Pandemııadan alǵan «sabaqtardy» umytpaý kerek

Bilim jáne ǵylym mınıstrligine qarasty ýnıversıtetter oqytýshylarǵa bekitilgen shekti jalaqy mólsherinen tómen aqy taǵaıyndaı almaıdy. Doktorlyq dıssertasııalar tikeleı efırde qorǵalady. Osy jáne ózge de ózgerister Bilim men ǵylym salasy qyzmetkerleriniń dástúrli Tamyz keńesinde aıtyldy.

2-6 jasqa deıingi balalardyń 83,6%-y balabaqshamen qamtylǵan

Jıynda sóz alǵan Bilim jáne ǵylym mınıstri Ashat Aımaǵambetov aldymen qıyn kezeńde abyroımen eńbek ete bilgen pedagogter qaýymyna alǵysyn aıtty. Sodan soń bilim men ǵylym salasyndaǵy máselelerge kezeń-kezeńimen toqtaldy.

– Balalardy erte jastan damytý biz úshin erekshe mańyzǵa ıe. Mektepke de­ıingi bilim berý satysyna árqashan qa­jetti deńgeıde nazar aýdarylmady. Kó­bine sandyq kórsetkishterge mán berip, sapa jaǵyna kóńil bólinbeı qaldy. Mem­leket basshysynyń tapsyrmasy aıasynda Mektepke deıingi bilim berýdiń jańa mo­deli ázirlendi. Jańa modeldi jańa oqý jy­ly­nan bastap engizý josparlanyp otyr. Bul úshin Memlekettik standartqa ózgeris­ter engiziledi jáne oıyn arqyly oqytý qa­ǵıdaty negizinde Úlgilik oqý baǵdarla­malary qaıta qaralady. Sonymen qatar Balalardy erte damytý ınstıtýtyn qurý jumystary aldaǵy qyrkúıekte aıaqtalady, – dedi vedomstvo basshysy.

Mınıstrdiń málimdeýinshe, 3 jastan 6 jasqa deıingi balalardy mektepke deıingi bilimmen qamtý 2021 jyly 98,1%-ǵa jetti. 2 jastan 6 jasqa deıingi balalardy balabaqshamen qamtý deńgeıi 83,6%-dy qurady. Balalardy balabaqshamen tolyq qamtý úshin memleket-jekeshelik áriptestik negizinde balabaqshalardyń sanyn arttyrý jumystary jalǵasyn tabady.

– Jekemenshik balabaqshalardy damytýdy yntalandyrý vaýcherlik tetikti engizý jolymen jalǵasady. Bul úshin bir tárbıelenýshige jan basyna shaqqandaǵy normatıv 31 myńnan 40 myń teńgege deıin ulǵaıtyldy. Vaýcherlik qarjylandyrý kezinde aqsha bilim berý uıymyna emes, balaǵa túsedi. Bul degenimiz, ata-ana óz balasyna jeke nemese memlekettik, kez kelgen balabaqshany tańdaı alady jáne memleket oǵan bóletin vaýcherdiń qyzmetterin tóleıdi. Osylaısha, mektepke deıingi bilim berý sapasyn baǵalaıtyn bilim basqarmasy emes, bilim berý qyzmetin tutynýshynyń ózi bolady. Jaz aılarynda balalardyń mektepaldy daıarlyǵy kúsheıtiledi, saýattylyq jáne matematıka boıynsha oqytýǵa erekshe nazar aýdarylady. Sondaı-aq balalardy erte damytý ınstıtýtyn qurý jáne ECERS táýelsiz baǵalaý júıesin engizý boıynsha jumys júrgiziledi, – dedi A.Aımaǵambetov.

Vedomstvo bıýdjetiniń kóp bóligi pedagogterge jalaqy tóleýge ketedi

Orta bilim berýdegi eń mańyzdy jańalyq – «Álippe» oqýlyǵynyń mektep baǵdarlamasyna qaıtarylǵany. 1 qyrkúıekte mektep tabaldyryǵyn alǵash attaǵan barlyq birinshi synyp oqýshysy alǵashqy oqýlyǵy retinde «Álippeni» saltanatty túrde qolǵa alady. «Álippe» Ahmet Baıtursynulynyń ádistemesi boıynsha jasalǵan. Aldymen dybystar, áripter, sodan keıin býyndar men sózder zerdelenedi. «Álippe» oqýlyǵynyń kómegimen birinshi synyp oqýshylary shaǵyn mátinderdi oqyp, túsinip, qarapaıym sózder, sóılemder jazýdy úırenedi.

