Tarıh tolqynyndaǵy sabaqtastyq

О́tken ǵasyrdyń toqsanynshy jyldarynan bastap Túrkistanǵa qonys aýdaryp, jazýshylyq maqsatpen túr­tinek­tep júrgen bizdiń jadymyz aldama­sa, Elbasy 1992 jyly О́zbekstan Prezı­denti Islam Karımov, Qyrǵyz Respýb­lı­kasy Prezı­denti Asqar Aqaevpen osy já­diger shaharda kezdesip, ol tarıhqa «Túr­kistan memorandýmy» bolyp endi. Ult uranshysy Sherhan Murtaza Túrki­stan­ǵa betburys bastaldy dep bas basy­lym­­nyń aıqara betinde alaqaılap jazdy.

Rasynda «Túrkistan memorandýmynan» kútkenimiz kóp-ti. Elbasynyń «budan bylaı túrki halyqtary basshylarymen kıeli Túrkistanda kezdesip turatyn bolamyz» degen úni qulaqta, qulaqta emes-aý áli júregimizde!

Elbasy Túrkistanǵa birde Qazaqstan táýel­sizdigin jarııalaný boıynda tanyǵan baýyr­las Túrkııa Respýblıkasynyń sol kez­degi Prezıdenti – Turǵyt О́zalmen, kele­side Súleımen Demırelmen jarasyp birge keldi. Túrkistanda Q.A.Iаsaýı atyn alyp, Halyqaralyq qazaq-túrik ýnıver­sıteti ashyldy.

Túrkistan uǵymy – aýyl men qala ara­syndaǵy ózimiz aıalaı qaraıtyn aıadaı sharqy shaHarmen shektelip qalmasy haq. Ol – Qytaı qorǵanynan Dýnaı etegine deıin kerilip jatqan keń alqap, bórili baıraqty, baıtaq el. Talaı kóshpeli ómirdi, talaı kentti tirshilikti bastan keshken, san márte suq kóz qadalǵan, jaý san márte jú­re­gin jaralaǵan, erlikpen qaıtaryp alyp, urpaǵy saıalaǵan uly ólke, tutas óńir!

Túrkistan – V-VIII ǵasyrlarda qury­lyp, dańqy dáýirlep jaınaǵan, sońynan jaman kózdiń suǵy qadalyp, ishki alaýyz arazdyqtan jaıraǵan, aqyrynda bólin­gendi bóri jeıdi bolyp, jaýdyń oǵy jaıpaǵan ataqty Túrik qaǵanatynan talyp jetken túımedeı kóz!

Maǵjan aqyn jyrlaǵandaı tarıhta turlaýly aty qalǵan – alyp Turan oıpatynyń tebendeı tábárigi!

Bıylǵy sammıtke oraı oblys ákimi О́mir­zaq Shókeev ortalyǵyn Shornaq etip Saýran aýdanyn ádemi oraılastyra qurdy. Sol arqyly eki birdeı tarıhı toponımdi tiriltip, qatarǵa qaıta qosyp otyr. Saýran jáne Shornaq. Saýran – áride toqsan baýly Deshti Qypshaqtyń (túrkiniń), beride qazaqtyń astanasy. Al Shornaq túrkiniń bir butaǵy shor ult-ulysyna baılanysty toponım. Búginde Reseıde 14-aq myń shor ulty turady. Qalǵany qaıda? Qalǵany orta ǵasyrda osy Shornaq eldi mekeninde sútteı uıyp otyryp, Osmanly jerine «enshi alyp», aýa kóship ketken. Sonda bas­tapqy túrki ataýymen ósip-ónip otyr. Oty­rar aýdanynyń ortalyǵy Sháýildir de túrki taıpasy mekendegen kóne qonys. Sol taıpa atymen Sháýildir (Shamaldar) ata­lyp keledi. Ol da kúlli túrki balasyn ynty­maq­qa shaqyryp turǵan tarıhı toponım!

Al ózimiz qadirleı qarap, ardaqtaı táý e­te­tin Túrkistan – «Túrik qaǵanaty» ata­­la­tyn uly ımperııa, ǵajaıyp órke­nıet­ten qalǵan, urpaǵynan járdem kútip jáý­teń­degen tıtimdeı jádiger! Qazaq­tyń ǵana emes, kúlli túrkiniń tarıhı altyn besigi.

«Kóp túrik enshi alyp tarasqanda, qazaq­ta qalǵan qara shańyraq...» (M.Juma­baıuly) Túrkistan – qazaq memlekettiginiń astanasy!

