Táýelsiz eldiń basty ereksheliginiń biri – derbes syrtqy saıasaty. Osy oraıda qazaq halqynyń kelissóz júrgizý ónerin, «eldestirmek – elshiden» dep ejelden bitim men barys-keliske barynsha baıyppen qaraǵan dana halqymyzdyń dıplomatııalyq daralyǵyn saraptaýǵa tyrystyq.
Qazaq handyǵynyń qalyptasý jyldaryndaǵy syrtqy saıasaty
1465 jyly derbestigin alǵan Qazaq handyǵy dıplomatııalyq baılanystarda ózderine deıingi Altyn Orda men Túrki qaǵanatynyń dástúrlerine súıengen.
Qasym han tusynda qabyldanyp, halyq arasynda «Qasym hannyń qasqa joly» atanyp ketken ádet-ǵuryp jáne zańdar jınaǵynda elshilik joralarǵa arnaıy toqtalǵan. Elshilik qyzmetpen alys-jaqyn elderge shyǵatyn bı-sheshenderge aıryqsha talap qoıyp, olardyń arab, shaǵataı, parsy ne bara jatqan eldiń tilin meńgerýine basa mán bergen nemese janyna aýdarmashy ilestirgen. Tarıhshy-ǵalym Altaıy Orazbaevanyń eńbegine súıensek, 1511-1518 jyldary Qasym hannyń tusynda halqynyń sany 1 mln-ǵa jetken Qazaq handyǵy III Vasılıı ýaǵyndaǵy Máskeý memleketimen dıplomatııalyq baılanys ornatyp, Eýropa elderine jeke-dara memleket retinde tanylǵan.
Tarıhta Qulmuhammed elshiligi dep aty qalǵan qazaq halqynyń eń alǵashqy resmı dıplomatııalyq mıssııasy 1594 jyly Máskeý qalasyna kelip, kelissózder júrgizedi jáne Iran elshisi Ǵadı-bekpen kezdesip, Buqar handyǵyna qarsy kúres máselelerin talqylaıdy. Qazaq elshisi Qulmuhammed pen Iran elshisi Ǵadı-bektiń kezdesýine Borıs Godýnovtyń ruqsatyn alǵan ári Máskeýde myrzaqamaqta júrgen Oraz-Muhammed sultan sebepker bolady.
Qulmuhammed bektiń Reseıge kelýiniń bir maqsaty da osy Táýekel hannyń inisi Sibir handyǵyna barǵanda ańdaýsyzda tutqynǵa túsip, Máskeý asyp, keıinnen qazirgi Rıazan jerinde Qasym handyǵyn qurǵan Oraz-Muhammed sultandy bosatyp alý edi. О́kinishke qaraı, Táýekel bul maqsatyna jete almaıdy. Taǵdyry tar zamannyń qurbany bolǵan sultan «bulǵaq zamanda» Jalǵan Dmıtrıı (II Ljedmıtrıı) jaldamalylarynyń qolynan qaza tapty.
О́kinishke qaraı, Qulmuhammed bek Reseı patshalyǵymen qaı tilde sóılesti, ekeýara protokol qalaı júrgizildi, qazaq elshilerin kútip alý men shyǵaryp salý joralǵysy qalaı júrgizildi bul týraly málimetter joqtyń qasy. Tek Iran shahymen júrgizgen qazaq handarynyń kelissóz qujattary ǵana qaıbir jyldary Tegerannan tabyldy. Onda Qasym hannyń ordasy sıpattalyp, han taǵynyń aınalasynda 1200 ámir otyrǵandyǵy jazylyp, han tájiniń quny 70 myń tuman turatyny, onyń Shyńǵys qaǵannyń tájindeı ekeni qaǵazǵa túsirilgen.
Taǵy bir qyzyq derektiń biri – qazaq dalasynan ótetin, ne elshilik qyzmetpen attanǵan jaýapty adamǵa el aýmaǵynda erkin júrip-turýy úshin arnaıy ruqsatnama túrinde zatbelgi tapsyrylǵan. Shamasy bul Shyńǵys han dáýirinen qalǵan dástúr bolsa kerek. Degenmen elshige tıisýge bolmaıdy degen qatań qaǵıda Táýke han tusynda buzyla bastady. 1693 jyly Táýke han orys voevodasyna jazǵan hatynda: «Elshini qaraqshy sekildi qamap tastaý qashannan beri bar edi? Qazir bul qalypty jaǵdaıǵa aınaldy», dep kóńili tolmaı, bul máselege óziniń alańdaýshylyǵyn bildiredi.
