Grantty jumyspen óteýge ne kedergi?

Oqý bitirgenderde eńbek ótili bola ma?

Mine, sol sebepti sońǵy jyl­da­ry engizilgen ózgeriske sáı­kes mem­­lekettik tapsyryspen oqy­ǵan túlekter grantty 3 jyl ju­mys isteý arqyly óteýge mindetti boldy. Res­mı derekterge súıensek, 10 myń­ǵa tarta maman osy talapty oryn­damaı júr. Nege? Ne kedergi?

Manas Erlanuly jaqynda Shá­kárim atyndaǵy Semeı mem­le­­ket­­tik ýnıversıtetin támam­dap, ekologııa magıstri atandy. Mem­lekettik bilim berý grantymen oqyǵan ol oqý orny kelisimshart boıynsha jumys tabýda jedeldik tanytpaıtynyn jetkizdi.

«Grantty jumyspen óteý tý­raly talaptan habardarmyn. Bul týraly bilim alǵan oqý or­­­nyn­­da aıtyldy. Jáne biz, ma­­gıst­rant­tar ózimiz jaıly derek­­terdi daıyndap berdik. О́ıt­­keni kelisimshart boıynsha ýnı­ve­r­sıtet ózinde bilim alǵan túlekterge Jumyspen qamtý ortalyǵy arqyly vakansııalar usynýy tıis bolatyn. Alaı­da dıplom qorǵaǵanyma bir aı bolsa da eshqandaı habar joq. Sol sebepti ózim ınter­net jelisi arqyly jumys izdep, kásip­oryn­darǵa túıindeme taratyp jatyrmyn», deıdi keıipkerimiz.

Onyń oıynsha, jumys izdeý­de másele bar dep te, joq dep te aıtý­ǵa bolady. О́ıtkeni ózi­niń bili­mine senimdi, jumysqa yn­taly adam shyn izdese, min­detti túrde jumys tabady.

«Alaıda elimizde áli kúnge deıin jumysqa alýda bilim-biligine emes, tanys-tamyrǵa basymdyq beriledi. Buǵan qosa, oqýdy jańa bitirgen maman ju­mys istegisi kelse, kóp mekeme, ıaǵnı óndiris orny kemi 3 jyl­dyq eńbek ótilin talap etedi. Mun­daı jaǵdaıda jumys tabý qıyn», deıdi M.Erlanuly.

Mysaly, ol ekologııa maman­dy­ǵyn qatty qalaǵandyqtan, bakalavrıattan keıin birden osy sala bo­ıynsha magıstratýraǵa oqýǵa tús­ken. Sol sebepti 3 jyl­dyq jumys tá­jirı­be jınaýǵa múm­kin­digi de bol­­maǵan.

Iá, mundaı keıipkerler kóp. Endi máseleniń mánisine qaraı oıyssaq. Jyl basynda Bilim jáne ǵylym mınıstrligi grantty jumyspen óteý talabynyń je­ńil­d­etilgeni jaıly aqparat taratty. Soǵan sáıkes budan bylaı memlekettik tapsyryspen oqy­ǵan túlekter memlekettik qana emes, jekemenshik mekemelerde de jumys istep, grantyn óteı alady. Bul týraly atalǵan vedomstvonyń qaramaǵyndaǵy Joǵary jáne joǵary oqý ornynan keıingi bilim departamentiniń dırektory Ádilet Toıbaev aıtty.

«Memlekettik grant arqyly bi­lim berýge qatysty ózgerister «Bilim týraly» Zańǵa 2016 jyly en­gizilgen. Sol ózgeristerge sáı­kes, grant bo­ıynsha oqyǵan stý­dentter oqýyn aıaqtaǵan soń mamandyǵy boıynsha memlekettik mekemelerde 3 jyl jumys isteýge mindetti. Tıisinshe, bul norma 2017-2018 akademııalyq jyldan bas­tap memlekettik tapsyrys ese­binen joǵary oqý orynda­ry­na túsken barlyq stýdentke qa­tysty qoldanylady. Eger stýdent joǵary oqý ornyna grant boıynsha 2017 jyly túsip, 2020-2021 akademııalyq jyly oqýyn aıaqtasa, grantty buryn qabyldanǵan zańǵa sáıkes óteıdi. Sondyqtan bul rette aıtarlyqtaı jańashyldyq joq. Buǵan deıin memlekettik tapsyrys boıynsha oqyǵan azamattar grantty tek memlekettik uıymdarda jáne 3 jyl kóleminde jumyspen óteýge mindetti bolatyn. Endi 2021 jyldan bastap tıimdi tásil qol­­danylady. Iаǵnı bıyldan bas­tap túlekter menshik nysanyna qaramastan kez kelgen uıymda jáne memlekettik tapsyrys bo­­ıynsha tegin oqyǵan merzim kólemine sáı­kes grantty jumyspen óteı alady», dedi Á.Toıbaev.