«Alty Alashqa Kebe bolǵan» (Maǵjan) baba qalany Elbasy da: «Túrkis­tan – qazaq halqynyń ulttyq mem­leket­tigin dú­nıege ákelgen altyn besik ári ony kemel­­dendirgen ónegeli mektep», dep qaster tutady (Á.Kekil­baıuly). Bulardyń túrik edi arǵy zaty, Jahandy titiretken saltana­ty. Bul kúnde azyp-tozyp kúlki bolǵan, Bular da sol túriktiń juraǵaty, – dep jyr sul­­­tany Sultanmahmut jyr­laǵandaı, oı­­laýǵa qorqatyn ozbyrlyqtan HH ǵa­syr­ǵa aryp-ashyp, jadap-júdep «kırgız» atalyp jetken qazaq halqy – uly Túrik­tiń bir balasy. Túrik atyna ıe bola al­­ma­ǵanymen, túriktiń kindik qalasy – Túrki­stanǵa ıe bolyp qalýy – Alla-ta­ǵa­­la­nyń qazaqqa buıyrtqan taǵy bir nesibi!

«Túrik kindigi (ortalyǵy) – Túrki­stan» (V.Bartold), «Túrik tiliniń mu­rageri – qazaq tili» (V.Radlov) ata­latyn sebebi mine, osydan! Anadolylyq aǵa­ıyn­dardan tartyp kúlli túrkitektes, til­des ult-ulystardyń Túrkistandy «Atajurt» ataıtyn sebebi de, mine osydan!

Túrkistandy umyttyrmaq bolyp ıman­syz saıasatkerler talaı-talaı táýba­syz áreketke baryp baqty. Túrkistan umy­tyl­ǵan joq biraq. Kúlteginnen beride Túrki­stannyń kezeń-kezeńde qaıta túleýi ataqty Esim han, Abylaı han esimderimen tyǵyz baılanysty. Táýelsizdikke baǵzy kúlli túrktiń astanasy bolyp naıqalǵan Túrki­stan jaýgershilik kesir-kepıetinen shaı­qalyp baryp, jer betinen joıylyp kete jazdap, sharshap-shaldyǵyp jetken edi.

Oraıynda Elbasy tapsyrmasymen júzege asqan bir tarıhı isti atap ótý – paryz. Ol – halyqaralyq órede toılanǵan Túrkistannyń 1500 jyldyq mereıtoıy.

Bul mereıtoı da Elbasynyń ult tarıhyna adaldyǵynan týyndap jatady. Árıne, Elbasy Túrkistandy áýeli qazaq halqynyń biryńǵaı kóshpeli tirshilik keshpeı, otyryqshy bolyp, kentti turmys jasaǵan, ǵylym, bilimdi óristetken órkenıet kepili, tól rýhanı ortalyǵy retinde qaraıdy. Sonymen birge Elbasy Túrkistandy túrki halyqtarymen tarıhı tamyry bir ekenin aıǵaqtaıtyn «Túrik dúnıesi rýhanı ortalyǵy» retinde keń qarap, kemel baǵalaýdan tanǵan emes. Elbasy Túrkistan toıyn – Túrkistannyń tarıhı teńdigin áperý, túrik dúnıesinde alar ornyn aıqyndaý aktisi retinde qarady. Elbasy sóılegen sózderine zeıin qoıar kisi Túrkistan toıyn áýel bas­ta dara toılamaı, Túrik qaǵanatynyń 1450 jyldyǵymen qos qatar atap ótýdi oılaǵanyna kóz jetkizer edi. Ony 1996 jyly Qazaqstan, Ázerbaıjan, Túrkııa, Qyrǵyzstan, Túrikmenstan, О́zbekstan Prezıdentteriniń Tashkent kezdesýinde sóılegen sózinen de ańǵaramyz.

O, sol tustaǵy oıanǵan otanshyldyq rýhty kórseńiz. Buryn kósheden buraý tapsa úıine tartatyn turǵyndar endi úıinen tapqanyn alyp shyǵyp, baryn aıamaı ortaǵa tastaıtyn ádet tapty. Túrkistan toıy asa bir joǵary notadaǵy otanshyldyq saltanat boldy. Árıne, qalany kórkeıtý qarjyǵa tireledi. Ol kezde oblystyń jyldyq bıýdjeti 2 mlrd teńge shamasynda bolýy kerek. Aýdan qarjysyna aýyz tushymaıdy. Túrkistan toıyna qarjy túsirý maqsatynda oblys ákimi «Paryz» halyqaralyq qoryn uıymdastyrdy.

