Áldeqandaı sharýamen Almatydan Shymkentke jol júretin boldyq. Jolaýshy tasymaldaıtyn kólikterdiń kúndiz de aǵylyp jatatyny belgili, alaıda, «atar tańǵa júrseń de, batar kúnge júrme» deıtin keshegi qısyn búginge júrmeıdi, avtobýstar Almatydan túnde attanady.
Aqsham mezgili bolyp qalǵan ýaqyt, bıletimizdi alyp, saparlastarmen ıin tirese baryp ornymyzǵa jaıǵastyq. Alys sapar alǵashqy qadamnan bastalady, bastysy, ermek etkenge teledıdary bar jaıly, jańa avtobýs. Shahar shekarasy ispetti «Altyn orda» atalatyn aýmaqtan shyǵa bere, avtobýs júrgizýshisi «Pravıla ýgona» degen fılmniń dıskisin qosty. Jol uzaq, buryn uzyn jolǵa avtobýspen shyǵyp kórmegen soń shalqaıyp jatyp el qatarly biz de qyzyqtap kóz saldyq. Reseı men Ýkraınanyń dos bolyp turǵan kezinde birlesip túsirgen qylmys taqyrybyndaǵy detektıv serıaldyń ssenarııin jazǵan – Murat Tóleev. Atys-shabys, zorlyq-zombylyq, adam óltirý sııaqty qylmys taqyrybyndaǵy «shedevr» fılmderdi shyǵarýda aldyna qara salmaıtyn Reseıdiń kınonaryǵynda sheberligi olardan ótip, úlken básekede qylań berip júrgen bul qaı qazaq boldy degen áýestik álgi fılmge eriksiz shuqshıtty. 40 mınýttan turatyn segiz serııanyń alǵashqy mınýttarynan-aq ajal múńkigen aqshanyń sońyndaǵy ala shapqyn bastaldy da ketti – jeńil kólikterdi ıesinen tartyp alyp aıdap áketý, joǵary jyldamdyqpen aǵyzyp kele jatyp aýdarylý, quqyq qorǵaýshylardyń zańdy belden basyp, qylmyskerlerge satylýy, qyzylsheke tóbeles, qandy oqıǵalardyń tizbegi sekýnd saıyn jalǵasyp, 700 shaqyrymǵa jýyq joldy «qysqartýǵa» tolyqtaı jetti. Tylsym tún tynyshtyǵyn buzǵan bul beınekórinisterge soǵylǵan kóliktiń, atylǵan qarýdyń, shaǵylǵan áınektiń, shyńǵyrǵan adamnyń daýysy qosylǵanda, zaýlap kele jatqan avtobýs jolynan taıyp, áne-mine zaýal kelip qalǵandaı jan murynnyń ushyna keledi.
«Búıtken qazaǵy bar bolsyn» dedik, ıneniń ushynda otyryp tańǵa deıin sol fılmdi kórgen ózimizge ıakı, jantúrshigerlik oqıǵany kórýge májbúr etken júrgizýshige renjigenimizdi bilmeı meń-zeń qalpy kólikten túsip bara jatyp. Eń sumdyǵy sol, qaıtqanda basqa avtobýsqa otyrǵanymyzben, onda da osy qıqýlaǵandardyń qandy qasaby, aıyrmashylyǵy «Rasplata» dep atalady...
Avtobýs ishin azan-qazan etip, bir-bir úıdiń arqasúıerin, asyraýshysyn, altyn qazyǵyn, qazynasyn, shamshyraǵyn tıep alyp quıyndatyp kele jatqan júrgizýshi kóktiń qarymta qaharyn almady qaıta, janymyz aman qaldy. Jol keshirdi. Únemi keshire bermeıtinin, dál osy adam tıegen avtobýstardyń jol apatyna jıi túsip jatatynyn kúnde kórip, estip júrmiz. Baqytsyzdyqtan, qaıǵydan bárimiz qashyq bolǵymyz keledi. Beıbit kúnde qasirettiń qurdymyna qulap, jol apatynan qaıtys bolatyndardyń sany soǵysta júrip qaza tabatyndardyń sanymen teńesetin dárejege jetti. Jyldamdyǵyn asyryp júrgizgenimen qoımaı, adamǵa jaǵymsyz áser etetin fılm kórsetip, ómirin qaterge tikken osy avtobýs júrgizýshisiniń beline granata baılap alyp atoılap shabatyn terroıst-kamıkadzeden ne aıyrmashylyǵy bar, mysaly?
Nátıjesinde, bıylǵy jyldyń 1 aqpanyndaǵy derek boıynsha, karantın kezinde shekteý qoıylyp, kólik qozǵalysy tejeldi degen 2020 jyly 13 515 jol-kólik oqıǵasy tirkelip, 19 841 adam zardap shekken, 1997 adam, ıaǵnı 2 myńǵa jýyq adam qaıtys bolǵan. Adam ólimimen aıaqtalǵan, jaraqattanǵandar sany jaǵynan ádettegideı Almaty qalasy eń aldyńǵy orynda. Jol-kólik oqıǵasynyń kórsetkishi 2019 jylmen salystyrǵanda 19,3 paıyzǵa ǵana tómendegen. As pen toı dese andaǵaılap shabatyn sabylys tyıyldy degendegi kórsetkishtiń tómendegen túri osy ǵana. Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymynyń dereginshe, Qazaqstan boıynsha jyl saıyn ár 100 myń turǵynǵa shaqqanda 17,3 adam ólimi tirkeledi. Álemdik kórsetkishte bul ortańǵy oryndardyń birine tıesili. Halqy bizden 10 mln-ǵa artyq Aýstralııada osy kórsetkishpen bes adam ajal qushsa, alyp aýmaqta ornalasqan halqy az el úshin bul tipti de keshirilmeıtin kórsetkish.
Qudaıyn júregine qundaqtap alyp, belgisizdikke bas qoıyp alys saparǵa shyqqan músápir jolaýshyǵa alystaǵy bále-jala atys-shabys kınonyń áserimen-aq taban astynan tabylýy múmkin. Zorlyqshyl kınonyń agressııasy bas kletkasynan bastap júrek, júıke tamyrlaryn tutas jaılap, aqyrynda sanasy, denesi túrshikken adamnyń óz mineziniń de ashýlanshaq, qatal tartatyny, psıhologterdiń qatigezdikti nasıhattaıtyn fılmderdi kórýden saqtandyratyn dabyly tekten-tek emes. Árıne, jol qaýipsizdigi úshin qorqynyshty kıno da, bilim de jaýapkershilik arqalamaıdy, oǵan bar bolǵany sana bıiktigi men ereje-tártiptiń saqtalǵany ǵana kerek. Efırdiń arzanqol, qaradúrsin «ekshnderin» tabys tabýdyń bir quraly etken ekstremaldarǵa muny qaıtip túsindirersiń?..