M.Maǵaýınniń «Qazaq tarıhynyń álippesi» tarıhı eńbegine silteme bersek, 1757 jyly qytaı qolbasshysy Fý De qazaq dalasyna urys sala kiredi. Abylaı han jibergen Ábilpeıiz sultan bastapqyda urys salǵanymen, jaýshy shyǵaryp, eki jaq kelisimge keledi. Sol tusta qazaq elshileri men qytaı qolbasylary arasyndaǵy kelissóz qalmaq tilinde ótken. Odan bólek qazaq handarynyń Qytaı bıleýshilerimen dıplomatııalyq hat-habardy shaǵataı, oırat tilderinde júrgizgeni de sońǵy jyldary elimiz júzege asyrǵan zertteý eńbekteriniń nátıjesinde belgili bolyp otyr.
Qazaq elshilik mıssııasynyń negizderi
Qazaq tarıhyn genetıkalyq genealogııa turǵysynan zerttep júrgen belgili tarıhshy Jaqsylyq Sábıtov: «Burynǵy elshilerdiń negizgi jumysy qazirgi poshta qyzmetkerleriniń mindetine uqsas bolǵan. Patsha nemese korol/han tarapynan jazylǵan hatty aparyp berip, ony oqyp, tıisinshe jaýap alyp qaıtatyn feldeger/kýrer qyzmetin atqarǵan», degen pikirin ortaǵa salady.
Belgili tarıhshy Jambyl Artyqbaevtyń «Jeti jarǵy» atty kitabynda Qazaq handyǵynyń XVII-XVIII ǵasyrdaǵy qurylymy, syrtqy eldermen qarym-qatynasy, ishki áleýmettik máseleleri zerttelip, qyzyqty derekter usynylady. Máselen, tek qana XVIII ǵasyrdyń ózinde Qazaq handyǵy basqa eldermen syrtqy qarym-qatynasty retke keltirý barysynda attandyrǵan jáne qabyldaǵan elshiler sany 70-ten asady degen derek bar. Bul qatarda Túrkııa, Reseı, Qytaı memleketteri bar.
Sol zamandarda-aq Qazaq handyǵynyń kórshi eldermen qarym-qatynasy elshilikter arqyly rettelgen. «Eldestirmek – elshiden, jaýlastyrmaq – jaýshydan» degen atadan qalǵan sóz sol jyldardan qalǵan bolsa kerek. «Jeti jarǵy» kitabynda «Qazaq handarynyń bıligi Túrkistanmen shektelmeı, onyń mańaıyndaǵy iri qalalardy qamtydy. Sol sebepten shetelderge attanǵan elshilikterdiń birinshi maqsaty saýda qarym-qatynastaryn retteý bolǵany aıan», dep jazylǵan. Condaı-aq qazaq elshileriniń shetelde ustalýy, qamalýy memleketaralyq janjalǵa sebep bolǵan. Onyń mysaly – 1690 jyly Tobylǵa attanǵan Sary men Keldeıdiń elshiligi. Biri batyr, biri myrza eki azamattyń mindeti – saýda kelisimine qol qoıý. Olardyń qaltalarynda Tobyl qalasynyń iri saýdageri Áýezbaı Qulmametovke jazylǵan hat bolǵan, ol hatta áz Táýke oǵan úlken qurmet kórsete otyryp, qazaq pen orystyń arasynda dáneker bolýyn ótinedi. Bular Jámish kóliniń mańyndaǵy kelissózder barysynda ustalǵan.
Osy sebepten 1690 jyldyń qysynda Túmen okrýginiń Tarhan ostrogi talqandaldy, 1691 jyly Sarev-gorodısha atalatyn orys bekinisi (qazirgi Qorǵan qalasy) shabylady, Tobyl gýbernııasynyń Ýtıaskoe slobodasy, Orynbor gýbernııasynyń Kýrtamysh qonysy talan-tarajǵa ushyrady. 1690-1692 jyldary qazaq jasaqtary Sibirdiń Tara qalasyna deıingi aımaqtaǵy elge tynyshtyq bermegen.