Maǵan sol kezdegi oblys ákimi Berdibek Saparbaev naqty tapsyrma berdi. Ońtústikten shyqqan zııalylar tizimin túgendeý, olardyń ómir-deregin qysqa qaıyryp, bir muqabada jınaqtap kitap shyǵarý. «Ońtústik zııalylary» atalatyn ǵumyr-derektik tolymdy kitap ómirge osylaı az ýaqyttyń ishinde keldi. Sol daıyn­dyq kezinde oblys ákimderine hat ta jaz­dyq. 

«Paryz» qoryna túsken qarjynyń uzyn-sany 2 mlrd 300 mln teńgege jetti. Oblys-oblystyń qomaqty járdemi bolmasa, bir «Paryz» tutas toı shyǵynyn qaıdan tartyp shyqsyn?! Arnaıy «Paryz» qoryna qarjy aýdarǵany óz aldyna, oblys-oblys Túrkistanǵa delegasııa bolyp kelip, alańdar, aıaqjoldar salyp, shahardy abattandyrýǵa kirisip ketip edi.

Tarıh talqysynda kóp qıyndyq kóre kele keńestik kezeńde qalyptasqan qalanyń jer ústi tarıhynan jerasty tarıhy qymbat. Túrkistan jerasty – arheologııalyq alyp landshaft.

Mádenıet qaıratkeri О́zbekáli Jáni­bek­tiń jan salýymen jalpy adamzat­­tyq qundylyq tizimine kirgen, IýNESKO bo­ıynsha qorǵalatyn Q.A.Iаsaýı kesene­si tozyp tur­dy. Túrkııalyq «Vakıf Inshaat» fır­masy ortaǵasyrlyq alyp eskert­kish­ti qaıta jańǵyrtýǵa Elba­sy­nyń pármenimen kirisip ketken. Alaı­da aýa, jer (topyraq), sý jaǵdaıy es­keril­meı jasal­ǵan jańǵyrtýǵa kóńi­li tolmaǵan О́ze­keń Almatydan habar joldap, qońyraý­latady da jatady. Pre­zıdentke de hat jazdy. M.Jol­das­bekovke de habarlasty. О́ziniń hali aýyr. Eki dúnıe arasynda arpalysyp júrip te О́zekeń mavzoleı jaıly bir sát­tik qate sheshim máńgilik qasiretke ushy­ratýy bek múmkin dep shyryldady. Máde­nıet komıtetiniń tóraǵasy Dúısen Qa­seıinov, «Qazqaıtajańǵyrtý» negizin salý­shy Qanat Tuıaqbaev eki kúnniń birinde Túrki­stanǵa keledi. Týys túrikterdiń fırmasy us­tanǵan metodıkaǵa kóńili tolmaǵan tusta ob­lys ákimi Tashkenttiń Mádenıet ınstıtýtynan maman professorlar shaqyrtyp qoıady...

IýNESKO sarapshysy Shlomıt Karen Staın, Syrtqy ister mınıstrliginiń IýNESKO boıynsha ókili Rýstam Muza­farov 1999 jyly Q.A.Iаsaýı mavzoleıi­niń qabyrǵasy qaqyraı bastaǵanyn aıtady. Mádenıet komıtetiniń tóraǵasy D.Qaseıinovpen ózara aqyldasa kele oblys ákimi qalany qaq jaryp ótetin Samara-Shymkent magıstraldy tas jolyn qalany aınalyp ótetindeı jol­ǵa aı­nal­dyrýǵa pármen berdi. 14,5 shaqy­rym­dyq aınalma jol jurttan «jylý» jınaı júrip, solaı tar kezeńde salynyp edi.

Túrkistannyń shyn jasy 1500 jyldan ármen, shamamen 3 myń jyl deıdi Rah­manqul Berdibaı. Bir Rahmanqul emes, el-elden, jer-jerden ǵalymdar tara­pynan osyndaı pikir jańǵyryǵyp jatty. Ári tart ta beri tart áńgimeler shyǵa bastaǵanda oblys basshysy Reseı Ǵylym akademııasynyń Sibir bólim­shesi­niń basshysy, aıtýly arheologııa tulǵa­sy A.P.Derevıankomen jalǵasyp Qoshqorǵan, Shoqtas arheologııalyq land­shaftyn qazýdy uıymdastyrdy. Arheologııalyq halyqaralyq ekspedısııa A.P.Derevıanko, Marsel Ott (Bel­gııa), V.T.Petrın, A.G.Rybalko, J.Taı­maǵambetov, Z.Isabekov quramynda iske kiristi. Túrkistan tarıhy jaıynda ǵy­lym­­daǵy ártúrli kózqarasty biriz­den­dirý maq­saty qolǵa alyndy. Álem­niń álde­neshe arheologi tize qosa qımyl­dap, je­misti jumys júrgizdi. «Ranne­pa­leo­lı­tı­cheskıe mıkroındýstrıalnye komp­leksy v travertınah Iýjnogo Kazahstana» (Novosıbırsk 2000) atalatyn asa qundy eńbek ómirge keldi. Ol eńbekte Túrkistannyń tabıǵı jasy – 2500 jyl dep dáleldeıdi álemdik óredegi ǵalymdar.

