EÝROODAQ – QAZAQSTANNYŃ EŃ IRI ÁRIPTESI

Sársenbi kúni EQYU-nyń Is basyndaǵy tóraǵasy, el­imizdiń Memlekettik hatshysy – Syrt­qy ister mınıstri Qanat Saý­da­baev Belgııada ótken “Qazaq­stan-EO” formatyndaǵy kez­desýge qatysty. Kezdesý barysynda aımaqtyq jáne halyqaralyq qaýipsizdik­terge baılanysty máseleler tal­qylandy, sonymen qatar, álem­dik qarjy-ekonomıkalyq daǵ­da­rysty eńserý, osy baǵytta aı­maq­tyń energetıkalyq jáne eko­logııalyq problemalaryn sheshý, sonyń ishinde sý resýrs­taryn basqarý máseleleri áńgime arqaýyna aınalyp, ekijaqty konsýltasııalar almasyldy. Kezdesýden soń Qanat Saý­da­baev Eýroodaqtyń Is basyndaǵy tóraǵasy, Ispanııa Koroldi­gi­niń syrtqy ister mınıstri Mı­gel Anhel Moratınospen birge jýrnalısterdiń aldyna shyǵyp, kelissózderdiń qorytyndylary týraly brıfıng berdi. Onyń nátıjelerin aıtpas buryn biz Qazaqstan men Eýroodaq ara­syn­daǵy yntymaqtastyqtyń ta­rıhyna qysqasha toqtala keteıik. Qazir qazaqstandyq jýrna­lıs­ter arasynda “Brıýssel Is­panııanyń qalasy, al Vena bizdiń qala” degen ázil kóp aıtylatyn bol­dy. О́ıtkeni, Ispanııa tór­aǵa­lyq etetin Eýroodaqtyń ákim­shi­lik jáne saıası ortalyǵy Brıýs­selde, al biz tóraǵalyq etetin EQYU-nyń shtab-páteri Venada ornalasqan. Qazaqstannyń Eý­ro­odaqpen qatynasynyń ornaýy Prezıdent N.Nazarbaevtyń 1993 jyly Brıýsselge jasaǵan resmı saparynan bastalǵan. Sol joly Qazaqstan men EO arasyndaǵy Yntymaqtastyq týraly kelisimge qol qoıyldy. Odan bergi ýa­qyt­tarda bul Odaq pen Qazaqstan ara­syndaǵy yntymaqtastyq úne­mi damý ústinde bolyp, qaty­nas­tardy tereńdetý baǵytynda bir­neshe qujattarǵa qol qoıyldy. Aıta ke­terligi sol, Eýroodaq Qazaqstanmen baılanysyn damyta otyryp, Or­ta­lyq Azııa elderimen tutasa ynty­maqtasýdy kózdeıtin maqsaty bar ekenin bildirgen. Osy maqsatpen Eýroodaq 2005 jyly Ortalyq Azııa elderi boıynsha Arnaýly ókilin de taǵaıyndady. 2006 jyldyń aıaǵy­nan beri osy qyzmetti Fransýz Respýblıkasynyń ókili Per Morel atqaryp keledi. Jaqsy damyp kele jatqan saıası yntymaqtastyqtyń aıasynda saýda-ekonomıkalyq áriptestik te nyǵaıa túsýde. 2009 jylǵy syrtqy saýda aınalymy, álemdik qarjy­lyq daǵdarysqa qaramaı, 28,8 mlrd. AQSh dollaryn qurady. Bir sózben aıtqanda, Qazaqstannyń syrtqy saýda aınalymynyń 40 paıyzy Eýroodaq elderiniń úlesine tıesili. Eýroodaqtyń Ortalyq Azııa el­derinde iske asyratyn baǵdarla­ma­lary men jobalarynyń tek sońǵy jyldardaǵysy týraly ǵana sóz qoz­ǵaıtyn bolsaq, Eýrokomıssııanyń “Ortalyq Azııa elderindegi ǵyly­mı-zertteý jáne bilim berý júıesi” bastamasy aýyz toltyryp aıtarlyq ekenin atap ótken jón. Bul joba­nyń maqsaty, bir sózben aıtqanda, aımaqtaǵy elder joo-lary men ǵylymı-zertteý