– Oqý jyly dástúrli formatta bas­talady. Biraq tolyǵymen osy formatqa aýysyp ketýdiń qajeti joq. Biz «Pande­mııa sabaqtaryn» umytpaýymyz kerek. Karantın kezindegi qashyqtan oqytý formatynda ıgergen jańa daǵdylardy ári qaraı da qoldanýymyz kerek. Sol sebepti Google class room, bilim berý platformalarymen oqý prosesin júrgizý sekildi jumystardy jalǵastyra berýimiz qajet, – dedi mınıstr A.Aımaǵambetov.

Mınıstr baıandaǵandaı, 2023 jylǵa qaraı muǵalimderdiń jalaqysy taǵy eki ese artady. Eske sala ketsek, 2020 jyly pedagogterdiń jalaqysy 25%-ǵa, 2021 jyly taǵy 25%-ǵa ósti. Budan basqa, biliktilik sanaty úshin qosymsha aqylar 30-dan 50%-ǵa deıin ulǵaıtyldy. Dápterlerdi teksergeni úshin, sondaı-aq synyp jetekshiligi úshin muǵalimderdiń jalaqysy eki ese artty. Tálimgerlik úshin qosymsha aqynyń jańa sanaty paıda boldy. Vedomstvo bıýdjetiniń negizgi bóligi pedagogterge jalaqy tóleýge jumsalady.

– Sonymen birge pedagogıkalyq maman­dyqtardaǵy stýdentterdiń shákirt­aqysy 42 myń teńgege deıin ulǵaı­tyldy. Pedagogterdi yntalandyrý men qar­jylyq kótermeleýdiń bar­lyq shara­sy bilim berý uıymdaryn bilikti kadrlarmen qamtamasyz etýge baǵyt­talǵan. Bul rette bilim berý sapasyn arttyrý úshin jaǵdaılar jasaýmen qatar, vedomstvo pedagogterge qoıyla­tyn talaptardy da kúsheıtedi. Mysaly, pedago­gıka­lyq mamandyqtarǵa túskisi keletinder úshin shekti ball 50-den 75 balǵa deıin kóterildi. Qazirdiń ózinde pedagogıkalyq mamandyqtarǵa túskenderdiń ortasha baly 90 balǵa deıin artqan, – dedi mınıstr.

Orta bilim salasyndaǵy taǵy bir mańyzdy jaıt, eger buryn muǵalimderdi jumysqa qabyldaý týraly sheshimdi mektep dırektory qabyldasa, bıylǵy qyr­kúıekten bastap jumysqa ornalas­tyrý prosesi konkýrs arqyly ótkiziledi.

Mektep dırektorlary arasynda muǵalimderden tómen eńbekaqy alatyndary bar. Sol sebepti kóp myqty mamandar mekteptegi basshylyq qyzmetterden qashady. Osyǵan oraı mektep dırektorlaryna jalaqy tóleý júıesi qaıta qaralmaq.

– Qazirgi kezde mektep basshylyǵy­nyń jalaqy máselesi ózekti bolyp tur. Jalaqynyń qazirgi deńgeıine qarap, básekege qabiletti menedjer­ler bas­shy­lyq qyzmetke barýǵa qyzyq­paıdy. Jalpy, úzdik pedagogter mektep dırektory nemese oqý isiniń meńgerýshisi laýazymyna barmaıdy. Mektep dırek­tor­larynyń jalaqysy ustazdyń eńbek­aqysynan tómen bolatyn jaǵ­daı­lar jıi kezdesedi. Bul turǵyda táýe­kel­der deńgeıi ártúrli ekeni belgili. Mınıstr­lik mektep dırektorlaryna jalaqy tóleý júıesine ózgeris engizýdi josparlap otyr, – dedi A.Aımaǵambetov.