Jataǵan úıler jypyrlaǵan Túrkis­tan ınfraqurylymnan «aman». Atymen joq dese de bolady. Qalanyń ajar-kór­kin ashyp, sáýlettik saltanatyna jańa­sha sıpat berý kerek. Qýandyq aqyn jyr­­laǵand­aı, aq shańǵa bógip qalǵan kóne shahar­dyń ınfraqurylymyn jasaý, sóı­tip aqshańqan qalaǵa aınaldyra jań­ǵyr­tý ol kezde qıynnyń qıyny boldy. «Árkim óz úıin aqtasyn, qorasyn jón­desin...» devızimen bastalǵan qalany kór­keıtý jumysy erekshe qarqyn aldy.

Biraq Túrkistan sekildi qalaǵa bardy usy­nyqty ustaý, jamap-jasqap jóndeý az­dyq etetin edi. Qalaǵa úlken qury­lystar, kú­rdeli jóndeýler qajet. Basqasyn bylaı qo­ıyp, erteń toıǵa keletin qonaqtardy qa­byldap, Túrki­standa túsiretin qonaq úı de joq. Toı jaqyndaǵan saıyn qonaq úı salý bá­se­ke­ge aınaldy. Qalada jekemenshik qo­naq­úı salýshylar kóbeıdi. Túrkistanda on­shaqty qonaqúı shańyraq kóterdi. Áli de az.

Qonaqúı – Túrkistan qurylysynyń bir parasy ǵana. Mádenıet saraıy, teatr, akterler úıi, mýzeı, kitaphana, dostyq kanaly, stadıon, saýyqtyrý kesheni sekildi qurylystar júrip berdi. Buryn bar qurylystar qaıta jańǵyrta, jóndeldi. Aýyz sý máselesi de kún tártibinde boldy. Oı, másele kóp edi.

Túrkistandy temir jol qaq jaryp ótedi. О́mir ózegindeı kúretamyr joldyń eki beti de halyq. Osy eki jaǵalaý aspa kópirdiń joqtyǵynan bir-birine qıyn qatysar edi. Túrkistandyqtar kópten armandap kelgen aspa kópir de toıǵa tartýǵa aınalyp ómirin bastady.

Nasıhat – órkenıetti qoǵam úshin basty baılyq. Túrkistan toıy tusynda álem bas­pasózi qozǵalysqa tústi. Álem bas­pa­sózi arqyly Túrkistan dańqy tórt­kúl dú­nıege túgel tarady. Toıǵa dúnıe ­júzi­nen bas­pasóz ókilderi kelip qatysty. Halyq­ara­lyq baspasózdiń demeýimen «Túrkistan», «Túrki­stan saltanaty» sekil­di fotoalbom ki­taptar elimizdiń ishinde, tysynda (Túrkııa­da) jaryq kórdi. Esimhan alańy, etnoskver, saýda qalashyǵy boı kótere bastady.

Oblystaǵy Syrdarııa kópiri, Máde­nıet jylyna oraı óner adamdaryna 224 páter berý, «Taý samaly» atap qazaq balalar artegin salý sııaqty oblys boıynsha ilkimdi jumystar qos qabat júrip jatady.

Toıǵa daıyndyqty baqylaý úshin memlekettik ınspektorlar kelip ketip júredi. Toıǵa daıyndyqty baqylaý, Premer-Mınıstr, Memlekettik hatshy, Parlament Spıkerleri de at shaldyryp jatty, janqııarlyqpen jasalǵan jumysty kórip, baǵasyn berip otyrdy. Aǵymdaǵy baspasóz bári-bárin shejirelep jazyp júrdi. Erjuman Smaıyl bas­tap, «Egemen Qazaqstan» jýrnalısteri Túrkistanda aptalyq ótkizdi.

 Aıta keterlik bir jaǵdaı, Prezı­dent apparatynyń oblysty baqy­laı­tyn sol kezdegi ınspektory birde N.Á.Nazarbaevqa «Túrkistan toıǵa da­ıyn emes» dep aqpar beripti. Kóńiline kúdik uıalaǵan Elbasy Premer-Mınıstr Q.K.Toqaevtyń ózin attandyrdy.

