Sol kezde elimizge opasyzdyqpen basyp kirgen nemis-fashıst basqynshylary Keńes Odaǵyn qysqa merzimde jeńemiz degen senimde boldy. El basyna kún týǵan qysyltaıań shaqta Keńes halqy Otanymyzdyń bostandyǵy men táýelsizdigin qorǵaýǵa bir kisideı jumyla kiristi.
Alyp eldiń túkpir-túkpirinen jigitter maıdanǵa attandy. Ahmetovter áýletiniń úlkeni Iskendir Qostanaıda órt sóndirý bóliminde isteıtin edi. Tilsiz jaýmen kúreste biraz tájirıbe jınaqtap, isker qyzmetker retinde kózge túsken ony basshylyq bronmen áskerden alyp qaldy. О́zine tete inisi Jumash maıdanǵa attanǵaly jatyr. Qoshtasýǵa aǵaıyn-týma, kórshi-kólemder kelgen. – «Qaraǵym, jorytqanda jolyń bolsyn, joldasyń Qydyr bolsyn. Halqymyz «Er jigit – eliniń uly, namystyń quly» degen. Namysty qoldan bermeı, jaýdy jeńip, jeńispen oralýyńa tilektespin», dep batasyn berdi aǵasy.
Kóp uzamaı Bısultan, Dostııar, Dosybaı Ahmetovter maıdanǵa attandy. Alty aǵaıyndynyń kenjesi Dosqalı Qostanaıda Jambyl atyndaǵy (búginde Y.Altynsarın) orta mektepte oqyp, onyń 8 klasyn ǵana bitirdi. On segizge endi tolǵan Dosqalıdiń de maıdanǵa attanar shaǵy keldi. Alty aılyq polk mektebin bitirgen ol 1943 jyldyń aqpan aıynyń basynda Kalının maıdanynda Staraıa Rýs degen jerde 8-gvardııalyq dıvızııanyń 151-atqyshtar polkiniń quramynda soǵysqa kirdi. Bul kezde nemis basqynshylarynyń kúshi áli de basym bolatyn. Dosqalı talaı jan alyp, jan berisken keskilesken shaıqastyń bel ortasynda júrdi. Nebir bozdaqtar oqqa ushty, aýyr jaraqattan jan tapsyrǵandar qanshama. Dosqalı aǵamyz talaı urysqa qatysyp, jaýdyń betin qaıtarýda janqııarlyqpen soǵysty.
– Osy maıdanǵa quramynda Qazaqstannyń halyq aqyny Omar Shıpın bar Qostanaı delegasııasy kelip, jaýyngerlerge eldiń jalyndy sálemin jetkizip, dámin tatqyzdy. Bul jigitterdiń moraldyq rýhyn kóterip, olarǵa dem berdi, – dep eske alady sol bir umytylmas sátti aǵamyz.
Jaýyngerlerdiń jeńiske degen qulshynysy eseleı tústi. Naýryz aıynyń ortaq tusynda kezekti bir shabýylda Dosqalı aıaǵynan aýyr jaralanady. Vologda qalasynda bir aıdaı emdelgen aǵamyz, keıin Iаroslavldiń bir qalashyǵynda jalǵastyrady. Jaraqatynyń aýyr bolǵanynan ǵoı, hırýrg-dárigerler aqyldasa kele, tyldaǵy gospıtalǵa jóneltý kerek degen uıǵarymǵa keledi. Alaıda qaýyrt soǵys jaǵdaıynda jaraly jaýyngerlerdi tylǵa jetkizý de ońaıǵa túspese kerek. Áýeli Rostov qalasyna, keıin Sverdlovsk oblysynyń Nıjnıı Tagıl qalasyndaǵy gospıtalǵa jetkizedi. Osynda uzaq emdelip, úsh ret operasııa jasaıdy. Eki aıdan keıin komıssııa «áskerge qyzmet etýge jaramsyz jáne áskerı esepten shyǵarylsyn» degen sheshim shyǵarady. Sodan 1943 jyldyń kúzinde Dosqalı elge oralady. Soǵystaǵy erlikteri úshin birneshe medalmen, I dárejeli «Otan soǵysy» ordenimen marapattalady. Úsh aǵasy Jumash, Bısultan, Dostııar jeńispen oraldy. Bısultan aǵasy bir aıaǵynan aıyrylyp, III toptaǵy múgedek atandy. Dosekeńniń ózine tete aǵasy Dosybaı qan maıdanda erlikpen qaza tapty. 1945 jyly 23 naýryzdaǵy urysta qaza tapqan Dosybaı Vengrııanyń Baloton-Sabady selosynyń ońtústik-batys shetinde №2 qabirge jerlenipti. Úsh-tórt jyl buryn Dosqalı aǵamyzdyń úlken balasy Bolat týǵan jeriniń topyraǵyn aparyp zıratyna salyp, duǵa oqyp qaıtty.
