Daryn qýaty

Ǵulamalyq, tereńdik, kemeldik – oqymysty-fılolog, jazýshy, túrki til­deriniń bilimpazy, ustaz, qaıratker Ázıza Nurmahanovanyń (1924-2001) ádebı-kórkem, ǵylymı jáne pýblısıs­tıka­lyq shyǵarmashylyǵyna tán sıpattar.

 

Ǵulamalyq, tereńdik, kemeldik – oqymysty-fılolog, jazýshy, túrki til­deriniń bilimpazy, ustaz, qaıratker Ázıza Nurmahanovanyń (1924-2001) ádebı-kórkem, ǵylymı jáne pýblısıs­tıka­lyq shyǵarmashylyǵyna tán sıpattar.

Professor Ázıza Nurmahanovanyń ómirbaıandyq málimetterin, qyzmettik baspaldaqtaryn bir sát eske túsirsek, ol fılologııa ǵylymdarynyń doktory (1966), professor (1970), Qara­qal­paq ASSR-iniń ǵylymyna eńbek sińirgen qaıratker (1975), 5-saılanǵan Qara­qal­paq ASSR-i Joǵary Keńesiniń depýta­ty, Núkis pedagogıka ınstıtýtyn támam­daǵan (1949), 1942-1948 jyldarda Moınaq qalasyndaǵy V.V.Kýıbyshev atyndaǵy orta mekteptiń dırektory, 1948-1951 jyldarda Núkis pedagogıka ýchılıshesinde qazaq tili men ádebıeti pániniń muǵalimi, 1951-1954 jyldarda SSSR ǴA Til bilimi ınstıtýtynyń aspıranty, 1954-1957 jyldarda О́zbek SSR ǴA-nyń Qaraqalpaq ASSR-degi ǵylymı qyzmetkeri, 1957-1960 jyl­dar­da Qaraqalpaq oblystyq partııa komıtetiniń bólim meńgerýshisi, 1960-1962 jyldary Qaraqalpaq ASSR-i Oqý mınıstri, 1962-1968 jyldarda О́zbek SSR ǴA-nyń túrki tilderi sektorynyń meńgerýshisi, 1968-1978 jyldarda S.M.Kırov atyndaǵy Qazaq memlekettik ýnıversıtetiniń professory, 1973-2001 jyldarda Abylaıhan atyndaǵy álem tilderi ýnıversıtetinde kafedra meńge­rýshisi, professory. 1954 jyly Más­keý­de «Qaraqalpaq tilindegi tól sózder men tóleý sózder» atty eńbegi jaryq kórdi.

Á.N.Nurmahanova «Shyǵystyń shynary» deıtin shyǵarmasynda týmysynan ot júrekti, ushqyr oıly, aq jibekteı taza, tolyq minezge baı, syry tereń óren tulǵa, zaty pák peıishtiń shynaryndaı jas jaınaq Keńes Odaǵynyń Batyry, asqan snaıper Álııa Moldaǵulovanyń balǵyn da balaýsa shaǵy, Qobylandy batyr, Asan qaıǵynyń balasy Abat batyrdyń súıegi jatqan uly Qobda ózeni boıy, Baıtaq qaýymy, ata-baba qonysy, Aqtóbe, Máskeý, Lenıngrad shaharlarynda oqyǵan jyldary, mektep qabyrǵasyndaǵy óreli, ónegeli isteri, kisilik kelbeti, meıirban shyraıy, sózge sarań, syrǵa berik sáýletti beınesi, saıypqyrandyq, suńqarlyq qasıetteri ónerpazdyqpen órnekteledi. Týyndyda oqıǵalar belgili bir júıelilikpen órbıdi. Arhıtektonıkasy shymyr. Ulttyq kórkemdik naqyshtar, támsilder, keıipkerlerdiń sózdik-luǵattyq sıpattamasy, jan-sezim dúnıesi tabıǵılyqpen óriledi. Kórkemdik pen dálel-dáıek, jınaqtylyq pen tutastyq bar.