Úkimet basshysy Túrkistanǵa arnaıy keldi. Jasalǵan jumysty kózben kór­di. Túrkistannyń 1500 jyldyǵyna baǵyt­tap jan alyp, jan berip jasap jatqan jumys alapat edi. Bárin kózimen kórdi.

 Árıne, Premer-Mınıstr Túrkistan máselesimen birneshe ret arnaıy keldi. Aralady. Jasalyp jatqan istiń barysyn óz kózimen baqylady. Ásirese, orta ǵasyrdyń tamasha tarıhı eskertkishi – Q.A.Iаsaýı mavzoleıi jaıynda keleli áńgime aıtqany esimde. Túrkistannyń keleshekte halyqaralyq órede elimiz úshin úlken mindet atqaratyn qala ekeni qadap aıtylǵany este. Mádenıet komıtetiniń tóraǵasy, tabıǵatynan zııaly Dúısen Qorabaıulyna, «Qazqaıtajańǵyrtý» basshysy Qanat Tuıaqbaevqa bilimdarlyqpen suraq qoıyp, berilgen jaýapty tereńdete mindet júktegeni jadymda qalypty. Odan keıin toıǵa jaqyndaǵan 2000 jyldyń kókteminde sol kezgi Úkimet basshysy Q.K.Toqaev taǵy da keldi. Keıingi kelisinde Túrkistan jaıynda alyp-qashpa sózderdiń bolyp jatatynyn, onyń durys emestigin aıta kelip: «Túrik qaǵanatynan beri túrikterdi syrt jaý emes, aýyz birliginiń joqtyǵy ydyratýmen keldi. Táýelsizdik – sońǵy múmkindik. Týǵan múmkindikti paıdalanyp, túrik halyqtary, ult-ulystary ekonomıkalyq, rýhanı ıntegrasııaǵa búgin kelmesek, birjolata aıyrylyp qalýymyz ǵajap emes... Túrkistan toıǵa daıyn. Prezıdentke sony jetkizemin» dep túıindedi sózin Q.K.Toqaev.

Ne kerek, sóıtip Elbasy basshyly­ǵymen Túrkistannyń 1500 jyldyq toıy ótti.

Túrkistan toıy, eger, Q.K.Toqaev syndy ádiletten attamaıtyn azamat adal pikirin aıtpasa, sol saparyn­da jetistikti emes, kemshilikti tergishtep barsa, álde qalaı bolar edi?! Túrkistannyń toıy keshi­gip toılanar ma edi? Tipti toılanbaı qalar ma edi? О́ıtkeni bul toı – tar kezeńde toılanbaq toı edi. Qazaq­ty yntymaqqa shaqyratyn, Túrki­standaı tarıhy tereń jádiger shahary­men maqtana bilýge, tarıhı qundy­lyq­tardy qadirleýge shaqyratyn mem­leket­tik shara edi. О́tkensiz búgin joq. Erteń­niń irgesin búgin qalamasań – bári beker. Endi mine, búgin bútindeı jańar­ǵan, jasarǵan Túrkistan túriktik bıi­gine kóterilip otyr. Budan 21 jyl bu­ryn­ǵy Túrkistandaǵy qaınaǵan eńbek jáne otanshyl uly rýhpen qol jetken qarapaıym toı – túrik halyqtary ıntegrasııasyna salynǵan alǵashqy jol. Búgingi tolassyz damý ústindegi Túrkistandy túrki áleminiń rýhanı astanasy dep jarııalaǵan túrkitildes memleket basshylarynyń bas qosýy – túrki halyqtary yntymaq bir­liginiń jańa beleńi! Sabaqtastyq!

Yntymaqty sabaqtastyq – damý, ósý-ór­kendeý kepili! Tarıh tolqyny sal­dary­nan san ret turyp, san ret qulaǵan jádi­ger shahar – Túrkistan sabaqtastyqtyń arqasynda kesheden búginge túlep jetti, sabaqtastyq arqasynda erteńge túrlenip ǵajaıyptanyp barady. Sabaqtastyq saltymyz túrki halyqtary yntymaq-birligine bastaıdy bizdi. Sabaqtastyq saltymyz aman tursa, Túrkistanǵa endi toqtaý joq. Túrki halyqtary ıntegrasııa­synan (Sammıtten soń) soń, Túrkistan – Túrki halyqtarynyń rýhanı astanasyna aınalyp túleıdi!

Qulbek ERGО́BEK