ortalyqtaryn In­ter­net júıesine jyldam qosýǵa saıady. Ony iske asyrý úshin (2009-2011 jyldar) Eýrokomıssııa 5 mln. eýro bólip otyr. Jobanyń qalǵan 20 paıyzyn qarjylandyrýǵa Orta­lyq Azııa elderi, ishinde Qazaqstan da bar, yntalylyq bildirýde. Al Eýro­odaqtyń Ortalyq Azııadaǵy jalpy strategııasyn (2007-2013 j.j.) iske asyrý úshin 719 mln. eýro qarastyrylǵan. Sonymen birge, Qazaqstannyń naryqtyq ekonomıkaly el márte­be­sin alý týraly usynysyn Eýro­ko­mıssııa ústimizdegi jyly (2010) qarap bermekshi. Jalpy, Eýroodaq Qazaqstanǵa senimdi energetıkalyq áriptesi retinde qaraıdy. Aıta ke­te­tin bolsaq, qazir Qazaqstan OPEK elderinen basqa memleket­ter arasynan Eýropaǵa qýat kóz­derin satý boıynsha Reseı men Nor­vegııadan keıin úshinshi orynda tur. Astana óziniń BSU-ǵa enýi boıynsha da EO-men jumysty jal­ǵastyrýda. Sondaı-aq, qazaqstan­dyq­tardyń Eýroodaq elderine vıza alý prosedýrasyn jeńildetý jónin­de de konsýltasııalarmen almasýda. Endi joǵaryda aıtylǵan Qanat Saýdabaev pen Mıgel Moratı­nos­tyń kezdesý qorytyndylary boı­ynsha jýrnalısterge bergen brı­fıngine toqtala keteıik. Ony M.Mo­ratınos ashyp, kezdesý qory­tyn­dylaryna óziniń qanaǵatpen qaraıtynyn bildirdi. Biz Qazaq­stan­dy Ortalyq Azııadaǵy strate­gııa­myzdy iske asyrýdaǵy negizgi áriptesimiz dep bilemiz. Sonymen bir­ge, Qazaqstan ózin Qyrǵyzstan­da­ǵy jaǵdaıdy turaqtandyrý boı­yn­sha naqty istiń oıynshysy re­tin­de tanytty. Osyǵan oraı Eýro­odaq atynan Prezıdent Nursultan Nazarbaev pen Syrtqy ister mı­nıstri Qanat Saýdabaevqa Qyrǵyz­standaǵy óte qıyn kıkiljińderdi sheshýge jumsaǵan kúsh-jigerleri úshin alǵysymdy bildiremin. Eýroodaq bul iste Qazaqstanmen EQYU-nyń Is basyndaǵy tóraǵasy retinde ty­ǵyz yntymaqtastyqta jumys istedi. Atap aıtqanda, biz de ózimizdiń óki­limiz Per Morel myrzany Qyr­ǵyz­stanǵa jiberdik. Máseleni ret­teý boıynsha biz Qanat Saýda­baev­pen telefon arqyly jıi habar­la­syp turdyq. Búgingi kezdesýde de biz Qyrǵyzstandaǵy jaǵdaıdyń tolyq turaqtylyqqa jetpegenin eskerip, osy el boıynsha jumystarymyzdy odan ári tyǵyz yntymaqtastyqta jal­ǵastyrýǵa kelistik, dedi M.Moratınos. Odan ári ol kezdesýde qaralǵan ekinshi másele, EO-nyń barlyq múshelerinen Qazaqstanmen aradaǵy yntymaqtastyq pen áriptestikti odan ári jalǵastyrý jónindegi kelisimge qol qoıýǵa mandat alý týraly bolǵanyn aıtty. Biz Is­pa­nııanyń tóraǵalyǵy aıaqtalǵansha (2010 jyldyń 1 shildesi) ondaı man­dattyń alynatynynan úmitti­miz, dedi ol. Kezdesýde qaralǵan úshinshi másele, Qazaqstan azamat­ta­ry úshin EO elderine enýdegi vı­zanyń jeńildetilgen rejimi qol­da­nylýyn suraǵan Astananyń ótinishi bolǵanyn aıtqan M.Moratınos óziniń oıynsha bul máseleniń de esh