Búginde qoǵam aldynda turǵan kúrdeli máselelerdiń biri – adamdardyń kitap oqýdan qalyp bara jatqany. Oǵan túrli sebep-syltaýlar aıtylady. Ýaqyttyń tapshylyǵy, ómir súrýdiń qıyndap bara jatqany, eń sońynda qoldaǵy telefonǵa, ıaǵnı áleýmettik jelilerge degen táýeldilik kitap ustaýǵa mursha bermeıdi-mis. Zııaly qaýym ókilderi (onyń ishinde muǵalimder qaýymy) gazet-jýrnal kórse bójeı kezdestirgendeı titirkenedi eken. Shyndyǵynda solaı ma? Adamzat kitaptan jerip otyr ma?
Joq, birden kesip aıtamyz, bul kitap oqyǵandy artyq jumys sanaıtyndardyń, bar bolmysymen baılyqtyń bodaýynda ketkenderdiń, rýhanı jan dúnıesi meshel jandardyń ǵana aıla-amaly, oılap tapqan qorǵany ǵana. Shyn máninde, kitap adamnyń jan jarasyn emdeıdi, rýhanı baıytady, kózin ashady, ómirge degen qushtarlyǵyn arttyrady.
Bilimsizdik toǵysharlyqqa jol ashady. Toǵysharlyq – kól-kósir dúnıeni, ıaǵnı materıaldyq negizdi ǵana moıyndaıdy. Qulqyn men nápsiniń arbaýynan shyǵa almaıtyndar adam janyn keremet nurǵa bóler rýhanı baılyqtyń qadyr-qasıetin qaıdan uqsyn!
Osy rette «kitapty qalaı oqımyz?» degen suraq aldymyzdan shyǵady. Oǵan logıka ǵylymdarynyń professory Sergeı Povarnınniń «Kak chıtat knıgı?» atty kitabynan jaýap tabamyz. Ol «kitap oqýdyń negizi – dıalog» dep tujyrymdaıdy. Mine, izdegenimizdi tapqandaımyz. Esińizde me, bala kúnderimizde kitaphanadan kitap alsaq, qaıtaryp berip turǵanda kitaphanashy apaı: «ne oqyǵanyńdy, ne túsingenińdi aıtyp bershi» dep suraýshy edi ǵoı. Mektepte muǵalim aldynda turǵandaı qolymyzdaǵy kitapqa qaraǵyshtap qoıyp, túsingenderimizdi, oqıǵalar jelisin, basty keıipkerlerdi, neden jırenip, neden úırený kerek ekenin shama-sharqymyzsha aıtyp shyǵar edik. Apaıymyzdyń kóńilinen shyqsaq «Oı, jaraısyń!» dep kekilimizden sıpaıtyn. Bul álemdegi barlyq syılyqtan artyq bolatyn. Budan soń kóńilimiz kádimgideı kóterilip, ózimizdi eseıip qalǵandaı sezinetinbiz. Kitaphanashy apaıdy kórsek, bas kıimimizdi alyp sálem berer edik. Olardyń «pálensheniń balasy kitapty kóp oqıdy» degen bir aýyz sózi bizge qanat bitiretin. Synyptastarmen oqyǵan kitaptarymyz jaıly pikirtalas ótkizetinbiz. Joǵarydaǵy professordyń «dıalog» deýiniń mánisi osy.
Taǵy bir este qalǵan jaıt, bala kezimizde kitaptyń qysqasha mazmunyn, keıipkerlerin, oqıǵalaryn, túsingenimizdi arnaıy dápterge jazyp qoıatynbyz. Qazir muny ǵylym tilinde «sammarı» atap júr ǵoı. Sol sammarıdi oqyǵanda kitaptyń barlyq súzgiden ótken qaımaǵy, oqıǵalary, keıipkerleri eske sap etip túse qalatyn. Men keıde bazbir oqýshylardyń kádimgi baǵa qoıatyn kúndelikti toltyrýǵa erinetinin kórip, ishim ashıdy. О́mir kúndeligi, kóńil kúndeligi bul jerde basqa áńgime.
Qazirgi aýyl kitaphanalaryndaǵy qyzmetkerlerde joǵaryda biz aıtqandaı bedel-qurmet bar ma? Alys aýyldardy, qaladaǵy mektepterdi qyzmet babymen kóp aralaımyz. Sonda baıqaıtynymyz, kitaphana oqýlyqtar taratyp, kúzde jınap alatyn oryn sııaqtanady. Kóbine mektep kitaphanashylaryn oryndarynan tappaı da qalasyz. Onyń sebebi de bar. Muǵalimderdiń jalaqysy búginde edáýir ósti. Artyq aıtsaq, tilimiz jazyqty, bir muǵalim bir úıdi asyraıtyndaı jaǵdaıǵa jetti. Al osy mektepte tańerteńnen keshke deıin júretin kitaphanashy eden jýýshynyń aılyǵynan sál ǵana joǵary aılyq alady. Endi kitaphanashylarǵa kiná qoıa alamyz ba?
Sondyqtan birinshi kezekte barlyq saladaǵy, meıli ol dalada bolsyn, qalada bolsyn, kitaphanashylardyń aılyq eńbekaqysyn kóterý kerek. Qazir Qazaqstan boıynsha joǵary oqý oryndarynda kitaphanashylar daıarlaıtyn arnaıy fakýltet joqtyń qasy. Barynyń ózine úsh-tórt talapker ǵana qujat tapsyratyn kórinedi. Nege? Sebep joǵarydaǵydaı. Qazir barlyq qundylyqtan materıaldyq qundylyq alǵa shyǵyp ketti. Sondyqtan erteńin oılaǵan jastar basqa mamandyqtarǵa beıimdeledi. Solaı qaraı bet burady.
