Qyzy edi Janbolattyń, Sholpan aty nemese «Qaratorǵaı» ániniń ıesi kim?

Birde halyq áni delinip, keıde Úkili Ybyraıǵa telinip kele jatqan «Qaratorǵaıdan» bólek qazir el arasynda oryndalyp júrgen birqatar ánderdiń ıesi jaıly kórkem shyǵarma da bar. Ara-tura merzimdi basylym bet­terinde de jazylyp turady. Biraq osy qısyndy oı men sózdi qaperge almaı otyrǵanymyz ókinishti.

Syrdan shyǵyp, ánshilik dárpi alysqa ketken Sholpan jaıly kórkem shyǵarma dep otyrǵanymyz jazýshy Aıtbaı Hangeldınniń «Qaratorǵaı» povesi. О́tken ǵa­syrdyń jetpisinshi jyldary bas­pa betin kórgen týyndyda óneri elden ozǵan talanttyń ómi­ri sýretteledi. Qalamger osy shyǵar­masynda «Qaratorǵaı» ániniń av­tory Sholpan Janbolatqyzy ekendigin, onyń el aýzynda halyq áni dep aıtylyp júrgen basqa da tamasha týyndylar ıesi ekendigin jazady. Bir aıta keterligi, Aıt­baı Hangeldın Sholpan týǵan to­pyraqta dúnıege kelgen, bala kúninde áıgili ánshini kórgen.

О́zgeshe taǵdyrly Sholpannyń ǵumyry tań aldynda ilki sátke kórinip, kózden ǵaıyp bolatyn ózi attas juldyzdaı qysqa boldy. Tasada qalǵan talant jaıly qazir jazýshy, Memlekettik syılyqtyń ıegeri Beksultan Nurjekeuly jıi jazyp júr. «Qazaq ádebıeti» gazetiniń 2019 jylǵy 8-nómiri­ne shyqqan «Syrdyń Qarator­­ǵa­ıy» atty maqalada qalamger: «...Anyqtap aıtqanda, Qarator­ǵaı degen – Sholpannyń óz aty. Solaı ekenine 1920 jyly osy ándi Táshken qazaqtarynan jazyp alǵan Aleksandr Zataevıch­tiń túsiniktemesi kýá. Jalpy, Shol­pan jaıynda alǵash jazba málimet qaldyrǵan da sol. Onyń «1000 pesen kazahskogo na­roda» degen kitábi 1925 jyly Máskeýde jaryq kórdi. Odan beri 94 jyl ótti, dóńgelektep aıt­qanda, bir ǵasyr. Sodan beri Shol­pan jaıyndaǵy bilimimiz áli sol qal­pynda. Bálkim, ol kez­den de tómen», – dep jazady. Budan ári jazýshy qazaq ánin da­la­­nyń ár túkpirinen tirnektep jı­ǵan Aleksandr Zataevıchtiń túsi­niktemesin de keltiredi.

Nebári 43 jyl ǵana ómir súr­­­­gen Sholpan Janbolatqyzy 1880 jyly Shıeliniń Telikól tóńi­reginde dúnıege kelipti. Ta­lant­ty ánshi 1911 jyly Tásh­kende Romanovtardyń taqqa oty­rýynyń 300 jyldyǵyna oraı uıym­dastyrylǵan Túrkistan ­ól­­kesi ónerpazdarynyń saıy­syn­da bas júlde alady. Osy qala­da óziniń oryndaýynda «Qa­ra­torǵaı», «Oı kók», «Ahaý Se­meı» ánderin grammofon kúı­tabaǵyna jazdyrǵan. Bek­sul­tan Nurjekeuly osy sońǵy án­niń durys ataýy «Ahaý demeı» ekenin jazady. Soǵan bultartpas dálelder de keltiredi.

Bul ánderdiń barlyǵy da Tásh­­ken tóńiregine keńinen ta­ra­­ǵan. «Iаlla» ansambliniń «Syr­­­dyń Qa­ratorǵaıy» ánine tań­daýy túsýi de osydan. Qazaq ánshi­leri arasynan áni kúıtabaqqa jazyl­ǵan tuńǵysh óner ıesi sanalatyn Sholpannyń «Qaratorǵaı» ata­lýynyń sebebi mynada jatsa kerek:

 

Qyzymyn Janbolattyń,

Sholpan atym,

Naımanmyn, Qarabala –

arǵy zatym.

Jel sózdiń bes-alty

aýyz arqasynda,

Halqymnyń arqaladym

marhabatyn.