Al jaqynda «Qarjy» ortaly­ǵynyń prezıdenti Asqar Ibraımov Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń apparat jınalysynda keıbir mindetti mamandyqtardan ózgesin bitir­gender tabylǵan qyzmetke orna­lasyp, grantty óteýine bolatynyn aıtty.

«Qazirgi tańda óz mamandyǵy boıynsha jumys isteý talaby tek medısına, veterınarııa, pedagogıka jáne aýyl sharýashylyǵy salasyndaǵy mamandyqtarǵa qa­tys­ty. Al qalǵan mamandyqtarda grantta oqyp, bitirgen túlekter menshik nysanyna qaramastan (mem­lekettik pe, jekemenshik pe, bá­ribir) kez kelgen mekemede ta­bylǵan, ózine yńǵaıly qyzmet bo­­ıynsha resmı tirkelip, 3 jyl jumys istese bolǵany. Osy ýaqyt ishinde turaqty jumys ornyn kórsetse, grantyn jumyspen ótegen bolyp sanalady, sáıkesinshe memleketke aqsha qaıtarýǵa mindetti bolmaıdy», dedi A.Ibraımov.

Ekolog keıipkerimiz mundaı múmkindiktiń baryn, ıaǵnı maman­dyǵyna saı bolmasa da buıyrǵan bir qyzmetke kirisip, jumysqa turýmen talapty oryndaıtynyn, osy arqyly memleketke qarjy qaıtarýdan qutylatynyn biledi. Alaıda ol mamandyǵyna adal. О́zi súıip tańdaǵan salada jumys is­tegisi keledi. Mamandyǵymen ju­mysqa ornalasa qalaıyn dese, jo­ǵaryda aıtqandaı, jumys be­rýshilerdiń basym bóligi oqýyn jańa bitirgen jas mamannan eńbek óti­liniń bolýyn talap etedi.

Shyny kerek, mundaı kedergige kezinde ózimiz de keziktik. Sol sebepti tegin jumys kúshin paı­dalanýǵa qulyqty BAQ-ta praktıkadan ótken esebinde eńbek ettik. Birneshe aı, tipti jarty jyl­dap jalaqysyz jumys istep qana tájirıbe jınadyq. Sonda munymyz eńbegine qaraı aqy tólenetin jumys emes, ýnıversıtet joldaıtyn, óndiristik praktıka bolyp shyqty. Osy oraıda sol oqý ornyndaǵy ár semestr saıyn jiberiletin óndiristik praktıkalar eńbek kitapshasyna jazylsa degen oı keledi. Bul oı aspannan alynyp otyrǵan joq, is júzinde bar tájirıbe. Máselen, pedagogıkalyq mamandyqtarda oqıtyn stýdentterdiń oqý oryn­daryndaǵy bilim alǵan, sol ýaqyt aralyǵynda óndiristik praktı­kadan ótken jyldary eńbek kitap­shasynda kórsetiledi. Dýaldy júıe boıynsha bilim alǵan kolledj stýdentterine osyndaı múmkindik berilgen. Al sondaı tıimdi júıeni kásibı praktıkadan ótken basqa mamandyqtardyń stýdentteri úshin engizse de bolmas pa?! Bir deńiz.

Ekinshiden, halyqaralyq kompanııalar jańadan kelgen kez kelgen mamandy eńbek ótiline qaramaı ózderiniń ishki tártibine saı az-kem oqytyp, úıretip, qaıta daıarlap alady. Sondaı mindettermen aınalysatyn arnaıy bólim bolady. Maman qansha jerden bilimdi, bilikti, kásibı, eńbek ótili kóp bolǵanymen, ár kompanııanyń óz ishki zańy, qaǵıdalary, talaptary, qujattar saqtaıtyn, tirkeıtin orny ártúrli keledi. Osyndaı izge túsý úshin «ǵajaıypty» kútip otyrýdyń qajeti joq-aq. О́ıtkeni órkenıet ózdiginen qalyptaspaıdy. Al osy usynysymyzdy «Halyq únine qulaq asatyn memleket» qa­ǵı­dasyna saı mem­lekettik uıym­dar aldymen bas­tamashy bo­lyp qolǵa alsa, quba-qup. Al óndiris oryndary biz aıtqan sózge «jan bitirip», iske aınaldyrsa, halyqaralyq kompanııanyń deńgeıine shyǵýǵa bet alary anyq.