Mektep dırektorlarynyń eńbekaqy­syn kóterýmen birge olardy tańdaý talaptary da kúsheıtilmek. Aldaǵy qyr­kúıekten bastap bilim berý uıym­dary basshylaryn rotasııalaý júıesi engiziledi. Bul memlekettik mektepke deıingi, orta bilim berý, tehnıkalyq jáne kásiptik, orta bilimnen keıingi jáne qosymsha bilim berý uıymdarynyń birin­shi basshylaryna qatysty. Buǵan deıin «Memlekettik bilim berý uıymdarynyń birinshi basshylaryna rotasııa júrgizý qaǵıdalarynyń» jobasy daıyndalǵan edi. Osy qaǵıda mektep basshylary ara­syndaǵy laýazymdyq aýysý tártibin aıqyndaıdy. Bul júıe bir orynda 20-30 jyl boıy otyrǵan dırektorlardy ornynan qozǵaýǵa, sybaılas jemqorlyqtyń aldyn alýǵa baǵyttalǵan.

Budan bylaı qosymsha bilim berý de jan basyna qarjylandyrý tetigi boıynsha júrgiziledi. Osyǵan sáıkes jekemenshik qosymsha bilim beretin ortalyqtar da memleketten tapsyrys alyp, qosymsha bilim berýmen aınalysa alady. Bul júıe ár balany qosymsha bilimmen múmkindiginshe jedel qamtýǵa múmkindik beredi, sebebi úkimetten qarastyrylatyn qarjy endi qandaı da bir memlekettik qosymsha bilim berý uıymyna emes, balaǵa beriledi.

– Sonyń ishinde sporttyq seksııalar sanyn arttyrý kerek. Byltyr biz mańyzdy sheshim qabyldadyq. Mek­tepterdegi dene shynyqtyrý pániniń muǵalimderine aptasyna kemi úsh ret qosymsha sport seksııasyn ótkizgeni úshin 18 myńǵa jýyq ústemeaqy tólenedi. Osy ózgeris aldaǵy jańa oqý jylynan bastap engiziledi, – dedi mınıstr.

Stýdentterdiń óndiristegi ónimderin satýǵa bolady

Aldaǵy ýaqytta ýnıversıtetterge ǵana emes, kolledjderge de akademııalyq derbestik beriledi.

– Kásiptik-tehnıkalyq bilim berý júıesi neǵurlym ıkemdi jáne bilim alý­shylardyń eń talap etiletin quzy­ret­terin qalyptastyrýǵa baǵdar­lana­dy. Qazaqstandyq kolledjderge aka­demııalyq derbestik berildi. Endi olardyń ózderi jumys berýshilermen birlesip, bilim berý baǵdarlamalarynyń maz­muny men oqý merzimderin aıqyndaıdy. Bilim berý baǵdarlamalary stýdent­terge qajetti biliktilikti alýǵa jáne qys­qa merzimde jumysqa ornalasýǵa, al qajet bolǵan jaǵdaıda qosymsha basqa biliktilikti alýǵa múmkindik beredi. Bul sharalar óndiristegi tehnologııalyq óz­geristerge jáne eńbek naryǵynyń sura­nystaryna beıimdelýge jaǵdaı jasaıdy. Osylaısha, kolledjder jumys berýshilerdiń talaptaryna sáıkes kele­tin mamandardy daıarlaıdy, – dedi vedomstvo basshysy.

Mınıstrdiń aıtýynsha, 9-synypty bitirgen oqýshylar túgelimen «Barshaǵa arnalǵan tegin kásiptik-tehnıkalyq bilim» jobasy boıynsha bilimmen qamtamasyz etilgen joq. Sol sebepti ákimdikter osy joba boıynsha memlekettik tapsyrys kólemin arttyrýǵa kóńil bólýi tıis. Kelesi másele – kolledjderdi sapaly kadrlarmen qamtamasyz etý. Qazirgi tańda 300-den asa kolledj pedagogteri kategorııasyna qaraı 30-dan 50 paıyzǵa deıin, al kolledj dırektorlary 30-dan 100 paıyzǵa deıin ústemaqy ala alady.

