Medıada ǵylym taqyrybyna oryn bar ma?

Kópshiliktiń dúnıeniń ǵyly­myn ıgerý – ýaqyt talaby eke­nin jáne ǵylym adamdardyń ıgiligine qyzmet etetinin túsine bastaǵany qýantarlyq jaǵdaı. Ǵalym-pedagog ári jýrnalıst bolǵandyqtan bul máselege beı-jaı qaraı almadym.

BAQ tizginin ustap otyrǵan kóptegen medıamenedjerlerdiń ǵylym degen taqyrypty nası­hattaýǵa qulyqsyz bolyp otyr­ǵany beseneden belgili. Olar úshin reıtıng mańyzdy. Bir óki­nishtisi, bizde jeńil-jelpi dúnıege beıim kórermenderdiń qalaýyn óteý ustanymyndaǵy jýrnalıst mamandardyń qata­rynyń kóptigi. Bul týraly ǵy­lym salasyna qalam tartyp júr­gen jýrnalıst Aıdana Shot­baı­qyzy aıtyp ótti.

Osy oraıda stýdııa qonaq­tarynyń medıa kópshiliktiń kó­keıine oı salatyn, sanasyn silkindiretin baǵyttaǵy mate­rıaldardy kóptep usynyp, «jetekteýshi» rólin atqarýy qa­jet degen tujyrymdary qup­tar­lyq.

Al salalyq jýrnalıstıkany damytý kerek degen máselede medıasarapshy Asqat Erkimbaıdyń Data-journalism sııaqty kez kelgen jýrnalıst meńgerýge tıisti ádet-daǵdylardy umyt­paý kerek degen oıymen kelise­min. Shynynda da, salalyq jýrna­lıstıkaǵa bet burǵanymyz du­rys. Degenmen jýrnalıstıka fakýl­tetteriniń alǵashqy 1 nemese 2 jy­lynda barlyq jýrnalıster bilýge tıis bazalyq jáne kásibı bi­lim negizderin, qaǵıdalaryn oqytýǵa basymdyq bergen jón. Munyń bir ushy búginde qoǵamda kóp talqylanyp júrgen salalyq jýrnalıstıkaǵa tireledi. Iаǵnı biz ǵylymı jýrnalıstıkany da­mytýǵa bet burýymyz kerek.

Ǵylymı jýrnalıstıka dege­nimiz ǵalymdardyń qoǵammen jáne aqparatty tutynýshymen ǵylymı taqyryptar jóninde túsinikti tilde qarym-qatynas jasaı bilý tásili ǵoı. Elimizde bul baǵytta aqparattar júıeli túrde taratylady jáne kópshilikke qoljetimdi dep aıta almaımyz.

Qoǵamda ǵylymı jýrna­lıstıkaǵa degen suranystyń artýy da jaıdan-jaı bolyp otyrǵan joq. Qazirgi COVID-19 sııaqty álem­degi daǵdarystyq jaǵdaılar kezinde jýrnalıstıkanyń basqa salalary sııaqty, ǵylymı jýrnalıstıka da qastandyq teorııalary men qoǵamnyń jal­ǵan aqparatymen kúresýdiń tási­li bola alady. Bir sózben aıt­saq, jýrnalıster sapaly ǵy­lymı maqalalar men shynaıy ǵylymı tujyrymdamalardy «kásibı» súzgiden ótkizip, sala mamandarynyń kómegimen qaýe­setterdiń taralýyna jol ber­­­meýleri kerek. Osy sebepti de álem­niń barlyq JOO-ynda ǵylymı kommýnıkasııa salasyna oqytý tanymal baǵytqa aınalýda.

Al ǵalymdar ózderi ashqan ǵylymı jańalyqtarynyń kópshi­likke túsinikti tilde jetkizilýi úshin medıada jarııalaýǵa múddeli bolýy kerek jáne osy sebepti medıalyq quraldarda jumys isteýge qajetti ádet-daǵdylardy ıgerýi qajet degen máselemen to­lyq kelisemin. Bul – ýaqyt talaby. A.I.Gersen aıtqandaı, «Adam uǵymyna jat ǵylym bolmaıdy, tek sony túsindirýde qıyndyq bolady». Bul baǵytta da ǵalymdardyń belsendiligi ǵa­na qajet emes, jýrnalıster de bas­tamashyl ustanymdy ustansa durys bolar edi.