Já, negizgi taqyrypqa oralaıyq. Kitapty qalaı oqýymyz kerek? Bul jerdegi eń ózekti másele – kitapty durys tańdaı bilýde. Osy oraıda bizdiń keıbir ǵalymdarymyz, ádebıet synshylary kitaptyń tili, stıli, oqıǵalarynyń shıelenisip jatýy úlken ról atqarady deıdi. Kelisemiz. Búginde balalar aǵylshyn jazýshysy Djoan Roýlıngtiń «Garrı Potter» kitabynyń jelisi boıynsha túsirilgen fılmderdi kóp tamashalaıdy. Osy kitapty da jıi qolǵa alady. Jetkinshekter negizinen ǵylymı-fantastıkalyq kitaptar men saıahatshylar jaıynda jáne shytyrman oqıǵalar jelisine qurylǵan kitaptardy oqýǵa qumartady eken. О́kinishtisi sol, búginde elimizde jetkinshekterge arnalǵan fantastıkalyq ádebıetter az. Bary shet tilderinen aýdarylǵandary ǵana. Bizde balalar ádebıetine birjola boılap, solardyń oılaý júıesimen, tilimen kitap jazatyn jazýshylarymyz saýsaqpen sanarlyq qana.
Osy jerde «Ana tili» gazetiniń 2020 jylǵy 10-23 jeltoqsanyndaǵy №50 sanynda jarııalanǵan belgili qalamger Janbolat Aýpbaevtyń «Balalyq beınemizdiń belgisi» atty maqalasy eske túsedi. Avtor osy kitap jaıly aıta kelip, búgingi balalar boıyna kitap keıipkeri Qojaǵa tán adaldyqty, qaırat-jigerdi, qaıyrymdylyq pen qamqorshyl qasıetterdi kórgisi keletinin, sondyqtan órkenıetti elderdegideı kishkentaı Qojaǵa sımvoldyq obraz retinde eskertkish ornatý jaıly oı qozǵaǵan bolatyn. Osy maqaladaǵy kóterilgen másele Qazaqstan Prezıdenti Q.Toqaevqa deıin jetip, Memleket basshysynan qoldaý tapty. Qudaı qalasa, taıaý kúnderi Nur-Sultan qalasy kósheleriniń birinen bala Qojany kezdestirip qalsańyz, tańyrqamańyz.
Iá bizdiń ne aıtpaq bolǵanymyzdy oqyrman jaqsy túsindi. Kishkentaı bala kishkentaı keıipkerdiń eskertkishin kórgen soń, onyń taǵdyryna qumartady. Kishkentaı keıipkerdiń ómir jolyn bilý úshin talpynady, izdenedi. Ol sonda kitapqa júginbegende, kimge júginbek? Sondyqtan aǵylshyn jazýshysy Djoan Roýlıng sııaqty qazaq jazýshysy Berdibek Soqpaqbaev, taǵy basqa da balalar taqyrybyna jazǵan, jazyp júrgen qalamgerler bizge aýadaı qajet. Siz balańyzdy kitap oqýǵa osy shyǵarmalar arqyly yntalandyra alasyz. Balańyzdyń aldyna kitap qoıǵan soń ony birden oqyp taýysýǵa májbúrlemeńiz. Ol mundaıda kitapty paraqtap qana shyǵady. Sondyqtan ulyńyz ne qyzyńyz kitapty ashpas buryn «Munda mynadaı qyzyq oqıǵa bar. Bul seni mynadaı qasıetterge baýlıdy» dep kórińiz. Ádepki kúni balańyz bes bet qana oqysyn. Erteńine taǵy bes bet. Odan ári oqıǵa jelisimen ózi-aq alyp ketedi. Kitapty oqyp bolǵannan soń mindetti túrde qandaı áser alǵanyn surap bilińiz. Ekeýlep kitapty taldap kórińiz. Mine, osydan soń balańyz taǵy qandaı kitap oqý kerektigin sizden ózi-aq suraıdy. Al munan keıingi nátıje tipten keremet! Urpaǵyńyz rýhanııat ordasy – kitaphanaǵa ózi ketip bara jatady. Muny balany shabyttandyrý dep bilińiz.
Al balany shabyttandyrý úshin ne isteý kerek? Eń áýeli ata-analardyń ózi kitap oqyp úırenýleri tıis. Kúni boıy kompıýterde otyrý, telefonǵa telmirý mı qatparlaryn talqandap, kózdiń kórý qabiletin nasharlatady degendi bizsiz de oqyp júrsiz. Balańyzǵa qastyǵyńyz bolmasa, ony áleýmettik jelilerden ajyratyńyz. Oı-órisi keń, sulý sóılem quraı alatyn, oıyn anyq ta tujyrymdy jetkize biletin qaı baladan da erteń lıder shyǵady. Osyny umytpaıyq.
Túgesilmeıtin teleserııalarǵa telmirý, kók tıyndyq paıdasy joq ınternet oıyndaryna shuqshııý, áleýmettik jelilerge táýeldilik úlkenderdiń de sanalaryna salmaq túsiredi, oılaryn tejeıdi. Olaı bolsa sizdiń ómirlik suraqtaryńyzǵa jaýap beretin kitaptardy oqyńyz. Oı túıińiz.
Sonymen sizge suraq: balańyz kitap oqı ma? «Oqıdy». Endeshe, siz – ulaǵatty ustaz, jaqsy ata-anasyz.
Sabyrbek OLJABAI