El ishinde «eki qolǵa bir kúrek taba almaı otyrmyz» degen jeleý jıi aıtylady. Shynymen árkim yrzyǵyn tabatyn jumys orny joq pa? Osy taqyrypty qaýzap zerdelegenimizde, oblysta 4 myńnan astam, al oblys ortalyǵynyń ózinde 1 myńnan astam jumys ornynyń bos turǵandyǵyn bildik. Demek jumys kóp, joǵy – ynta men yqylas.
Taıaýda Nur-Sultan qalasynyń irgesindegi Shortandy aýdanyna qarasty Bozaıǵyr aýylyna jolymyz tústi. Keıingi jyldary shaǵyn aýyldyń shyraıy kirip qalypty. Kóship kelip, qonystanýshylar da az emes. Tirshilik bar. Qaı tarapqa qarasań da, mal baǵyp, ónim shyǵaryp, jantalasyp jatqan, kásibin dóńgeletsem dep umtylyp turǵan kásipkerler. Jańa jumys oryndary da jaýynnan keıingi sańyraýqulaqtaı qaýlap, kóbeıe bastaǵan. Sonyń biri – jergilikti kirpish zaýyty. Astananyń áldeneshe ǵımaraty osy kásiporynnyń kirpishimen turǵyzylypty. Demek ónimi ótimdi, suranys bar. Qazir qurylysshy qaýym sapaǵa aıryqsha mán beredi. Talap deńgeıinen tabylyp turǵan zaýyttyń eń basty máselesi – jumys kúshiniń tapshylyǵy. Búgingi tańda shaǵyn kásiporyn otyzdan astam adamdy jumyspen qamtyp otyr. Jumysshylardyń aılyq eńbekaqysy atqarǵan jumystaryna oraı aıyna 150-250 myń teńge kóleminde aınalady. Irgedegi eldi mekennen, jumys isteıtin adam taba almaǵan soń tóńirektegi 4-5 aýylǵa saýyn aıtyp, jumysshy jınaǵan. Olar kún saıyn qatynap jumys isteıdi.
– Qolbaılaý bolyp turǵan jaıt – jumys qolynyń jetpeýi, – deıdi zaýyt basshysy, – qazirgi kúni jylyna 3 mln dana kirpish shyǵarýǵa qaýqarymyz tolyq jetedi. Eger jumys kúshi jetse, bul kórsetkishti eki ese kóbeıtýge bolar edi. Átteń, adam tappaı qınalyp otyrmyz. Tórt mezgil tegin tamaǵyn, aýyldardan qatynaıtyndarǵa kúndelikti 10 lıtr jaǵar maıyn beremiz. Atqarǵan jumysynyń kólemine baılanysty eńbekaqylaryn aı saıyn emes, kún saıyn tóleımiz. Jasyratyny joq, keıbireýleri qoldaryna azyn-aýlaq qarajat tıgennen keıin eki-úsh kún qarasyn kórsetpeı ketedi. Qarnyńnyń ashatyny da osy jer. Aýyl turǵyndary úshin aıyna 200 myń teńge kóleminde eńbekaqy tapsa, az nápaqa emes qoı. 2,5 myńǵa jýyq halyq turatyn eldi mekennen kishkentaı zaýytta jumys isteıtin aınaldyrǵan alpys adamdy taba almaý jigerińdi qum qylady.
Jalǵyz kásiporyndarda ǵana emes, aýyl sharýashylyǵy qurylymdary da bilikti mamanǵa zárý. El ishinde mehanızator jetispeıdi. Kúzgi egin oraǵy kezinde kombaın tizgindeıtin adam tappaı qınalady. Ár jyl saıyn óńirdegi aýyl sharýashylyǵy kolledjderi daıyndaıtyn túlekteriniń bilim sapasynyń syn kótermeıtini týraly jıi aıtylady. Onyń basty sebebi, atalǵan oqý oryndaryndaǵy materıaldyq-tehnıkalyq bazanyń zaman aǵymyna saı jańǵyrtylmaýynda.
– Kolledj bitirip kelgen mamandy taǵy eki-úsh jyl daıyndaýǵa týra keledi, – deıdi Zerendi aýdanyndaǵy sharýa qojalyǵynyń agronomy Maǵjan Bolatov, – biz tipti kórshiles Soltústik Qazaqstan oblysynan jumysshy shaqyryp, jumys istetip otyrmyz. Eńbekaqysyn ýaqytyly tóleımiz. Basqasyn aıtpaǵanda, aldynan jumys úrkip otyratyn ár mehanızator kóktemgi egis jáne kúzgi oraq naýqandary kezinde 2 mln teńgege jýyq eńbekaqy tabady. Budan bylaıǵy ýaqytta qajetti kadrdy ár sharýashylyq ózi daıyndap alýy kerek shyǵar. Qazir alqaptarda jumys isteıtin tehnıka jyl saıyn jańartylýda. Burynǵy tehnıka tetigin jaqsy biletin maıtalman mehanızatordyń ózi jańasyn birden ıgerip kete almaıdy.