Jazýshy áý basta uly Qobda men Oıyl boıyn jaılaǵan Moldabek pen Moldaǵuldyń kógildir kók maısaǵa bólengen aýyldaryn, ásirese, Molda­bektiń «bı túskendeı úıin», jer-sý, jesir daýyn bilgirlikpen sheshetinin, sýyryp-salma aıtqyshtarmen, bı-aqsaqaldarmen oı, sóz jarystyratynyn sonshalyqty nanymdy sýretteıdi. Sondaı-aq, qyryq qubylǵan zamandy, kóz jasy telegeı otarshyldyqtyń otty kiseni salynǵan qaıran qazaqtyń múshkil hali, Moldabek pen Moldaǵuldyń qudalasýy tebirenisti áńgimelenedi. Iаǵnı Moldabek ulyna «tal boıynda tarydaı mini joq» Moldaǵuldyń Marjan atty qyzyn aıttyrady. Bet bitkenniń kóriktisi Marjandy bylaısha sıpattaıdy: «Marjannyń basyndaǵy sáýkelesiniń tóbesi kúmispen áshekeılengen bolatyn da, aq jibek jelek bergekke toty qustyń eki-úsh qaýyrsynyn tiginen bekitip qoıǵan. Sáýkelesiniń art qulaǵy beline jetedi de, onyń syrtyna jaýyp qoıǵan shashaqty jibek mata, kóılektiń etegi qusap jerge súıretilip jatyr. Ústinde aq jibekten tigilgen kóılektiń etegi qosarlana kelip, birneshe qatar jelbiregen qatpar túzep, etegin dóńgelete túsken, syrtynan qyzyl maqpaldan qynalǵan qyzyl kıgen, aıaǵyn­daǵy bıik óksheli etiktiń artynda da neshe túrli asyl tastar jarqyraıdy...».

Jazýshy Á.Nurmahanovanyń dúnıe­tanymynyń keńdigine, ulttyq etnope­dagogıkanyń syrlarynyń mánisine jetiktigine, ómir, turmys, tirshilik quby­lystaryna, salt-dástúr, yrym-nanym­darǵa zeıindiligine, kóregen túısigine, kósem tiline dán razy bolasyz. Kishi júzden shyqqan asqan dáýlet ıesi Baı­saqal degen kisiniń qyzynyń jasaýy qııaldaǵydaı edi. Sáýkelesiniń ózi bes júz bıege baǵalanǵan. Osy jaıtty aýyl áıelderiniń aýzyna salady. Bul derek Máshhúr Júsip jazbasynda bar.

Aýzy oımaqtaı, qasy qarlyǵashtyń qanatyndaı, kózi moıyldaı anasy Marjan qandaı edi! On saýsaǵynan óneri tamǵan, oıýlardyń nesheme túrlisin (teńdeme, júzdeme, syńar oıýlar degendeı) jasaıtyn, «bir tizerlep otyryp, ádep saqtap, sháınek pen samaýrynnan quıǵanda shaıdyń dybysyn shyǵarmaı, shynaıaqtyń bir shetine qııalaı tıdirip quıyp otyrǵanyn» eske túsirýshi edi kóz kórgen kelinshekter. Álııa aıaǵyn apyl-tapyl basqan kezinde anasy Marjannyń tatar dám-tuzy taýsyldy. Ol Marjan anasynyń aǵasy Ábýbákirdiń qolynda, ájesiniń baýyrynda ósti. Onyń kelinshegi Sán, balapany Sapýra Álııaǵa árqashanda jyly qabaq tanytty. Ábýbákirdiń qyzǵylyqty ertekterin, Qobylandy, Alpamys, Qambar batyr jyrlaryn, Qurmanǵazy men Dınanyń qudiretti kúıleriniń shyǵý tarıhyn qumarlyqpen tyńdaıtyn. «Álııajan! Seniń anań da er minezdi, asyl adam edi. Qurmanǵazynyń sheshesine uqsatamyn da júremin» – deıtin Ábýbákir. Osynaý oı-tolǵanystar Álııa­nyń jas júregin ottaı mazdatýshy edi. Oı-sanasy sergek balǵyn Álııanyń ómirge, jaratylysqa qyzyǵýshylyǵy eresen. Qabyldaýy, túsinýi, oı qorytýy da shapshań. Aıtalyq, Ábýbákir qyzmet babymen Almatyǵa, Áýlıeataǵa kóshken­de Aıshabıbi mazary, Baba-hatýn saǵa­na-kesenelerindegi jazýlardyń mán-maǵynasyn aıtyp berýdi ótinedi. Sonda keleshektiń tulǵasy «júzinde qaısarlyq pen erlik oty» janyp turǵan Álııaǵa naǵashy aǵasy: «Bul joǵary mártebeli, qurmetti, meıirbandy da jomart, shanyshqy men qylysh saıysynyń jeńimpazy Ábil ámirdiń ónegeli, aqyldy da pák qyzy, baqytty aıdary, Kánazektiń záýlim beıiti. Bul (qaza) Ramazan aıynyń bas kezinde, jyldyń tórtinshi aıynda boldy». Ári qaraı Áýlıeatada 22 meshit, qanshama áýlıelerdiń mazar­lary, Taraz shaharynyń pıramıdasy – Tekturmas áýlıe, Aqyrtas syndy ǵajaıyp jádigerler baryn, bilgir, sheber, mádenıetti, kóregen ata-baba­la­rymyzdyń rýhyn jáne asyldy ardaq­taıtyn, ul men qyzdy aıyrmaıtyn, «jolbarystyń erkegi de, urǵashysy da birdeı mal alady, sony qazaq jaqsy biletin, sen Álııa zerdelisiń, saǵan dańqty ájelerińniń arýaǵy jar bolsyn!» – dep sózin aıaqtady Ábýbákir. Sóıtip, ýyzdaı ýyljyǵan Álııanyń tarıhı tanymyn birshama keńeıtti. Álııa da áserlendi.