Qazirgi kezde ǵalymdardyń ashqan jańalyqtary kópshilikke jete bermeýiniń bir sebebi – «tildik kedergi». Kóptegen adamdar ǵylymı termınologııaǵa toly uzaq mátinderdi oqýǵa daǵ­dy­lanbaǵan jáne ýaqyty da joq. Sonymen qatar arnaıy ǵylymı bilimi joq jýrnalıster de bul máselege tereńdep bara almaıdy jáne oǵan mashyqtanbaǵan. Osy oraıda elimizde jaqsy bas­ta­malardyń barlyǵy kóńil qýan­tady.

Bul jerde máseleniń bir ushy joǵary oqý oryndaryna baryp tireledi. О́kinishke qaraı, barlyq fakýltette dáris kezinde ǵylymı taqyryptardy aýdıtorııaǵa qara­paıym tilde túsindirý ádis-tásilderi kóp qoldanylmaıdy. Kóptegen oqytýshylar stýdentterge kúrdeli qubylys týraly, teo­rııalyq tujyrymdar men qaǵı­dalardy túsinikti tilde jetkize almaıdy.

Ǵalymdar týraly sóz qozǵa­ǵanda Asqat Erkimbaı aıtqan «ǵa­lymdardyń árqashanda óz sýbek­tıvti kózqarastaǵy tujyrym­dary bolady, olar ózderiniń kóz jetkizgen «shyn­dyǵyn» al­ǵa shyǵarýdy kózdeıdi, sol sebepti olardyń da ǵylymı ja­ńalyqtaryn súzgiden ótkizip, qısyndy tujyrymdardy saraptap otyrý qajettigin umyt­paýymyz kerek» degen sóziniń jany bar.

Qazaq ǵylymyn órkendetpeı, onyń ózegine túsken qurttaı bat­pandap kirgen ádet bar. Bul – ǵalymdarymyzdyń boıyndaǵy syńarezý ymyrasyzdyq ustanym. Tek óz ǵylymı tujyrymdarynan tanbaı, basqa paıymdaýlardy moıyndamaı, tabandap jatyp alý, eń qaýiptisi – jańa bas­ta­malardyń jolyn bógeý. Al shynaıy ǵylymnyń birinshi qaǵıdasy – óz tujyrymyńa únemi kúdikpen qaraý.

Ǵylymı jýrnalıstıkanyń shetelderde damýyna kóz júgirt­sek, AQSh-ta ulttyq ǵylymı jýrnalıster qaýymdastyǵy 1934 jyly paıda bolǵan jáne bul baǵytta júıeli jumystar belsendi túrde júrgizilip keledi. Al TMD elderinde ǵylymı jýr­nalıstıka endi ǵana damyp keledi, óıtkeni tanymal ǵylymı mazmunǵa degen suranys jaqynda paıda boldy jáne birtindep artyp keledi. Máselen, Reseıdiń M.V.Lomonosov atyndaǵy MMÝ-da, SpbMÝ-da ǵylymı jýrnalıstıka jáne kommýnıkasııalar boıynsha birneshe kýrs­tar men oqytý baǵdarlamalary bar. Al Qazaqstanda ǵylymı jýrnalıster úshin tolyqqandy oqytý baǵdarlamalary áli joq.

Elimizde kóptegen BAQ-tar men medıaportaldar ǵylym týraly jaza bastady. Osy sebepti búginde bul baǵytta arnaıy bilimi bar kásibı mamandar men avtorlarǵa suranys joǵary.

Reseıdiń Bilim mınıstrligi otandyq ǵylymnyń damýyna múddeli bolǵandyqtan jyl saıyn ǵylymı jýrnalıstıka baǵytynda arnaıy baıqaýlar uıymdastyryp otyrady. Biz de osyndaı tıimdi dástúrdi úlgi tutsaq utylmaıtynymyz anyq.

Qoryta aıtqanda, elimizde ǵylymı jýrnalıstıkany damytý úshin arnaıy kásibı biliktilikti arttyrý kýrstary ashylsa jáne bul baǵyt JOO-lardyń jýrnalıstıka fakýltetterinde arnaıy sala retinde oqytylsa degen usynysymyz bar.

Oryntaı OShANOVA,

Fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty, dosent,

«Bolashaq» stıpendııasynyń túlegi