Shetelden kelgen elshilerdi qabyldaý, olardyń jaǵdaıyn, kúnkórisin jasaý Han Ordasynan bólek, aýqatty baılarǵa da senip tapsyrylǵan. Osy oqıǵalardyń birin M.J.Kópeıuly bylaı sıpattaǵan: «Abylaı han zamanynda orys jurtynan otyz kisi elshilikke kelip, qys túsip ketken soń, qazaq ishinde qystap qalyp, Malaı Jádiger Qoılybaı baı bir qys júz aq qara bas qoı soıyp kútip, qystan ashyqtyrmaı, taryqtyrmaı shyǵarǵan eken».
Eger mámilegerlik qarym-qatynastar nátıje bermese, ne bolmasa elshilerge laıyqty syı-sıpat kórsetilmese, munyń sońy qarýly qaqtyǵys pen jaýgershilikke ulasqan.
Qazaq halqymen kelissóz júrgizgen kórshiles elderdiń bıleýshileri kelissózge qazaq tarapynan bı qatyssa, saýda-ekonomıkalyq jáne ózge de baılanys máselelerin sheshýge tyrysqan. Eger hanmen birge kelissózge belgili batyrlar kirisetin bolsa, soǵysqa qamdanǵan. Bul da – dala dıplomatııasynyń jazylmaǵan zańdarynyń bir parasy.
Bas elshiler – atalyqtar týraly
Qazaq handyǵynyń tarıhynda túrli dıplomatııalyq kelissóz ben barys-kelistiń basynda júrgen jáne taq muragerlerin daıyndaýda orasan zor eńbek sińirgen atalyqtardyń orny erekshe. Tarıhshy Qurbanǵalı Halıdıdiń jazýynsha, atalyqtardyń saraıdaǵy bılik quzyry ýázirden joǵary bolǵan. Túrli kelissózder men qujattarǵa han quqyǵyndaı Jarlyqqa mór basý quqyǵyna da ıe bolypty. Bul týraly tarıhshy ǵalym Jambyl Artyqbaev: «Bas elshilerdiń bári – atalyqtar. Reseı, Qytaı qujattaryna, ne bolmasa Túrkııada Sultan Ahmetke jazylǵan hattardy qarap otyrsaq, barlyǵyn atalyqtar áýletiniń ókilderi basqaryp otyrǵan. Bas elshiler atalyqtar áýletterinen shyqqan», deıdi.
«Qaıyp hannyń 1718 jyly Petr patshaǵa elshiligin bastaǵan Arystan atalyqtyń uly Tantaı batyr. Onyń deńgeıin Qaıyp hannyń Petr patshaǵa jazǵan hatynan myna úzindi kórsetip bere alady: «A poslal ıa ot sebıa k Vashemý velıchestvý starınnogo svoego slýgý ı atalyka Araslan-batyrıa, lýchshego cheloveka, syna ego Tantaıa-batyrıa bolshım poslannıkom» deıdi. Bul jerde Qaıyp han aldymen Arystan atalyq áýletiniń Qazaq handyǵyna sińirgen eńbegin erekshe ataǵan. Ekinshiden, Arystan atalyqtyń balasy Tantaı batyrdyń bas elshi retinde Sankt-Peterbýrgke attanǵanyna asa mańyz berip, Petr patshaǵa da salmaq artyp otyr. Úshinshiden, Qazaq handyǵynyń áz Táýke han zamanyndaǵy elshilikterin kóp bastaǵan Taıqońyrdyń ózi bul joly bas elshi Tantaı batyrǵa kómekshilikke bekitilgeni de kóp máseleni ańǵartsa kerek», deıdi J.Artyqbaev óziniń joǵaryda atalǵan eńbegine súıene otyryp.
Tarıhshy sózine súıener bolsaq, qazaqtyń ádet-ǵuryp zańdarynda arnaıy ereje bolmasa da syrtqy eldermen tepe-teńdikti ustaý máselesi aýyz ádebıeti úlgilerinde kezdesedi.
Qazaq halqynyń dıplomatııalyq tarıhy men kelissóz ónerin tereń zerttep, túbegeıli zerdelep shyǵý – aldaǵy ýaqyttyń enshisindegi is. Ol úshin Tegeran, Tashkent, Qazan, Omby, Orynbor, Máskeý, Sankt-Peterbýrg, Beıjiń sekildi qalalardaǵy arhıv qujattaryna úńilý mańyzdy.
Oljas BERKINBAEV,
Syrtqy ister mınıstrliginiń
úshinshi hatshysy