Aǵasy Ábýbákirdiń aýzynan «Qyzǵa bir úıden jyıý, qyryq úıden tyıý», «Qyzdyń joly qyldan tar», «Qudaıdan qoryqpa, Uldaıdan qoryq» degen maqal-mátelderdi estigen-di. Taǵy birde mynadaı támsil aıtqan edi... 1740 jyldarda Ábilqaıyr hannyń qyzy, Nuraly hannyń qyzy Toıqara Orynbordaǵy qyzdar gımnazııasynda oqypty. Úrip aýyzǵa salǵandaı Toıqarany qalmaq hany Ǵaldan Seren ulyna aıttyrady. Orynbordaǵy Dala general-gýbernatory Gessenniń júrek túkpirinde de qazaq arýyna ǵashyqtyq oty tutanady. Osy bir shaqta Ǵaldan Serenniń balasy qalyńdyǵyna keledi. Eki ottyń ortasynda qalǵan Nuraly hannyń hali múshkil kúıde Toıqarany qalmaq eline uzataıyn dese, han 1731 jyly aýyz jalasqan orys halqynyń ókili general-gýbernatorǵa ne deıdi. Gessenge qossa, taǵy shataq. «Aq batany buzý» – eki memlekettiń ortasyna ot qoıýmen teń. Osyny bilgen Toıqara óz tóseginde jalǵanmen qosh aıtysypty. Osyndaı qazaq qyzynyń erlik isin esti Álııa erte qabyldaǵan, kóńilge toqyǵan, bilimdiniń oıyn oqýǵa shúý bas­ta daǵdylanǵan.

Álııa Máskeý men «orys ǵylymynyń besigi» Lenıngradta oqydy. I.S.Týrgenev, N.G.Chernyshevskıı, D.N.Mendeleev, K.A.Tımırıazev, I.P.Pavlov, D.N.Pısa­rev, A.N.Ýlıanov, A.A.Blok oqyǵan ýnı­versıtette oqımyn dep armandady. Ǵasyrlar tarıhynyń kýási, uly tulǵa­lardyń ordasy bolǵan ataqty shahar­dyń sán-sáýleti oı-sanasyn oıatty. Isaakıı Sobory, Qysqy Saraı, Petro­pavl qorǵany, Admıralteıstvo, Mys salt atty, Aleksandr ustyny, Ermıtaj, Ekaterına II eskertkishi, Tavrııa baǵy... «Tilsiz tabıǵat, árbir kórinis, árbir eskertkish, tipti árbir tas pen kirpishtiń ózi de Álııaǵa oı salatyn, tebirenttiretin» deıdi jazýshy.

Uly Otan soǵysy bastalar aldynda aǵasy Ábýbákir Tashkent qalasyna qyzmet aýystyrdy. Ábýbákir hat jazǵan saıyn kelinshegi Sánge: «Álııany qaldy­rýshy bolma!» deıtin.

Álııa «Germanııamen soǵysý – jeńil soǵys emes» ekendigin bek túsindi. Osy ýaqytta Belorýssııa, Baltyq boılary, Ýkraına, Front Jıtomır, Proskýrova, Mogılev-Podolsk, Prýt pen Dýnaı darııalary qanǵa bógip, halyq qasiret qursaǵynda qalǵan edi. Jendetter Batys Dvınadan ótip, soltústik Pskov pen Tallınge, Lenıngradtyń ońtústik-baty­syndaǵy Ostrovka men Lýgaǵa aýyz sala bastady... Lenıngradqa qasi­rettiń qara bulty úıirildi, Qap taýyndaı qaýiptiń qushaǵynda qaldy. Uly shahar tastaı qarańǵy. Sý qubyrlary júıesi men kanalızasııa tas-talqan. Poshta istemeıdi. Ashtyq jaılaǵan. Ajal jalmaǵan. Qyrǵyn-súrgin zaman. Radıoqabyldaǵyshtan Jambyldyń «Lenın­gradtyq órenderim!» atty tolǵaýy sańqyldap estildi. Jáne de «Pravda» gazetiniń 1941 jyldyń 5 qyrkúıegindegi sanynda jarııalanǵan edi. Nevskıı alańyna jınalǵan jurttyń Jambyl atanyń jyryn oqyp, rýhtanǵanyn Álııa kórip, qanattandy.

