halyqtarynyń, meıli olar derbes memleket bolsyn, meıli ózge eldiń quramynda bolsyn, óziniń túp tarıhyna, shyqqan tegine, tildik, ádebı-mádenı muralaryna, etnogenezi men etnografııasyna, jalpy túrki órkenıetine bet burý bastaldy.

Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasy N.Á.Nazarbaevtyń egemendiktiń alǵashqy kúnderinen bastap-aq túbi bir túrki memleketteriniń saıası-ekonomıkalyq, mádenı-rýhanı turǵydan birigýi qajettigine basa nazar aýdarǵany belgili. Nátıjesinde, 1993 jyly 12 shildede Almatyda egemendi elder, federaldy sýbektiler men avtonomdy aımaqtar quryltaıshy bolyp, 14 eldiń ókilderi qol qoıǵan kelisimge sáıkes Túrki mádenıetin jáne ónerin damytý halyqaralyq uıymy (Uluslararası Türk Kültürü Teşkilatı TÜRKSOY) quryldy.

TÚRKSOI uıymynyń basty maqsat­ta­ry:

- halyqaralyq qatynastarda jańa tepe-teńdiktiń qurylýy maqsatynda aýmaqtyq jáne búkil dúnıejúzilik deńgeıde jańa mádenı uıymdardy qoldaý;

- túrki tilinde sóıleıtin halyqtar men elder arasynda dostyq qatynastar qu­ryp, ortaq túrki mádenıetin, tilin, tarıhyn, ónerin, ádet-dástúrlerin zerttep, jal­py­ǵa jarııa etý, damytý, saqtaý, bo­la­shaq ur­paqqa mura etý, baıandy qylý;

- túrki dúnıesinde ortaq bir til men álip­bı qoldanylýy úshin tıisti orta jáne jaǵ­daı qalyptastyrý;

- túrki dúnıesi halyqtarynyń ortaq ótkeniniń, tarıhynyń, tili men ádebıetiniń, mádenıeti men óneriniń birtutas kúıinde ǵylymı zerttelýin kúsheıtý;

- ulttyń tarıhyn, ana tilin, ádebıetin, mádenıeti men ónerin, ádet-ǵurpy men dás­túr­lerin bolashaq urpaqtarǵa mura etý úshin jaǵ­daı jasaý sııaqty ózekti máseleler bol­dy.

Bul, óz kezeginde, qazirgi túrkologııalyq zert­teýlerdiń baǵyt-baǵdaryn aıqyndaǵan baǵdarlamaǵa aınaldy. Osy ustanymdy júzege asyrý jolynda qyrýar jumys atqaryldy jáne áli de atqarylý ústinde.

Túrki tildes memleketterdiń ynty­maq­tas­tyq keńesi taraptar arasyndaǵy ózara senim, dostyq pen tatý kórshilikti nyǵaıtý; óńirde jáne tutas álemde beıbitshilikti qol­daý jáne qaýipsizdik pen senimdi ny­ǵaı­tý; ortaq múdde týdyratyn syrtqy saıası máseleler boıynsha, onyń ishinde halyqaralyq uıymdar sheńberinde jáne forýmdarda ortaq kózqarasty izdestirý; túrki halyqtarynyń uly mádenı-tarıhı murasyn nasıhattaýda, kópshilikke tanytýda jáne taratýda buqaralyq aqparat quraldary arasyndaǵy ózara is-qımyldy jáne baılanystardy kótermeleý syndy birqatar mindetti maqsat etken.

Túrki keńesiniń IX sammıtinde Qazaq­stan Respýblıkasynyń Prezıdenti Nursultan Nazarbaev túrki dúnıesin zert­teı­tin halyqaralyq ǵylymı ortalyq qurý týraly usynys jasady. 2010 jyly ba­ýyrlas tórt eldiń erikti túrde qurǵan bire­geı halyqaralyq ǵylymı uıymy  «Halyqaralyq túrki akademııasy» 2014 jyldyń 28 tamyzynan bastap halyqaralyq mártebege ıe boldy.

Halyqaralyq túrki akademııasy qazirge deıin 40-qa tarta ǵylymı-zertteý ıns­tı­týty, túrkologııalyq ortalyqtarmen baılanys ornatyp, memorandým bekitti. Sonymen birge 100-ge tarta sheteldik bel­gi­li túrkolog ǵalymmen birlesip, irgeli jobalardy jú­ze­ge asyrýda (osyndaı jobalarǵa qatys­qa­nymyz úshin alǵysymyzdy bil­diremiz). Sonyń biregeıi qyrǵyzdyń «Manas» eposynyń jańadan tabylǵan bir nusqasyn latyn jazýyna negizdelgen ortaq túrki álipbıimen jarııalanýy boldy.

Muny qazaq jazýyn latyn álipbıine kó­shirýge daıyndyq jumystaryn jasap jat­qan bizdiń ǵalymdarymyzǵa da, latyn jazýyna kóshken ózge túrki mem­le­ket­te­ri­niń ǵalymdaryna da tól dybystarymyzdy tańbalaýda ortaq nátıjege kelýge múm­kin­dik beretin úlgi dep qabyldaǵanymyz jón.