Dosqalı aǵamyz maıdannan oralǵan soń baldaqqa súıene júrip, beıbit eńbekke kirisip ketti. Qaladaǵy esepshiler daıarlaıtyn alty aılyq kýrsty bitirip, qalalyq saýda basqarmasynda esepshi bolyp istedi. Araǵa ýaqyt salyp Almatydaǵy esepshiler kýrsyn, al 1952 jyly Lenıngradtaǵy saýda qyzmetkerleriniń joǵary kýrsyn, 1961 jyly Semeıdiń saýda tehnıkýmyn oıdaǵydaı bitirdi. Sodan 50 jyldan astam Qostanaı oblystyq «Qaztekstıltorg» bazasynda áýeli esepshi, keıin 30 jyldan astam bas esepshi bolyp qyzmet atqardy. Uzaq jylǵy minsiz de jemisti eńbegi laıyqty baǵalanyp, «Keńes saýdasynyń úzdigi» belgisimen, birneshe medalmen marapattaldy.
Dosqalı aǵamyzdyń qudaı qosqan qosaǵy Mereke jeńgemiz kórgendi, ataly jerdiń qyzy. Ákesi kezinde aýylnaı bolǵan. Aǵynan sóılep, ádildikti tý etken kisi bolypty, sol úshin kóztúrtki bolyp, talaı ret jaýapqa tartylǵan. Sodan bas saýǵalap Tatarstan eline ótip ketipti. Jeńgemiz sol tatar elinde dúnıege kelgen eken.
– Osy áýlettiń bosaǵasyn attap, kelin bolyp túskenime jetpis jyldan asty dep eske aldy bir áńgimesinde jeńgemiz. – Áýeli úlken qaınaǵam Iskendirdiń úıinde turdyq. Sol kezdegi Lenın kóshesinde aǵashtan orap salynǵan úsh bólmeli úı-tin. El jaqtan kelgen aǵaıyndar úzilmeıtin, báriniń kóńilin taýyp, jyly qabaq tanytyp, tynymsyz qyzmet kórsetetinbiz.
Keıin Dosqalı aǵamyzdyń otbasy Qostanaı qalasynyń Amankeldi kóshesinde turdy. Jeńgemiz únemi aǵamyzdyń qas-qabaǵyna qarap, onyń babyn tabýǵa tyrysty. Tórt balanyń anasy, nemereleri men shóbereleriniń aıaýly ájeleri. «Bolshevıchka» tigin fabrıkasynda shırek ǵasyrdan astam tiginshi bolyp isteı júrip, barlyq sharýasyna úlgeretin edi-aý. Alty sotyq baý-baqshasyn da ózi kútip, baptady. Onyń ónimin balalaryna, aǵaıyn-týystarmen bólisetinin qalaı aıtpasqa. Aǵamyzǵa altyn asyqtaı eki qyz, eki ul taýyp bergen jeńgemiz qandaı madaqqa bolsa da laıyqty.
Zeınetkerlikke shyqqan soń Dosqalı aǵamyz qalanyń qoǵamdyq ómirine aralasyp, óziniń mol tájirıbesimen bólisti. Mektepterde jıi bolyp, jas jetkinshektermen áńgime-dúken quryp, fashıstik Germanııany qalaı jeńgenimiz týraly tartymdy áńgimelep beretin. Keshegi naryq eki búıirden syǵyp, tynysty taryltqan kezde soǵys jáne eńbek ardagerleriniń basyn qosyp, Mırat Qabdysalyqov degen azamat «Ata» qoǵamdyq qoryn qurdy. Mine, osy qyrdyń bastaýynda turǵan Dosqalı Ahmetov, Qalı Ahtanov, Dmıtrıı Naprıchenko, A.Delıchenko, Qabdyrsın Dosatov, Qaıyrjan Meńdiqulov biraz ıgilikti iske muryndyq boldy. Qoǵamdyq qor dep aty aıtyp turǵandaı, bul uıym jurtshylyqtyń, qoǵamdyq uıymdardyń qoldaýyna súıenetin. Kásiporyndar men mekemeler, bıznes salasynda júrgen azamattar qarjylaı kómek kórsetip jatatyn. «Ata» qory oblys kóleminde turatyn jarymjan, múgedek jandarǵa únemi kómek kórsetedi. Júzden astam múgedek arbasyn, myńǵa jýyq estý apparatyn qarııalarǵa tegin áperdi. Eshkimi joq ardagerlerdi sońǵy saparǵa shyǵaryp salýdy esten shyǵarmaıdy. Ardagerler úshin túrli saıahat uıymdastyryp, demalys oryndaryna demalýyna qamqorlyq jasaıdy.
Dosqalı aǵamyzdyń ómirden ozǵanyna da on bes jyldan asty. Búginde maıdangerdiń urpaǵy áke ósıetine, ata amanatyna adaldyq tanytyp, táýelsiz eldiń órkendeýine ólsheýsiz úles qosyp keledi.
Qanapııa MYRZAJIN,
Qazaqstannyń qurmetti jýrnalısi