Álııa mergenshi-nusqaýshylar mek­tebinde oqyp júrgende úzdik óneri úshin VLKSM Ortalyq Komıteti saltanatty túrde vıntovka syılady. Atqyshtar mektebiniń komıssary E.N.Nıkıforova jańadan qabyldanǵan kýrsanttardy oqytasyz degende: «Eger maıdanǵa jiber­meseńiz, qazir bıik aǵashtyń basyna shyǵamyn da túspeımin, sonda kúni-túni otyramyn da qoıamyn! – dedi Álııa.

– Jiberemiz maıdanǵa! – dedi ko­mıssar.

Snaıper Álııa Moldaǵulovany polkovnık Gorohov birde bylaısha synady. Ol ishki gımnasterkasynyń túımesin 150 metr qashyqtyqqa qoıyp kózdetti. Álııa nysanaǵa dóp tıgizdi. Budan keıin talaı ret dushpandy sulatty.

– Álııa, seniń oǵyńa ushqan ofıser mergen jigittiń qolynan óldim-aý dep ketti-aý shamasy – degeni bar edi qazaq jigiti Aıdardyń.

Leıtenant Gýsev Novıchka selosyn­daǵy nemis ofıserleriniń qaısy úıden kirip-shyǵatynyn kúndiz anyqtap, túnde sol úıdiń ózin ańdýǵa bel baılaıtynyn eskertti». Belgilengen kún maǵynasyz ótti. «Til» kerek-aq.

– Men sol derevnıanyń qyzy bolyp kıinip alamyn da, jaǵdaıyn bilemin. О́zderiń menen kóz jazbańdar, – dedi Álııa. Álııanyń tar kezeńdegi jortýylyn jazýshy: «Moldaǵulova derevnıanyń jolyna túsip aldy da, kólbeńdeı túsip, basyn bir oń jaqqa, bir sol jaqqa bylǵaı salyp bara jatty. Shamasy kóńildi saýyq keshten qaıtyp, óleń aıtyp kele jatqan qyzǵa uqsaıdy» dep sýretteıdi. Oqysta nemisshe sóılegen adamdardyń daýsy jaryǵy mol úıdiń ishinen sambyrlap estildi. Shalt qımyldap, qol avtomatynan oq jaýdyrdy. Biri sulap tústi, ekinshisin tirideı qolǵa túsirdi. Nemistiń qunan pildeı ofıseri «qyzdyń qolyna túsip yrqyna kóngenine kúızeldi».

Qandy qyrǵynda meıirim-qaıyrym­nan jaralǵan fárzana Álııa «ertekterdegi batyrlarǵa uqsady. Ol oqtan da, ottan da qoryqpaıdy, seskenýdi bilmeıdi», óte-móte tereń qazylǵan transheıada tapjylmaı ańdyp, talaı frısterdiń kózin joıdy. Oqysta birneshe jerden nemis soldattary men odyrańdaǵan ofıserleri shyǵa kelmesi bar ma? Álııanyń ór keýdesine avtomat pen pıstolettiń oǵy qatar qadalǵan.

«Oı, jalǵanshy! Qyrshyn jasty qalaı jerge qııasyń? Senen qatal, senen meıirimsiz dúnıede ne bar? Oı, qara jer! Álııany qalaı qushaǵyńa alasyń? Onyń úlken er júregi qalaı syıyp jatady? Ol qyrshyn jas edi ǵoı! Ol ne jazdy saǵan? О́tken kúnge qosqan oljasy bolmasa, opyq jasamap edi ǵoı! Ol mahabbat pen jastyqtyń jyryn jyrlaı almaı, armanda ketti! Onyń sulý saýsaqtary gúl ustamaı, úlbiregen erni sábıdi súımeı, ıyǵy torqany kıe almaı ketti. Osy kezde tabıǵat ta múlgip, aspan júzin qara bult basyp, uıtqyp soqqan samal jel de, taý da, tas ta «Álııa» dep zarlaǵandaı boldy. Japyraqsyz aq qaıyńdar men shashaqty shyrshalar da, qundaǵyna qulash jetpeıtin alyp tulǵaly emender men tip-tik shanshyla bitken qaraǵashtar da «Álııa» dep bas ıdi.

Erlik ómiri taýsylmas dastandaı gózel ǵazız júrekti Álııanyń orasan qýat-bitimi, ot júreginiń qudireti, nur nusqa súgireti, bıik parasaty, ıman qýaty tragedııalyq-fılosofııalyq túıdekpen sıpattalǵan.