Túrki keńesiniń atqarǵan taǵy bir mańyzdy jumysy Túrik ýnıversıtetteri odaǵynyń qurylýy boldy. Onyń ne­gi­zi Túrki keńesi is-sharalary aıasynda 2013 jyly qalandy. Qazirgi tańda Ázer­baı­jan, Qazaqstan, Qyrǵyzstan jáne Túrkııanyń birneshe joǵary oqý orny atalǵan odaqtyń múshesi bolyp tabylady. Bul – túrki halyqtarynyń bilim berý men ǵylym salasyndaǵy túrki elderi jas­tarynyń ózara yntymaqtastyǵyn, oqy­tý­shylar quramynyń tájirıbe almasýlaryn, stýdentter men magıstranttardyń, doktoranttardyń ózge oqý oryndarynda taǵylymdamadan ótýlerin qamtamasyz etetin biregeı uıym. Stýdentterge arnal­ǵan arnaıy «Orhýn» baǵdarlamasy aıa­syn­­da uıymǵa múshe oqý oryndarynyń stýdentterine ózara almasyp bilim berý jolǵa qoıylǵan. Osyndaı múmkindikti paı­dalaný arqyly bizdiń ýnıversıtet qazir Túrkııa­nyń birneshe ýnıversıtetimen ózara ynty­maqtastyq memorandýmyn bekitti.

О́zara yntymaqtastyq týraly memo­ran­dýmdarǵa sáıkes A.Baıtursynuly atyndaǵy Til bilimi ınstıtýty, M.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtymen birlese otyryp, túrkologııanyń jáne qazaq til biliminiń ózekti máselelerine arnalǵan ortaq ǵylymı-zertteý jumystaryn júr­gizý, osy salalar boıynsha magıstranttar men doktoranttardyń taqyryptaryn aıqyndaý, olardyń jumystaryna keńesshi bolý máseleleri qolǵa alynýda. Osyndaı yntymaqtastyq nátıjesinde M.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýty shyǵaryp jatqan bestomdyq «Ejelgi dáýir ádebıetiniń antologııasy: Islamǵa deıingi ádebı jádigerler» (Almaty, 2019) dep atalatyn alǵashqy tomyna «Dana Hıkar hıkaıasy. Aýdarmasy, transkrıpsııasy, faksımılesi» jarııalandy. Atalǵan mekemelermen birlesken ǵylymı konferensııa­lar, semınarlar ótkizý jolǵa qoıylǵan.

Ýnıversıtet ǵalymdary túrko­lo­gııa­nyń ózekti máseleleri boıynsha ótkizilgen semınarlar men halyqaralyq konferensııalarda óz oılarymen bólisip, otandyq jáne sheteldik ǵylymı basylymdarda maqalalaryn jarııalap otyrady. Orta­lyq jetekshisi S.Qudasov – Túrkologııa sa­la­­syndaǵy bedeldi halyqaralyq eki ǵy­­lymı jýrnaldyń redaksııalyq keńe­si­niń, Halyqaralyq túrki akademııasy «Ata­lar mırasy: mýltımedıalyq qor» portalynyń Ǵylymı-redaksııalyq alqa­sy­nyń múshesi.

Ortalyqtyń taǵy bir jumysy Halyq­ara­lyq túrki akademııasy tarapynan da­ıyndalyp, 2020 jyly baspadan shyqqan «Tıýrkskıı mır. Istorıko-kýltýrnyı atlas» atty eńbekke atsalysýy boldy. Eńbektiń tusaýkeseri túrki memleketteri ókilderiniń qatysýymen halyqaralyq deńgeıde ótkeni kópke málim.

Ýnıversıtet tarapynan jyl saıyn uıymdastyrylyp ótkiziletin «Orazov oqýlary» ǵylymı-tájirıbelik konferensııasyn qosa uıymdastyrýshylar qatarynda 2019-2020 jyldary Halyqaralyq túrki akademııasy, A.Baıtursynuly atyndaǵy Til bilimi ınstıtýty, M.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýty, Tokat Gazıos­manpasha ýnıversıteti, Baký mem­le­kettik ýnıversıteti, kórshiles О́zbek­s­tan, Qyrǵyzstannyń joǵary oqý oryn­darynyń bolýy túrkologııalyq zert­teý­lerdiń mańyzdylyǵyn kórsetse kerek. Konferensııada alys, jaqyn shetelderdiń ǵalymdary ózderiniń ǵylymı oı-pikir­le­rimen bóliskeni, qatysýshylardyń geogra­fııa­lyq aýmaǵynyń keńeıe túsýi bul sa­la­­daǵy baǵytymyzdyń durys ekendigin kór­setedi.

2022 jyly professor M.Orazovtyń týǵanyna 80 jyl tolady. Osy oraıda Halyqaralyq túrki aka­demııasynyń prezıdenti Darhan Qydyráliniń ǵylymı eńbekteriniń to­lyq jınaǵyn akademııa tarapynan basyp shyǵarý týraly usynysy boıynsha jumystar júrgizilýde.

Iftıhar IýNÝSOV,

Silkway Halyqaralyq ýnıversıtetiniń prezıdenti,

Seısenbaı QUDASOV,

SWIU «Túrkologııa» ǵylymı ortalyǵynyń jetekshisi