Atandym on altymda

Qaratorǵaı,

Bul atty sheshem qoıǵan,

basqa qoımaı.

Torǵaıdaı erkin ushsyn,

eskerýsiz,

Degeni bolsa kerek,

kózden qorǵaı.

 

Salaıyn men ánime

Qaratorǵaı,

Qaratorǵaı,

Qalalalı lıla,

lılalalı lılaı-aı!

Ánshi shyǵarmashylyǵyn ­zerttegender «Qaratorǵaı» áni ­qa­zir biz túsinip júrgendeı ji­git­tiń qyzǵa emes, Sholpannyń ana­sy Janqyzǵa erkelep aıtqany bo­lýy kerek degen boljam jasaı­dy. Sonda birinshi jaqtan aıtyla­tyn bul ánniń durys nusqasy bylaı bolady deıdi:

Qus bolsam, jibekten

baý taǵar ediń,

Kúmisten tuǵyrymdy

jabar ediń.

Moınyma sary altynnan

jyǵa taǵyp,

Qolǵa alyp, sylap-sıpap

baǵar ediń.

Qaıyrmasy:

Salaıyn men ánime

Qaratorǵaı,

Qaratorǵaı,

Qalalalı lıla, lılalalı

lılaı-aı!

 

Bolǵanda qasym qara,

shashym súmbil,

Albyrap eki betim,

janar gúl-gúl.

Beıishtiń gúljazıra

zaramynda,

Saıraǵan toty qustaı

men bir bulbul.

Jalǵannyń jaryǵynda 43 jyl ómir súrgen Sholpan Jan­bo­lat­qyzynyń taǵdyry kisi qyzyǵar­lyqtaı bolmaǵanyn baıqaı­myz. Kelin bolyp túsken jeri ándi jyn-shaıtannyń shatpaǵyna balaıtyn dúmsheleý bolyp, kúıeýi ony aqyry talaq etedi. Keıinnen ónerin baǵalaıtyn basqa jannyń eteginen ustaǵanmen ánshini ónerin kóre almaǵandar ý berip óltiredi.

О́ner kóginde erkin ushqan án­shi arýaǵyna laıyq qurmet kórse­tilý kerektigin qyzylordalyq qa­lamger Nurmahan Eltaı da mer­zimdi basylym betterinde jıi ja­zyp júr.

– О́tken ǵasyrdyń jetpisin­shi jyldary Aıtbaı Hangel­dın «Qaratorǵaı» povesinen bó­lek, «Lenınshil jas» gazetine ma­qa­la da jazǵan. El qurmetteıtin qa­lamger Beksultan Nurjeke­uly aǵamyz da «ádildik qalpyna kel­medi-aý» dep, shyr-pyr bolyp otyr. Basqamyz nege qamsyz­byz? «Qaratorǵaı» atanǵan apamyz Sholpan Janbolatqyzy­­­nyń esi­min jáne ónerin ulyqtaý Syr óńirinen, áýeli onyń týǵan jeri Shıeliden bastaý alýy kerek. So­syn baryp, oblys, respýblıka kó­leminde jalǵasyn tapsa jara­sady. Ánshiniń muralaryn óz aty­na qaıtarý úshin onyń atynda óner baıqaýlaryn ótkizgenimiz jón bolar edi. Kómeıine bulbul uıa salǵan ánshige osy Shıeliden sımvolıkalyq eskertkish orna­tylǵany da artyqtyq etpeıdi, – deıdi Nurmahan Eltaı.

Telikólde týyp, tóńirekke ta­nylǵan talant týraly derek áli tam-tum. Múmkin ol týraly máli­metter ómiriniń sońǵy jyldary ótken Shymkent pen Táshkende bolýy múmkin.

Jalpy osy án týraly daý uzaq jyldardan beri jalǵasyp ke­ledi. Sondyqtan da mýzyka maman­darynyń túpkilikti ıesi Sholpan Janbolatqyzy delinip júrgen «Qaratorǵaıǵa», qazir halyq áni dep aıtylyp júrgen ózge de tanymal týyndylarǵa nazar aýdarǵany jón-aq.

Bul isten oblystaǵy óner men mádenıet ókilderi de syrttap qal­mas dep oılaımyz, óıtkeni bul salanyń mindeti qoldaǵy bardy jarqyratyp kórsetip qana qoı­maı, tasada qalyp kele jatqan talanttardy jurtqa tanystyrý emes pe? Esimi ataýsyz, eńbegi eleý­siz qalyp kele jatqan óner ıesin endi ógeısitkenimiz arýaqqa shet bolar.

 

Qyzylorda