Bir qaraǵanda, iri sharýashylyqtar qarapaıym jumysshynyń qadirin biletin syńaıly. At-túıedeı qalap ákelgen soń bar jaǵdaıyn jasap, tipti qasy men qabaǵyna qarap otyr desek te artyq aıtqandyq emes. О́ıtkeni ketip qalsa ornyn basatyn, men jumys isteımin dep julqynyp otyrǵan adam joq. Baspanasyn satyp alyp berip, eńbekaqysyn ýaqytyly tólep, naýqandyq jumys kezinde tegin tamaqtandyryp, jas balasha óbektep otyr. Biraq sonyń ózinde salaǵa qajetti jumys kúshi jetispeıdi.
Aýyldaǵy jaǵdaı osylaı bolǵanda, oblys ortalyǵyndaǵy másele de ótkir kúıinde. Qazir Kókshetaý qalasynda 1 myńnan astam jumys orny bos tur. Ásirese, jol ýchaskeleri men qurylys salasy qara jumysshyǵa sýsap otyr. Árıne, qara qarǵanyń mıy qaınaıtyn ystyqta nemese jaýyn-shashynda qara jumys isteý ońaı emes ekendigi túsinikti. Áıtse de, qoly qımyldaǵannyń aýzy qımyldaıdy emes pe?
– Halyq eńbekten qol úzip qaldy, – deıdi el aǵasy Esen Áýbákirov, – aýyldaǵy jaǵdaı túsinikti, ótpeli kezeńde mehanızator mamandyǵynyń qadirin ketirip aldyq. Olar osy ýaqytta durys eńbekaqy ala almady. Seriktestikteri men sharýa qojalyqtary mehanızatorlardyń eńbekaqysyn shóppen, sabanmen, astyq qaldyǵymen tóledi. Ári olar jyl boıy jumyspen qamtylmaıdy. Tabys tabatyn ýaqyttary kóktemgi egis, shóp shabý, egin oraǵy kezinde ǵana. Qys boıy jumyssyz otyrady. Osy túıtkil jas tolqynnyń yntasyn kemitti. Elbasy Nursultan Nazarbaev «Qazaqstannyń áleýmettik jańǵyrtylýy: Jalpyǵa Ortaq Eńbek Qoǵamyna qaraı 20 qadam» atty maqalasynda «Aqyr aıaǵynda, álemdik órkenıettiń barlyq qundylyqtary, barlyq ekonomıkalyq jáne mádenı baılyqtar vırtýaldy qarjy ınstıtýttarymen emes, adamnyń eńbegimen jasalady» dep atap kórsetken bolatyn. Eńbektiń ámirshi ekeni de ras. Demek aldaǵy ýaqytta qarapaıym eńbek adamdaryn nasıhattap, olardyń aqadal, keı jerlerde tipti erlikpen para-par jumysyn qurmettep, kópshilikke kórsetken lázim. Áıtpese, «jeńildiń astymen, aýyrdyń ústimen...» júrsem deıtin pıǵyl kóbeıdi.
El aǵasynyń sózin joqqa shyǵara almas edińiz. Solaı bolyp turǵany da ras. Joǵaryda oblys ortalyǵynda 1 myńnan astam jumys ornynyń bos turǵanyn aıttyq. Bul qandaı jumystar? Tipti tolyp jatyr. Halyqqa qyzmet kórsetý salasynan bastap, ondaǵan mamandyq ıeleri qajet. Eńbekaqylary da táýbe derlik. Aıyna 90 myńnan 150 myń teńgege deıin tabys tabýǵa bolady. Bos turǵan jumys oryndarynyń barlyǵy birdeı qara jumys emes. Bir ǵana mysal keltire ketelik, máselen, oblys ortalyǵyna 27 esepshi kerek eken. Aspaz, shashtaraz da qajet. Aqyl tarazysyna salyp bezbendeseńiz erge de, áıel adamǵa da jumys tabylady.
– Biz ótken jyly pandemııa bastalmaı turyp qaladaǵy halyq kóp shoǵyrlanatyn oryndarǵa shatyrlar tigip, bos jumys oryndary jármeńkesin jasap, qyrýar jumys istedik. Eger adamda yqylas bolsa, qaıta daıarlaý kýrstary arqyly oqyp, bilimderin jetildirýge bolatynyn egjeı-tegjeıli túsindirdik. Bıyl da osy baǵytta jumys isteýdemiz, – deıdi Kókshetaý qalalyq eńbekpen qamtý ortalyǵynyń mamany Aleksandr Solodko, – árkimniń eńbekke degen kózqarasy ártúrli. Bizdiń ortalyqqa kelip qoldarynan keletin jumysqa ornalasyp jatqan múmkindigi shekteýli adamdar da bar. Ondaı adamdar alǵa umtylyp, tyrmysyp jatqanda, tepse temir úzetin, on eki múshesi saý azamattardyń qol qýsyryp qarap otyrǵany qarnyńdy ashyrady.
Sóz sońyn qorytyndylaı kele, shıyra aıtatyn oı aýylda da, qalada da jumys kóziniń bar ekeni. Jetispeı jatqany – óz ıgiligi úshin janyn jaldap jumys isteımin degen ynta men yqylas.