Qolǵa alatyn aqshań – 55 myń teńge

Memleketke 1 mln teńge bereshek bolyp, ony áýpirimdep júrip qaıtarǵan Gúlmaısa Beketova ma­mandyq boıynsha jumysqa turýda taǵy bir problemanyń bar ekenin tilge tıek etti.

«Eki jyl magıstratýrada grantpen oqydym. Bitirgennen keıin 3 jyl boıy mamandyǵym boıynsha memlekettik mekemede jumys isteýge mindetti bolyppyn. Qarjy orta­lyǵynan maǵan qaǵaz keldi, óıtkeni isim sotqa ótip ketipti. 1 mln teńge kóleminde ­memleketke qaryz bolyp qaldym. Eger mem­le­kettiń aqshasyn qaıtarmasam, isim jeke sot oryndaýshylardyń qolyna ótip, shottarym túgelimen buǵattalady eken. Sóıtip, amalsyz sol mln-dy tóledim. Qazir aıaǵym aýyr, dekrettegi ýaqyt bolsa da toı uıymdastyrýmen aınalysyp, qaryzdarymdy jaýyp jatyrmyn. Alǵan bilimińdi iske jaratyp, mamandyǵyńmen jumys istegiń keledi ǵoı. Biraq jalaqy mardymsyz. О́zim bilim alǵan Qorqyt ata atyndaǵy Qyzylorda mem­le­ket­tik ýnıversıtetine mýzeı meń­­ge­­rýshiligine shaqyrdy. Qolǵa ala­­tyn aqshań – 55 myń teńge. Oǵan qaı jyrtyǵymdy jamaımyn? Jáne sol meńgerýshilikke qosymsha mindet retinde aqysyz jataqhanalardy tekserip, tárbıe jumystaryn júrgizýge tıis eken­min», dedi problemany ashyp aıt­qan ekinshi keıipkerimiz.

G.Beketovanyń óz jaǵdaıyn baıandaǵandaǵy dıksııasynan, emo­sııa­­synan, daýysynyń yrǵa­ǵy­nan «Biz qaı ǵasyrda ómir súrip jatyrmyz?» degendi aıtqyzbaı estýge bolady. Ras-aý, 55 myń teń­ge jalaqymen azyq-túligi ýdaı qym­bat zamanda qalaı ómir súrýge bo­la­­dy? Mundaı aqy eńbekti baǵalaý ma, joq álde kerisinshe qanaý ma?

Budan da soraqysy – ekinshi keıipkerimizdiń grantyn jumyspen óteý týraly talaptyń sharttaryn ózi oqyǵan ýnıversıtette oqyp júrgende jete túsinbegeni. Iаǵnı ol memleketke bereshegi 1 mln teńgege jetkenshe júre bergen, ony bilim alyp júrgende oqý orny jetkilikti deńgeıde sanasyna sińirmegen. Mamandyǵymen jumysqa ornalasýdy endi oılap júr. Demek, birqatar problema sol ýnıversıtetterdiń ózinde bolyp turǵan sekildi. Muny eki ke­ıip­kerimiz ǵana emes, «Qarjy» ortalyǵynyń prezıdenti Asqar Ibraımov ta joqqa shyǵarmaıdy. О́ıt­keni ol joǵaryda atap ótken apparat jınalysyndaǵy baıanda­ma­synda Bilim jáne ǵylym mı­nıs­tri­ne qarata:

«Asqat Qanatuly, JOO rektorlaryna memlekettik tapsyrys negizinde oqıtyn jas mamandardy bólý, jumysqa ornalas­tyrý, onyń ishinde jumysqa joldamalardy ýaqtyly berý jáne ju­myspen óteý talaptaryn qam­tı­tyn bilim berý qyzmetterin kór­setý týraly sharttardy jasasý máse­le­lerin erekshe baqylaýǵa alýdy tapsyrýyńyzdy suraımyz. Jas mamandar «Jumys boıynsha bólý jónindegi komıssııalardyń oty­rys­taryna qatyspadyq, oty­rys­tyń ótkizilý kúni nemese komıssııalar qabyldaǵan sheshim týraly habardar bolmadyq, joldamany qolǵa almadyq», dep sendiretin jaǵdaılar jıi kezdesedi, sondaı-aq joldamaǵa qoıylǵan qoltańbanyń túpnusqalyǵyna daý aıtylǵan faktiler de bar», dedi.