qıyndyqsyz sheshiletininen úmitti ekenin jetkizdi. Sóziniń sońynda Qazaqstanda EQYU-nyń joǵarǵy deńgeıdegi sammıtin ótkizý máselesi týraly shilde aıynda Almatyda bolatyn SIM beıresmı sammıtinde sheshim qabyldanatynyna senimdi ekenin málimdedi. Qanat Saýdabaev Qyrǵyzstan­da­ǵy oqıǵalar halyqaralyq uıymdar­dyń tyǵyz yntymaqtastyqta bolýy qajettiligin taǵy da bir ret kórse­tip bergenin aıta kelip, osy iste EQYU, EO jáne BUU-nyń tıimdi yntymaqtastyqta jumys istegenin atap ótti. Bizdiń daǵdarystan keıin ekinshi kúni jibergen barlyq ókilderimiz daǵdarysty eńserý jáne retteý baǵytynda birikken kúsh-jiger jumsaı bildi, deı kelip, M.Moratınosqa Qazaqstan Pre­zı­denti N.Nazarbaevtyń daǵdarysty eńserýdegi eńbegine bergen úlken ba­ǵasy úshin alǵysyn jetkizdi. Odan ári kezdesý barysynda bul eldegi jaǵdaıdy rettep, quqyqtyq ar­naǵa túsirý úshin áli de kúsh birik­tirýge kelisilgendigi týraly aıtty. Sonymen birge, Ispanııanyń EO-ǵa tóraǵalyǵy kezinde tıimdi jumys istegenin atap ótip, Qazaqstannyń EQYU-daǵy tóraǵalyǵyn qoldaǵa­ny úshin alǵysyn bildirdi. Sóziniń sońynda EQYU sammıtiniń qajet­ti­ligine toqtalyp, onyń Vanký­ver­den Vladıvostokqa deıingi keńis­tikte turaqtylyq pen qaýipsizdiktiń saqtalýyna sózsiz yqpal etetinin aıtty. Brıýsselde qazaqstandyq jýr­nalısterge birqatar saıasatkerler, sala mamandary, sarapshylarmen áńgimelesýdiń sáti tústi. Olardyń bári de biraýyzdan EQYU tóraǵasy retinde Qyrǵyzstandaǵy jaǵdaıdy turaqtandyrý máselesinde Qazaq­stan­nyń bıikten tabylǵanyn joǵary baǵalaıtynyn jetkizdi. Máselen, EO-nyń Ońtústik Kavkaz elderi boıynsha ókili Peter Sem­nebı Qazaqstannyń Qyrǵyz­stan­daǵy áreketterin joǵary baǵalaı kelip, Kavkazdaǵy kıkiljińderge de batyl aralasýyna bolatynyn atap ótti. О́ıtkeni, Qazaqstan bul elder­diń bárin de jaqsy biledi, bárimen de jaqsy qarym-qatynasta, sony­men birge, kıkiljińderdi retteýde jetkilikti tájirıbesi bar. Sondaı-aq, Qazaqstan mundaǵy múddelerdiń tepe-teńdigin saqtaýǵa da jaqsy kópir bola alar edi, dedi ol. Al EO-nyń Moldovadaǵy arnaýly ókili Kalmen Mejeı de óz kezeginde Qazaqstannyń EQYU tóraǵasy retinde Prıdnestrove kıkiljińin retteýge batyl aralasý quqy bar dep esepteıtinin bildirdi. Mundaǵy kıkiljińder basqalarmen salystyrǵanda, qıyn da emes, sondyqtan ony retteýde Qazaqstan úlken yqpal ete alar edi, dedi ol. Sondaı-aq, biz Eýropanyń Halyq­aralyq qatynastar ınstıtýty dırektorynyń orynbasary Jak Lıppermen, Fransııanyń Halyq­ara­lyq qatynastar ınstıtýtynyń Brıýssel ofısiniń basshysy Sıý­zenn Alespen jáne t.b. áńgimelesip, olardyń bári de qazaqstandyq dıplomatııanyń bolashaǵyna úlken úmitpen qaraıtynyna kóz jetkizdik. Jaqsybaı SAMRAT – Brıýsselden.