Inklıýzıvti, kóp salaly BUU qurý qajet

Bas hatshynyń kópten kútken «Ortaq kún tártibimiz» atty esebi aldaǵy qyr­kúıek aıyna jos­parlanǵan. Esep berýde aı­tyl­ǵan usynymdardy tarazylap, ony júzege asyrýda eń tıimdi ıdeıalardy oılastyra otyryp qabyldaý qajet. Sondyqtan kóp­tegen qatysýshyny tartatyn In­klıýzıvti jahandyq basqarý jó­nindegi Dúnıejúzilik sammıt ótkizý týraly usynysty qol­daımyz.

Byltyrǵy qyrkúıek aıynda Bas Assambleıanyń 75 jyldyq me­reıtoılyq jınalysynda sóz sóılegennen beri Gýterrısh «jelilik kópjaqtylyqtyń» qajetin birneshe ret atap ótti. Onda «Birikken Ulttar Uıy­mynyń otbasy, ha­lyqaralyq qar­jy ınstıtýttary, aımaqtyq uıymdar, saýda bloktary jáne bas­qalary birlesip ári tıim­di ju­mys isteıdi», dedi ol. Bıyl­ǵy 24 sáýirde Halyqaralyq kóp­jaqtylyq pen beıbitshil dıplomatııa kúninde ol «azamattyq qo­ǵamǵa, bızneske, jergilikti jáne aımaqtyq bılik organdary men bas­qalarǵa súıenetin, sondaı-aq bılikti keńirek jáne ádil bóletin ınklıýzıvti kóp­jaqtylyqqa» shaqyrdy.

Kópjaqty júıeniń shıe­lenisýin jáne BUU-nyń álemdegi shuǵyl jahandyq máselelerdi she­shý úshin 193 múshe-elden bólek talanttar tartyp, tyń resýrs­tar paıdalanýy qajettigin eskersek, Gýterrıshtiń ótinishi dál ýaqytynda aıtylyp otyr. Biraq Covid-19 pandemııasynan keıin ahýaldy qalpyna kel­tirýge talpynys pen álemdik kósh­basshylardyń erejelerge negizdelgen halyqaralyq tár­tipke súıenýge  shaqyrýynyń kó­beı­geni­ne qaramastan, áli de kóp nárse jasaý kerek.

Atap aıtqanda, keıbir saıa­sı lıderlerdiń qoǵamnyń alań­daýshylyǵyn kúsheıtetin jáne jahandyq yntymaq­tastyq­tyń erejeleri men ınstıtýt­taryna nuqsan keltiretin she­shim­deriniń áse­rine qarsy turý úshin kópjaqtylyq keńinen qol­danylýy kerek. Bul kósh­bas­shylar kóbine óz elderiniń problemalaryna basqalardy kiná­laıdy. Nemese ultaralyq problemalarmen kúresýdegi tıimsiz, oqshaý tásilderi úshin bas­qalardy kinálaıdy. Sóıtip, qoǵamdy jik­teı túsedi. Álem kópjaqty júıege túsken qysymdy bulyń­ǵyr qaǵıdattar nemese oryndalmaıtyn saıası maqsattar ar­qyly jeńildete almaıdy.

Baqytymyzǵa oraı, Bas hat­shynyń jańasha túrdegi jelilik jáne ınklıýzıvti kóp­jaqtylyqqa shaqyrýy osylaısha álemdik basqarý normalaryn, saıasattaryn, ınstıtýttary men operasııa­laryn baısaldy jáne nátıjeli túrde qaı­ta qaraýǵa ıtermeleıdi. Osyndaı refor­malardy júzege asy­rýdyń jol kar­tasy jan-jaq­ty úkimetaralyq jáne kóp múddeli taraptardyń daıyn­dyq áre­ketterin qamtyp, 2023 jyly Dúnıe­júzilik sammıtte qabyldanýy tıis. Mun­daı jıyn BUU júıesin beı­bitshilik pen qaýipsizdik, ornyqty da­mý máse­lelerine, adam quqyqtaryna qatys­ty qazirgi tań­da kezdesip otyr­ǵan qıyn­dyqtar men múm­kindikterge ilesýge kómektesýge baǵyt­­talǵan.

