Serpindi órkendeýdiń basty temirqazyǵy

Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń «Qazaqstan joly–2050: bir maqsat, bir múdde, bir bolashaq» atty bıyl­ǵy Joldaýynyń strategııalyq mańy­zy aıryqsha. О́ıtkeni, osynaý stra­tegııalyq qujat ispettes Joldaýda órkenıettiń shyńyna jetýdi maqsat etetin jáne onyń joldaryn naqty belgileıtin keshendi baǵdarlama usynylyp otyr. Qoǵamdyq ómirdiń túrli salasyn qamtyp, ǵylym, bi­lim jáne jastar máselesi erekshe orynǵa qoıylǵan. Ásirese, el­diń ekonomıkalyq keleshegine tómen­degishe taldaý jasaıdy. Máselen, ishki jalpy ónimniń jyl saıynǵy ósimin 4 paıyzdan kem etpeýdiń jos­pary belgilenýde. Al ekonomıkanyń naqty sektoryna salynatyn ınves­tısııanyń kólemin búkil ishki jalpy ónim kóleminiń 30 paıyzyna deıin ulǵaıtý búgingiden de mańyzdyraq bolmaq.

Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń «Qazaqstan joly–2050: bir maqsat, bir múdde, bir bolashaq» atty bıyl­ǵy Joldaýynyń strategııalyq mańy­zy aıryqsha. О́ıtkeni, osynaý stra­tegııalyq qujat ispettes Joldaýda órkenıettiń shyńyna jetýdi maqsat etetin jáne onyń joldaryn naqty belgileıtin keshendi baǵdarlama usynylyp otyr. Qoǵamdyq ómirdiń túrli salasyn qamtyp, ǵylym, bi­lim jáne jastar máselesi erekshe orynǵa qoıylǵan. Ásirese, el­diń ekonomıkalyq keleshegine tómen­degishe taldaý jasaıdy. Máselen, ishki jalpy ónimniń jyl saıynǵy ósimin 4 paıyzdan kem etpeýdiń jos­pary belgilenýde. Al ekonomıkanyń naqty sektoryna salynatyn ınves­tısııanyń kólemin búkil ishki jalpy ónim kóleminiń 30 paıyzyna deıin ulǵaıtý búgingiden de mańyzdyraq bolmaq.

Táýelsiz elimizdiń álemdegi 30 el­diń qataryna kirý maqsaty qoıylyp otyrǵan sátte ekonomıkanyń ǵyly­mı qamtymdy modelin engizýdiń qajet­tiligi Qazaqstannyń eksporttyq áleýetine oń áser etýi tıis. Sebebi, eksportqa shyǵarylatyn sapaly ónimderdiń arasynda shıkizattyq emes ónimder úlesi 70 paıyzdyq deń­geıge jetýi kerek. Sonymen birge, ekonomıkanyń joǵary tehnolo­gııalyq jańa salalaryn qurý ǵylym­dy qarjylandyrýǵa basym baǵyt berilýimen qundylyǵy arta tús­pek. Elbasy osy oraıda ǵylymdy qar­jy­landyrýǵa bólinetin qarjyny ishki jalpy ónimniń 3 paıyzynan kem emes deńgeıge deıin arttyrýdy usyn­dy. Bul otandyq ǵylymnyń damýy­na, jańa ıdeıalardy usynatyn ǵa­lym­dardyń jańashyl isterine ser­pin beredi degen senimimizdi nyǵaıtyp otyr.

Biz áli de energııany únemdeýge bet bura almaı keletinimiz jasyryn emes. Elbasy búgingi naryqtyń dáýirinde únemshil bolýdy udaıy aıtyp keledi. Bıylǵy Joldaýda da ishki jalpy ónimniń energııa tutyný aýqymyn 2 ese azaıtýdyń mańyz­dylyǵyna toqtaldy. Únemshildik bolmaǵan jerde ónim óndirýshilerdiń ózindik quny arta beretinin, ásirese, shaǵyn jáne orta bıznes ókilderi myq­tap túsinetin kez jetti. Qazir bul sala ókilderi ishki jalpy ónim­niń 20 paıyzyn ǵana óndirýmen shek­telip qalyp otyr. Endi shaǵyn jáne orta bıznes 2050 jylǵa qaraı Qazaqstannyń ishki jalpy óniminiń keminde 50 paıyzyn óndirýi tıistigine nazar aýdarylyp otyr. Árıne, energııa tutyný aýqymyn keminde 2 esege azaıta alsaq, bul eńbek ónimdiligin 5 esege – qazirgi 24,5 myńnan 126 myń dollarǵa deıin arttyrýǵa yqpal eterine kúmán joq.