* * *

Jazýshy Ázıza Nurmahanovanyń «Qyzdar» povesinde (1969) bir kindikten taraǵan tirideı jetim jeti birdeı qyz balalardyń anasy súıek sıpaty, kelbeti kelisken Marjannyń taǵdyry jáne oǵan degen eldiń ıgi jaqsylarynyń qamqorlyǵy shynaıy sýretteledi. Mektepte úı sypyrýshy bolyp isteıtin aqkókirek Marjannyń ómiri tirshilik, turmys júzinde shyrmaýyqsha shyrmaǵan qaıshylyqtar tutqynynda jany da kúı­ze­ledi, «uıatsyzdyń tili – myń qulash» de­gendeı, ósekshi Jámılanyń tuzaǵyna ilinedi.

Mektep dırektory Ismet Seıitov «qasarysqan jerinen qan alatyn, bireýge qasyn tikse, qan qaqsatatyn» kózdiń buqasymen qaraıtyn dúleıdiń ózi. Birde onyń úıine qonaq kelgende dereý kómektesýge Marjandy shaqyrtady. Jeti birdeı qýyrshaqtardy baǵý, asyraý, kıindirý, mektepke ázirleýdiń ústine kishkentaıy Naǵıma qyzylshamen syrqattanyp, bara almaspyn degen. Sonan soń ol úıge «qoly-qolyna, aýzy-aýzyna juqpaıtyn, tilimen bıdaı qýyratyn jel sózdi Já­mıla barǵan. Ol: «Toıynyp ketken, kózi jer kórmeıdi. Nesine keýdesin kerip, qaıqaıady eken? Ybyrsyǵan qyz­darynyń býy kóterip bara jatyr ma? – dep Marjandy Gúl­saraǵa jıir­kenishti kórsetip, mysyq tileýli ishmerez mysqyldaıdy eken.

Qashanda bolsyn raqymy mol muǵalim Nına Vladımırovna Marjandy jan-tánimen qoldaıdy. Úıine baryp, hal-ahýalymen tanysyp turady eken. Dırek­tor Ismet Seıitov Marjanǵa zildendi, kókbet Jámıla bolsa Marjanǵa judyryq ala júgiredi, onymen qoımaı uly Kenjemurat Marjannyń shańyraǵyna kelip, soqqyǵa jyǵady.

Aqyrynda Marjan jany súıgen asyly, syıynary – «ashýy – jut, kúlkisi – qut» aqbas tolqyndardyń mekeni, kóńildiń tiregi Aralmen qoshtasyp, Moınaqqa kóship, balyq zaýytynda jumysshy bolyp isteıdi. Eńbekkerligimen, izgiligimen, saqamyrzalyǵymen eldiń qadirlisi atandy. Marjannyń «adamnyń denesi de kóńilden sý ishedi» deıtini bar.

Shirkin, ana meıiri, ana mahabbaty qandaı keremet deseńizshi! Jeti birdeı qyzǵaldaǵy jelkildeı ósip, qanattanyp keledi. Bir-birlerine qamqor, súıenish. «Súıek tamyr súıenisip kún kóredi» degen ras-aý! Ámına 8-synyptan bastap komsomol uıymynyń hatshysy jáne sińlileriniń kúndelikterin tekseredi. Eńbektenýdiń arqasynda Ámına oblystyq komsomol komıtetiniń hatshysy bolyp taǵaıyndaldy. Bul habardy Marjan radıoqabyldaǵyshtan estip, kóńili marqaıdy. Ajar bolsa, mektep dırektory, ǵylym kandıdaty, oqý mınıstri laýazymyna deıin kóterildi.

«Qyzdar» povesinde Ámınanyń enesi páleqor Qalampyr kempir, sóz tasyǵysh Beısenbaı, Ajardyń kúıeýi maskúnem Myrza, kim kóringenge bizin shanyshatyn Shanshý beıneleri de ómirdiń biryńǵaı tamashalardan turmaıtyndyǵyn, ury baıymaıtynyn, suǵanaq semirmeıtinin, ekinshi jaǵynan ónerlilerdiń ar-namysqa, taza eńbegine súıenip ot-jalynda shynyǵatynyn, adamgershiligimen arshyndap alǵa ozatynyn kórsetedi.

Shyǵarmanyń sońynda qumyrsqasha qımyldap, turmystyń teperishin kórgen, beınetqorlyqtyń azabyn tartqan, endi zeınetiniń jemisin tatqan aqyldy, parasatty Marjan ananyń kól-kósir qýanyshyna kýáger bolamyz.

Jazýshy adam harakterin daralap kórsetýge kánigi sheber. Keıipkerlerin áreket ústinde, sóıleý, oılaý úderisinde, bir-birlerimen ózara qarym-qatynas barysynda, qaharmannyń bet-álpet, qımyl-qozǵalys pishinin beıneleý sátinde tolyq tanytady. Portret, peızaj, dıalog, monolog tárizdi beıneleý quraldaryn qoldanýy da sátti.