 Oqý oryndaryndaǵy olqylyqtar

Grantta oqyǵan túlekterdiń jumyspen óteýin uıymdastyrýshy jáne baqylaýshy organnyń ókili A.Ibraımov monıtorıng júrgizý barysynda ýnıversıtetterge qa­tysty birqatar shıkiliktiń anyq­talǵanyn atap ótti. Aıtalyq, keıbir JOO-da bilim alýshylarmen bilim berý qyzmetterin kórsetý týraly shart jasalmapty. Bolǵan kúnniń ózinde bilim berý qyzmetterin kórsetý týraly shartta memlekettik tapsyrys negizinde oqýǵa túsken azamattar úshin mindetti túrde jumyspen óteý nemese jumys ótelmegen jaǵ­­daıda oqýǵa jum­sal­ǵan qara­jatty qaıtarý týraly talaptar qamtylmaǵan.

«Bul jaǵdaılar daýly quqyq­tyq qatynastar týyndaǵan jaǵ­daıda aqshalaı qarajatty óndirip alýdy qıyndatady. 2012 jyldan 2020 jylǵa deıingi túlekter men PhD doktorlarynyń árbir sanaty boıynsha tolyq statıstıkaǵa kóz júgirtsek, 9,7 myń adam mem­lekettik bilim berý grantyn ju­myspen ótemegen. Al 2020 jyldyń qorytyndysy boıynsha jumysty ótemeı júrgender sany – 14 myń adam. Biz olardyń árqaısymen jeke jumys júrgizdik», dep otyr A.Ibraımov.

Al mınıstr A.Aımaǵambetov «Qarjy» ortalyǵynyń ókili ataǵan JOO tarapynan ketetin qate­likterden basqa taǵy bir ózekti prob­lemanyń betin ashqandaı.

«Eń aldymen, rektorlar grantta oqyǵan stýdentterge tıisti aq­pa­ratty jetkilikti taratýy tıis. Ekinshiden, keıbir stýdentter buryn 3 jyl grantta oqyp alyp, sońǵy kýrsta grantyn eńbekpen ótemeý úshin ádeıi aqyly bólimge aýysyp alatyn. Osylaısha min­detinen qutylyp ketetin. En­di bulaı bolmaıdy. Túlek qansha jyl grantta oqysa, sol kólemge sáıkes ju­myspen óteıdi. Úshinshiden, JOO janyndaǵy jumysqa turǵyzý ortalyqtarynyń jumysy nashar, kóńilimiz tolmaıdy. Barlyq ýnıversıtette sondaı. Olar ádette túlekterdiń grantyn jumyspen óteıtinin sońǵy kýrsta aıta bas­taıdy. Bul durys emes, mundaı tú­sindirme jumystary 1-2 kýrs­tar­dan, tipti oqýǵa qujat qa­byl­­­daıtyn kezden bastap júr­gizilýi tıis. Sodan soń JOO-ǵa tú­­lek­terden jumys isteıtini týra­ly anyq­tama aldyrtýdyń qajeti joq. Ony biz ótirik-shyny aralas anyq­tamalardan emes, túlekterdiń zeı­netaqy qoryna aýdarylatyn qar­jy­synan-aq bilip otyramyz», dedi vedomstvo basshysy.

Toqsan aýyz sózdiń tobyqtaı túıini: kedergiler barshylyq. Ony joıýǵa da bolady. Biraq túıtkildiń túıinin túbegeıli tarqatý jekelegen adamdardyń qolynda turǵan joq, stýdent, ýnıversıtet, óndiris arasyndaǵy keshendi jumysty qajet etedi. Álbette bul úshin dál osy úsh taraptyń bári birdeı memleket qarjysyna, aınalyp kelgende óz qaltasynan shyqqan qarajatqa, janashyr, onyń tıimdi jumsalýyna múddeli bolýy tıis. Sebebi memlekettik bilim berý granty degenińiz – siz ben bizdiń memleketke tólegen salyǵymyz.