Elimizde áleýmettik salany jaq­sartýdyń keshendi jospary ke­zeń-kezeńimen iske asyrylyp ke­le­di. Naq osy salany odan ári damy­týdyń 2050 jylǵa deıin basty baǵ­darlarynda ishki jalpy ónim kóle­mi jan basyna shaqqanda 4,5 ese – 13 myń dollardan 60 myń dollar­ǵa deıin arttyrylmaq. Demek, budan halyqtyń basym bóligin áleý­met­tik turǵydan qoldaıtyn keshendi baǵdarlamalardyń iske asyrylatyny anyq baıqalady. Munyń astarynda memlekettiń qýattylyǵy eli­mizdiń ár aımaǵynda turyp jatqan ha­lyqtyń áleýmettik turmysymen ólshenetini ańǵarylyp tur.

Osy baǵytta elimizde ıgilikti is­ter atqarylýda. Atap aıtqanda, qa­la men aýdandarda balabaqshalar salynyp jáne jańa mektepterdiń qurylysy aıaqtalyp, joldardyń kúrdeli jóndeýden ótýi aıryqsha qýantady. Bolashaǵymyz jastarǵa da kóńil bólinip, olardyń áleýmettik máselelerine erekshe nazar aýdarylýda. Máselen, Atyraý oblysynda jastardyń baspana máselesin sheshýdiń tıimdi joldary belgilenip, «Jas otaý» baǵdarlamasy júzege asyrylyp otyr. Stýdentterdiń jol aqysy jeńildikteri qarastyrylyp, bul másele de óz sheshimin tapty.

Eldiń ekonomıkasyn damytýǵa, Qazaqstannyń halyqaralyq ımıdjin qalyptastyrý barysynda búgingi jastardyń shetelderde akademııalyq utqyrlyq arqyly bilim alýyna jaǵdaı jasalýda. Sońǵy eki jylda júzdegen stýdentter men magıs­trant­tar jáne oqytýshylar «Bolashaq» baǵdarlamasy jáne H.Dosmuhamedov atyndaǵy Atyraý ýnıversıtetiniń qoldaýy arqyly óz bilimderin Eýropanyń iri ýnıversıtetterinde jetildirdi. Bul úderis Bolon deklarasııasyna sáıkes turaqty júrgiziledi.

Bilim berý isindegi tárbıeniń orny qaı kezde de mańyzyn joımaıdy. О́ıtkeni, bilim berý isi pat­rıo­tızm, adamgershilik, rýhanı da­mý, zańǵa baǵynýshylyq sııaqty qun­­­dy­lyq­tarmen astasa júrýi kerek eken­digi qoǵam tarapynan qol­daý taýyp otyrǵanyn aıtýymyz ke­rek. Aıtylǵandardyń bárine nem­qu­raı­lyqpen qaramaı, tárbıe isinde usaq-túıek bolmaıtyndyǵyn barlyǵymyz jete túsinip, ata-ana, qoǵam múshesi retinde kózqa­ra­sy­myzdy aıqyn tanytyp, jastary­myzdyń boıyna adamı qundylyq­tardy sińire bilsek, nur ústine nur bolar edi.

Elbasy Nursultan Nazarbaev bıylǵy Joldaýynda da jastarǵa tárbıe berý jumysyn kúsheıtý talap etildi. Bilim berý mekemeleri maman daıarlaýmen qatar, onyń segiz qyrly, bir syrly, erik-jigeri myqty, elin, jerin qasterleıtin, alda turǵan asýlardy qınalmaı alýǵa qabiletti adam tárbıeleýge mindetti. Sondyqtan, bizdiń aldymyzda tárbıe jumysyn túbirinen qaıta qurý mindeti tur. Ýnıversıtetimizde jastar tárbıesi salasynda da tyndyrylǵan isterimiz az emes. Jastarǵa patrıottyq tárbıe berý jáne jemqorlyqpen kúres jóninde jasalǵan arnaıy baǵdarlamalarǵa sáıkes árbir fakýltet pen kafedra ujymy qyz-jigitterdiń oı-órisin keńeıtý, otan­súıgishtik sezimin kúsheıtý, para­qorlyqtyń aldyn alý jolynda turaqty jumys istep keledi. Jol­daýǵa sáıkes bul baǵdarlamalarǵa ózge­rister men tolyqtyrýlar engizip, jumy­symyzdyń mazmunyn jańa sharalarmen baıyta túspekpiz.

Jas urpaqqa sapaly bilim men tár­bıe berý otbasynan, bala­baq­sha­dan jáne orta mektepten bas­taý ala­dy. Elbasynyń Joldaýda osy má­se­lege jáne bir ret kóńil aýdarýy qo­ǵam­daǵy senimdilikti nyǵaıtyp otyr. Sebebi, qoǵamnyń asa mańyzdy qun­­dylyqtarynyń biri – bilim. Jal­py, bıylǵy Joldaýdy elimizdi ser­pin­di, ekpindi órkendetýdiń bas­ty te­mir­qazyǵyn aıqyndap bergen stra­te­gııalyq qujat retinde baǵa­laýǵa bolady.

Beıbit MAMRAEV,

H.Dosmuhamedov atyndaǵy Atyraý memlekettik

ýnıversıtetiniń rektory, fılologııa

ǵylymdarynyń doktory, professor.