* * *

Jazýshy, pýblısıst Ázıza Nur­mahanova áıgili kúrishshi, Sosıa­lıstik Eńbek Eri, Batyr ana Ulbala Altaıbaevanyń ómiri týrasynda qalam terbedi. О́z zamanynyń aıtýly tulǵasyn jarasymdy qarapaıymdylyqpen, kemel darqandyqpen kelisti músindedi. Onyń «Ulbala» atty derekti povesi (1976) qazaq áıeliniń múbárak bolmysyn, kóńili kúrishteı kirshiksiz appaq jan dúnıesin qushtarlyqpen jyrlady. Ulbalanyń dúnıe esigin ashýy, naǵashysynyń qolynda tárbıelenýi, aqsúıek oınaýy, soǵys kezindegi balalardyń psıhologııasy («Boztorǵaılar soǵysty bile me?» degendeı), onyń balalardy tárbıeleýi, olarǵa jyr jattatýy, ataqty oraqshy, ozat kúrishshi, sýshy dárejesine jetýi, sezimtal daqyl kúrishtiń syryn jetik bilýi, kúndik mólsherdi, beskúndik qorytyndysyn abyroımen oryndaýy, apta jemisin el ıgiligine jaratýy. Dala akademıgi Ybyraı Jaqaevtyń: «Árbir topyraq aıalasań ıedi, árbir japyraq sıpaǵandy súıedi», «Arǵymaqtan esek týmaıdy, eger jaqsy egin alǵyń kelse, jaqsy tuqym sep. Ol úshin tuqymdy suryptaı bil» deıtin tájirıbeden týyndaǵan ǵıbratty, maǵynaly oılaryn eńbeginiń ózegi etkeni, jaıqaltyp, tolqytyp kúrish ósirý aqyl-parasatqa negizdeletini derektilik pen kórkemdikti qatar ustaǵan qalamger Ázıza Nurmahanovanyń «Ulbala» shyǵarmasynda shynaıy baıandalady.

Kúrish gúlshe mápeleýdi súıedi. Jazýshynyń sýretteýinshe, Ulbala árqashanda tereń oı qushaǵynda. «Jerge túsken tuqym lezde-aq qulpyryp shyǵa keledi. Osy kezde jerge jasyl kilemdi tósep tastaǵandaı kózdiń jaýyn alady... kózdiń jaýyn alyp turǵan kók quraqtarǵa qarap, «bular da tilsiz náreste sekildi, qansha tárbıeni talap etedi...».

Adam eńbegimen kórikti. «Túbinde baıandy­ eńbek egin salǵan» dep Abaı qalaı ádemi aıtqan. Kúrishtik jerde Ulbala uly Oralhanymen júrgende kúrishpen birge ósip turǵan shıin men kúrmek týraly oıyn bylaısha tarqatty:

– Zeıindi Ybekeń «Kúrishtiń basty eki jaýy bar: olar shıin men kúrmek. Alǵashqyda bul shópterdiń ekeýi de kúrishtiń kógimen birdeı bolady» dep bekerge aıtpaǵan ǵoı, – deıdi. Oralhannyń túısiginshe, sheshesi Ulbala kúrishtiń atasy, aqyldyń altyn astaýy Ybyraı Jaqaevtyń aldynda sózin uıyp tyńdap turǵandaı sezindi.

– Shynynda da aram shópterdiń kúrishten túk aıyrmashylyǵy joq eken – desti balalary.

– Munyń kúllisin Ybyraı atań tek­ser­gen. Mynaý shıin men kúrmektiń sa­baǵy, bul kúrishke qaraǵanda japy­raq­ty keledi. Onyń ústine kúrmektiń ja­py­­raǵynyń ózegi boz bolady da, shıin ja­pyraǵynyń ózegi qyzǵylt bolady. Kúrish japyraǵynyń ózegi onyń óz túsin­deı bolady jáne sol ózeksheden bir­n­eshe talshyqtar tarap jatady. Yby­raı atanyń aıtýynsha, kúrishtiń sabaǵy eshkiniń túbitinen de názik, biraq ońaı úzile qoımaıtyn sozylǵaq nárse, ony tamyrymen úzip alasyń. Jer neǵur­lym dymqos bolsa, kúrishtiń tamyry so­ǵurlym myqty keledi» – dedi aqy­lymen sulý, eńbegimen er atanǵan Ul­bala.

