Qazaqtyń baıtaq dalasynda saırandap júrgen sheteldik kóp. Biraq olardyń bári birdeı el zańyna qurmetpen qaraıdy deı almaımyz.
О́z eliniń quqyq qorǵaý organdarynan boı tasalap, qazaq jerinde jasyryný úshin memlekettik shekaramyzdy qasaqana buzatyndar da bar. Máselen, oblystyq Polısııa departamentiniń ekstremızmge qarsy is-qımyl basqarmasynyń qyzmetkerleri byltyrǵy qarashada Grýzııanyń 35 jastaǵy azamatyn ustady. Grýzııalyq polıseıler oǵan 2012 jyldyń jeltoqsan aıynda alaıaqtyq jasaǵany úshin izdestirý jarııalaǵan eken.
Aldaý men arbaýdyń san alýan túrin meńgergen alaıaq qamaýǵa alý túrindegi bultartpaý sharasy tańdalsa da qolǵa túspeı kelgen. Sol sebepten, Tbılısı soty ony 2017 jylǵy mamyrda syrttaı 7 jylǵa bas bostandyǵynan aıyrǵan. Al bıylǵy sáýirde jergilikti polısııa qyzmetkerleri «Izdeý» arnaıy operasııasy kezinde taǵy da shetel azamattaryn quryqtady.
Olardyń biri – О́zbekstan Respýblıkasynyń 38 jastaǵy azamaty Reseı Federasııasy Qylmystyq Kodeksiniń 160-babynyń 4-bólimi boıynsha (asa iri kólemdegi ózgeniń múlkin ıemdený) halyqaralyq izdeýde bolǵan. Sol eldiń taǵy bir azamaty О́zbekstan Respýblıkasy Qylmystyq Kodeksiniń 165-babyna sáıkes (Bopsalaýshylyq) izdestirilgen.
Taǵy da derekke júginsek, maýsymda О́zbekstan Respýblıkasynyń azamaty Atyraý qalasynda ýaqytsha turý úshin tirkelmek bolǵan. Alaıda kóshi-qon bóliminiń qyzmetkerleri Halyqqa qyzmet kórsetý ortalyǵynda onyń qujatyn teksergende halyqaralyq izdeýdegi azamat ekenin anyqtady. Belgili bolǵandaı, ózbekstandyq Mordovııa Respýblıkasynda Reseı Federasııasy Qylmystyq Kodeksiniń 291-babynyń 1-bólimi boıynsha aıypty dep tanylǵan. Bir jyl buryn reseılik quqyq qorǵaý organdary oǵan halyqaralyq izdeý jarııalaǵan.
Izdeýde júrgen sheteldikterdiń tizimi munymen shektelmeı otyr. Atyraý qalalyq polısııa basqarmasynyń qyzmetkerleri 15 maýsymda О́zbekstan Respýblıkasynyń 1994 jylǵy azamatyn da ustady. Oǵan 2016 jylǵy 1 qańtarda Qaraqalpaqstan Respýblıkasynyń Ishki ister mınıstrligi Qylmystyq Kodekstiń 223-babynyń 2-bólimi boıynsha (shetelge zańsyz shyǵý nemese О́zbekstan Respýblıkasyna zańsyz kirý) qylmys jasaǵany úshin memleketaralyq izdeý jarııalanǵany anyqtaldy.
Budan soń Reseı Federasııasynyń 45 jastaǵy azamatynyń Atyraýda jasyrynyp júrgeni belgili boldy. Bul azamat ta qashqyn eken. Sebebi oǵan bıylǵy mamyrda sol eldiń Qylmystyq Kodeksiniń 157-babynyń 1-bólimi boıynsha (ata-ananyń sot sheshimi boıynsha kámeletke tolmaǵan balalardy, sondaı-aq on segiz jasqa tolǵan múgedek balalardy ustaýǵa qarajat tóleýden qasaqana jaltarýy) memleketaralyq izdeý jarııalanypty.
О́z eliniń quqyq qorǵaý organdarynan jasyrynǵany azdaı, endi táýelsiz Qazaqstannyń memlekettik shekarasyn qasaqana buzyp ótken sheteldikter de ustala bastady. Jaqynda atyraýlyq polıseıler osyndaı zańsyz áreket jasaǵan О́zbekstan Respýblıkasynyń eki azamatyn anyqtady. Onyń biri 2015 jyldan beri О́zbekstan Respýblıkasy Qylmystyq Kodeksiniń 223-babynyń 2-bólimi boıynsha tirkelgen qylmystyq is boıynsha zańsyz shekaradan ótkeni úshin izdestirilýde bolǵan. Qazir 27 jastaǵy azamatsha ýaqytsha ustaý oqshaýlaǵyshyna qamaldy. Al 30 jastaǵy er adam osydan bir jyl buryn Qazaqstan Respýblıkasynyń aýmaǵynan shyǵarylǵan. Qýlyǵyna quryq boılamaıtyn ol endi aty-jónin ózgertip, elimizdiń memlekettik shekarasyn qasaqana kesip ótken. Qazir О́zbekstannyń eki azamatyna qatysty Qazaqstan Respýblıkasy Qylmystyq Kodeksiniń 392-baby 1-bólimi boıynsha sotqa deıingi tergeý júrgizilýde.
Mundaı derekti jalǵastyra berýge bolady. Biraq óz eliniń quqyq qorǵaý organdarynan qashyp júrgen sheteldikter bizdiń elimizge nege úıir? Shekaradan ushqan qustan basqanyń bárin qalt jibermeıtin shekarashylardyń qyraǵylyǵy qaıda? Elimizge kóliktiń qaı túrimen jetse de sheteldikter jer astymen ótpegen shyǵar.
– Polısııa qyzmetkerleri oblys aýmaǵynda «Mıgrant», «Zańsyz kelýshi – 2021» jedel-profılaktıkalyq is-sharalary men reıdtik tekseristi jıi uıymdastyrady. Maqsat – quqyqtyq tártipti qamtamasyz etý, zańsyz kóshi-qonǵa qatysty quqyq buzýshylyqtar men qylmystardy áshkereleý, zańsyz kóshi-qon arnalaryn anyqtaý. Osyndaı is-sharalardyń nátıjesinde, jyl basynan beri kóshi-qon zańdylyǵyn buzǵany úshin 4991 adam ákimshilik jaýapkershilikke tartyldy. Onyń ishinde 3110 shetel azamaty bar. Kóshi-qon zańdylyǵyn buzǵan 100 sheteldik sot sheshimimen el aýmaǵynan tysqary shyǵaryldy. Kóshi-qon zańdylyǵyn buzǵandarǵa 7 029 743 teńge aıyppul salynyp, tolyqtaı óndirildi, – deıdi oblystyq Polısııa departamentiniń bastyǵy polısııa polkovnıgi Qamza Úmbetqalıev.
Qazaqstan – táýelsizdik jyldary memlekettik shekarasy shegendelgen el. Demek, óz elinde qylmys jasaǵany úshin halyqaralyq, memleketaralyq izdeý jarııalanǵan sheteldikter shekaradan attap baspaýǵa tıis. Alaıda sońdaryna túsken quqyq qorǵaý organdarynyń quryǵynan qashqan sheteldikter Qazaqstanǵa kelýge nege sonsha qumar? Qylmysker sheteldikterdiń bizdiń eldiń aýmaǵyna alshańdaı basyp kirýiniń astarynda ne bar?
Atyraý oblysy