Dúnıejúzindegi úkimetter men úkimet­tik emes toptardyń kóshbasshylaryna senim artyp, sammıt ǵalamdyq bas­qarý júıesin qaıta qurýǵa jáne me­kemelerdiń, saıasatkerlerdiń jáne adam­dardyń birlesken jańa ortasyn qurýǵa tyrysady. Stımson ortalyǵy taıaý­da jarııa­laǵan Beyond UN75: A Roadmap for Inclusive, Networked & Effective Global Governance dep atalatyn esebinde osy strategııa jóninde egjeı-tegjeıli máli­­met usynady.

«Kópjaqtylyq alıansy» sekildi mem­leketterdiń jahan­dyq koalısııalary jáne azamat­tyq qoǵam jelileri, sonymen qatar «Bizge qajet BUU» koalı­sııasy jáne «Bárimiz birge» bas­tamalary álemge qajet is-qı­myldardy júzege asyrý úshin qajetti kóshbasshylyqty, shyǵar­­mashylyq ıdeıalardy jáne dı­plomatııalyq daǵdylardy qam­tamasyz etýge kómektesedi. Osy oraıda, bizdiń «О́zgerister men ınklıýzıvti qoldaıtyn áıel kóshbasshylar toby» men «Madrıd klýby» da BUU-nyń 75-shi deklarasııasynda aıtylǵan máselelerdi júzege asyrý úshin berik ári ma­ǵynaly kún tártibin qoldaıdy.

Covid-19 qozǵaǵan áleýmet­tik-ekono­mıkalyq máselelerdi sheshý retinde «Madrıd klýby» BUU Bas hat­shysynyń «Ortaq kún tártibimiz» baıandamasyna oraı 2030 jylǵa deıingi turaqty damý kún tártibindegi áleýmettik kómekti kúsheıtý úshin ekinshi Dúnıejúzilik áleý­mettik damý sammıtin shaqyrýdy usyndy. Adamdardyń basty qajet­tilikterine nazar aýdarý, densaýlyq saqtaý, bilim berý, áleýmettik qorǵaý jáne laıyq­ty jumys boıynsha áleýetti, birlesken áreket jasaý BUU-nyń ózektiligin arttyryp, buryn­ǵydan beter mańyzdy ete tústi. Turǵyn­dardyń qajettilikterin shuǵyl túrde sheshýden basqa, BUU áıel lıderler toby taıaý­da jarııalaǵan «Áıelder kóp­jaqtylyǵy» málimdemesinde «úlkendi-kishili memleketterde erler men áıelderdiń teń quqyǵyn saqtaýy kerek» ekenin atap ótti.

Álemdegi jalǵyz shynaıy ámbebap uıym – BUU búkil adamzat pen elder úshin buryn-sońdy osynshalyqty ómirlik mańyzdy bolǵan emes. Biraq oǵan jańartylǵan qııal, ózgermeli jahandyq jaǵdaılarǵa jigerli beıimdelý men memleketke ju­mys isteıtin jáne basqa da uıym­dy qoldaıtyndar qajet.

Dúnıejúzi 26 maýsymda BUU-nyń Jarǵysy kúnin atap ótkende qyrkúıekte jyl saıynǵy joǵary deńgeıdegi Bas Assambleıasynyń otyrysyna jınalatyn halyqaralyq kósh­basshylardy BUU-nyń joǵary laýazymdy tulǵalarynyń usy­nystaryna qulaq asýǵa jáne «arnaıy úkimetaralyq prosesti» qoldaýǵa shaqyramyz. Sondaı-aq BUU júıesiniń ıns­tıtýttyq mehanızmin nyǵaıtý jáne reformalaý qajet. Álemdegi túr­li kósh­­basshylardy, sonyń ishin­de aka­demıkterdi, praktıkterdi, belsendi­ler men saıasatkerlerdi jumyldyrý arqy­ly halyqaralyq qoǵamdastyq «baqyt­ty bola­shaqty» shyndyqqa aınaldyra alady.

Marııa Fernanda ESPINOSA,

BUU Bas Assambleıasynyń burynǵy prezıdenti, Ekvadordyń burynǵy syrtqy ister mınıstri jáne qorǵanys mınıstri,

Danılo TÚRK,

Slovenııanyń burynǵy prezıdenti, «Madrıd klýbynyń» prezıdenti

Copyright: Project Syndicate, 2021.

www.project-syndicate.org