Taǵylym hám tanymdyq máni tereń «Ulbala» povesinde zamanmen aıaǵyn teń basqan aqylman abyz Ybyraı Jaqaev, Sosıalıstik Eńbek Erleri Isataı Ábdikárimov pen Orynbasar Báıimbetov, kúrish dalasynyń qudireti Shyrynkúl Qazanbaeva, ustaz Ulmeken Ryspekova beıneleri jarqyn kórinis tapqan. Olardyń Ulbala týraly syrly lebizderi qandaı jarasymdy deseńizshi!

Úlgili otbasy Ulbala men Sultan­hannyń adamgershilik muraty, oı-parasaty, bıik maqsaty kóńil súısin­diredi. Kókiregi sezimdi, jany izgi Ulbala «Meniń qýatym, qanatym – perzentterim, báıteregim – Sultanhan» dep aǵynan aqtarylsa, Sultanhannyń «áıeldi syılaý – anany syılaý, apa-qaryndasty syılaý, qyzyńdy syılaý» degeni kisiliktiń belgisi ǵoı.

Jazýshy Ázıza Nurmahanova halyq tiliniń leksıkalyq baılyǵyn, tereń tamyrly kórkemdik dástúrin tereń meń­gergen jáne oı-tolǵanystaryn syrshyl­dyqpen sýrettep jetkizedi.

* * *

Ozat oıly ámbebap oqymysty Á.Nur­mahanova «Túrki tilderiniń salys­tyrmaly grammatıkasy» atty joǵary oqý oryndarynyń stýdentterine arnal­ǵan soqtaly oqý quralynda (1971) Qazaqstan men Ortalyq Azııany mekendegen baıyrǵy halyqtardyń tili, túrki rý-taıpalarynyń jazý-syzýlary, tarıhı-ádebı jazba eskertkishteri, sonymen qatar qazaq, qaraqalpaq, qyrǵyz, ózbek, uıǵyr, túrkimen tilderiniń fone­tıkalyq, morfologııalyq, gram­ma­tı­kalyq qurylymyndaǵy, leksıkalyq qura­myndaǵy uqsastyqtar men aıyrma­shy­lyqtar bilimpazdyqpen taldanady. Keıbir ózgeshelikter ult tiliniń qa­lyp­tasý jáne damý kezeńderinde paıda bolǵandyǵyna, túrki tilderiniń tarıhı dáýirlerine, tektik baılanystaryna, etnografııalyq kózqarasyna, rý-taıpa attarynyń biróńkeıligine, kirme sózder tabıǵatyna úńiledi, túrki tilderiniń jiktemesine, mán-maǵynaly sıpattaryna barlaý jasaıdy. Qypshaq, Qarluq, Oǵyz toptaryna enetin tilderdi túr-túsine oraı naqtyly ataıdy. Túrki tilderiniń klassıfıkasııasy jónindegi Abel Remıýza, Vamberı, G.I.Ramsted, V.V.Radlov, P.M.Me­lıoranskıı, G.Vınkler, E.D.Po­­lıva­nov, B.Iа.Vladımırsev, N.V.Katanov, F.Korsh, A.Samoılovıch, V.A.Bo­goro­dıskıı, S.E.Malov, N.A.Baskakov syndy túrkitanýshylardyń oı-pikirlerin tarazylaıdy.

* * *

Oıy sergek, qımyly kesek, týmysynan erek tarlan talant Ázıza Nurmahanova altyn ýaqyttyń qadir-qasıetin názik túsinip, eresen eńbektenip maǵynaly ǵumyr keshti. Túrki tilderiniń bilgiri, sóz óneriniń dúldúli, kósemsózshi, sanatker, qaıratker dárejesine abyroımen jetken. Onyń telegeı ádebı-ǵylymı shyǵarmashylyǵy, uıymdastyrýshylyq, ustazdyq eńbegi muny naqty aıǵaqtaıdy.

Bastan keshkeni, kórgeni, estigeni, oı tujyrymdary ólsheýsiz tájirıbeli darqan darynnyń ómir tarıhy epopeıaǵa laıyq. Ǵulamanyń syrlaryna den qoısaq, 1944 jyly Qaraqalpaq elinde orta mektepte muǵalim bolyp júrgeninde radıodan SSSR Joǵarǵy Soveti Prezıdıýmynyń Jarlyǵymen qazaqtyń qaharman qyzy Álııa Moldaǵulovaǵa Sovet Odaǵynyń Batyry ataǵy berilgenin estıdi. Jáne de sol kúngi gazetti satyp alyp, kóńili bir jaılanady. Álııa týraly shyǵarma jazý úshin ózine ant beredi.

1947 jyly Qaraqalpaq ASSR-i Oqý mınıstrliginiń joldamasymen Lenıngrad shaharyna kelip, Álııa oqyǵan №140-mektepke bas suǵady. Álııanyń synyptastarymen, qurbylarymen, oqýshylarymen dıdarlasady. Mektepte kún saıyn oqý bastalar aldynda kezekshi oqýshy: «Alııa Moldagýlova otsýtstvýet. V ıanvare 1944 goda ona pogıbla smertıý hrabryh v boıah za Rodıný» dep habarlap otyrady eken.

Ne degen iltıpat, izet deseńizshi!

1951-1954 jyldarda SSSR ǴA Til bilimi ınstıtýtynyń aspırantýrasynda oqyǵanda orys ádebıetiniń marqasqalary Konstantın Sımonov jáne Aleksandr Fadeevpen syılastyqta bolypty. Sonda marhabbatty Konstantın Sımonov: «Azızochka, býdet horosho, eslı ty napıshesh knıgý ob Alıe. Iа sdelaıý tebe propýsk v arhıv Mınısterstva Oborony SSSR. Nachınaı rabotat» – degen.

Ulttyń ıntellektýaldyq mártebesin, ádebin, mádenıetin qurmettegen darqan peıildi, meıirban shyraıly qaıran, jaqsylar-aı! Ádildikti aıaqqa bas­paıtyn, ar men namystan, aqyl men qaırattan jaralǵan mańǵaz kelbetti, salıqaly sabazdar-aı! Solardyń som tuıaǵy «qazaqtyń adal perzenti» Jumabek Ahmetuly Táshenevten ardaqty aqyn Tólegen Aıbergenov jumyssyz júr dep Ázıza apaı ótingende, ile-shala Saryaǵashqa mektep dırektory etip ornalastyrypty. Iá, tutas mıllettiń, aýyl-aımaq, bota-taılaqtyń jaıyn mánisteıtin halyq qyzmetkeri jaqsylyǵyn irikpepti.

* * *

Tórt tuıaǵyn teń basqan, qaısarlyq pen izdenimpazdyqty, qabilet-qarym men ónerpazdyqty, ultjandylyq pen otanshyldyqty, qalam qarýy men bilim, parasat qýatyn serik etken ǵulama, fárzana Ázıza Nurmahanovanyń súıegi de asyl, tekti. Oıy da, sózi de darııa shalqar shabytty Turmaǵambet Iztileýov Mır – Arab medresesinde naǵashy ájesi Bıbijan Shektibaıqyzymen sabaqtas bolypty. «Sońynan Kókeltashqa túskende dáris parsy, tájik tilinde ótedi eken. Ákesi Shektibaıdyń ótinishi boıynsha parsy tilin jetik biletin Turmaǵambet Bıbijanǵa biraz ýaqyt tájik tilin úıretipti, – dep jazady Ázıza Nurmahanova. Turmaǵambettiń arab, parsy, túrki, shaǵataı tilderin jetik biletindigi, Shyǵys shaıyrlarynyń shyǵarmalaryn jatqa aıtatyndyǵy, oǵan qosa sýyrypsalma aqyndyǵy óz zamandastaryn tańdaı qaqtyrǵan, álbette, meniń ájem sol jastardyń qatarynan bolypty. Bıbijan da, onyń kúıeýi Ámet te Turmaǵambet aǵadan kóz jazyp qalmaǵan, óle-ólgenshe qatynasyn úzbegen».

Zertteýshi Á.Nurmahanovanyń «Tur­maǵambet shaıyr» atty maqalasynda muraǵat materıaldaryna úńilý barysynda T.Iztileýulynyń oqý baǵdarl­a­malaryna esep, ádebıet, tarıh, jaǵra­fııa pánderin engizgeni, Ystambul men Buharada medrese bitirgen Zııa – maqsum Jolymbetuly, Atajan – maqsum, Alaýatdın – maqsumdardyń jazbalarynda aıtylǵandyǵyn alǵa tartady. Ol 1960-1962 jyldarda Qaraqalpaq ASSR-iniń Oqý mınıstri laýazymynda júrgende múmkindik taýyp arhıvte jumys jasaǵan. Joǵary laýazym mańdaıyna buıyrsa da, kisimsinýdi, qorazdanýdy unatpaıtyn ustaz, bilimpaz, qalamger Ázıza Nurmahanova «Sóz jerden aýyr, Kúnnen yssy» ekendigin jan-tánimen tanyp, ushqyr qııalymen, ishki qýat-túısigimen, dańǵaıyr tájirıbesimen, sańlaq sana-zerdesimen eńbektenip, asyl oılar qaldyrdy. Meıirban tulǵanyń ózi órde, sózi tórde. «Asyl shirimes, aqyl irimes» degen osy da.

Serik NEGIMOV,

L.N.Gýmılev atyndaǵy

Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń professory,

fılologııa ǵylymdarynyń doktory.