– Kásiptik-tehnıkalyq bilim berý júıesindegi taǵy bir mańyzdy joba – «Jas maman». Atalǵan joba qazirgi tańda 180-ge jýyq kolledjdi jas mamandardy daıarlaýdyń jańa deńgeıine shyǵarýǵa septigin tıgizdi. Bul sońǵy úlgidegi materıaldyq-tehnıkalyq baza­men qamtamasyz etý ǵana emes, oqytý baǵdarlamasynyń mazmunyn da ja­ńartýdy qamtıdy. Jaqynda biz kolledjderge jańa múmkindik syılaıtyn normany engizdik. Endi elimizdegi kásiptik-tehnıkalyq bilim berý uıym­dary ózderinde daıarlanyp jatqan stýdentterdiń oqý-óndiristik kezeńde ázirlegen ónimderin satylymǵa shyǵara alady, – dedi A.Aımaǵambetov.

Oqytýshylar jalaqysynyń shekti mólsheri bekitildi

Joǵary oqý oryndary 4 lıgaǵa bólinedi. Halyqaralyq standarttar­ǵa tolyǵymen saı jumys isteıtin ýnıversıtetter 1-lıgaǵa jatqyzylyp, tolyq­qan­dy akademııalyq erkindikke ıe bolady. 2-lıgaǵa jatatyn ulttyq deń­geıdegi ýnıversıtetter de túrli tek­seristerden bosatylady. Al 3-saty­daǵy óńirlik JOO tómen baǵa­laýǵa ushyraǵanda baqylaýǵa alynady. Sońǵy satydaǵy ýnıversıtetterge qatań talaptar qoıylyp, árdaıym memlekettiń baqylaýynda bolady.

– Lıgaǵa bólý – mańyzdy baǵyt. 1-2-lı­gaǵa jatqyzylǵan ýnıversıtetterge akademııalyq derbestik boıynsha barlyq múmkindikti beremiz, bul joǵary oqý oryndary tolyǵymen bizdiń talaptarǵa saı, joǵary deńgeıdegi oqý oryndary dep sanap, tek qana qoldaý kórsetip otyramyz. 3-4-lıgaǵa jatqyzylǵan joǵary oqý oryndaryna barlyq tekseris, monıtorıng jumystary, t.b. talaptary kúsheıtiledi. Osy jumystardy biz kelesi oqý jylynda aıaqtaımyz. Budan bólek joǵary oqý oryndaryndaǵy akademııalyq adaldyq máselesi de – óte ózekti. Men jaqyn­da ǵana rektorlarmen kezdesip, olarǵa osy oqý jylynan bastap akademııalyq adaldyqqa, sybaılas jemqorlyqqa qatysty qandaı da bir fakt anyqtalsa, jumystan shyǵarýǵa deıin sheshimder qabyldanatynyn aıttym. О́zekti máse­leni túbegeıli sheship otyrǵan ýnı­ver­sıtetter jeterlik. Demek, bar­lyǵyn­da sondaı deńgeıge shyǵarýǵa bolady. Menińshe, munyń bári birinshi basshynyń menedjerligine baılanysty, – dedi vedomstvo basshysy.

A.Aımaǵambetovtiń aıtýynsha, bıyl­ǵy qyrkúıekten bastap Bilim jáne ǵy­lym mınıstrligine qarasty ýnı­ver­­­sı­tet­ter oqytýshylarynyń shekti jal­aqy­­sy bekitildi. Qatardaǵy qara­paıym oqytý­shylardyń eńbekaqysy 200 myń, aǵa oqy­tý­shylardyki 230 myń, professorlarda 350 myń teńgeden joǵary bolýy tıis.

Elimizdegi joǵary oqý oryndary bıyl óz túlekterine ózindik úlgidegi dıp­lom berýdi bastady. Nazarbaev Ýnı­ver­sıtetiniń tájirıbesi boıynsha ınnovasııalar men serpindi tehnologııalardy damytý ozyq ǵylymı-tehnıkalyq ortalyqtaryn qalyptastyrý úshin qos óńirde eki ýnıversıtet qurylady.

Doktorlyq dıssertasııalar qoljetimdi bolady

– Ǵylymı dıssertasııa qorǵaýdyń erejeleri ózgerdi. Doktorlyq dáreje alý úshin úmitkerler ǵylymı jumysyn tikeleı efırde qorǵaıdy. Ekinshiden, 2021 jyldan bastap qorǵalǵan ǵylymı eńbekter joǵary oqý ornynyń jáne Ulttyq saraptama ortalyǵynyń saıtyna ornalastyrylady. Bizde akademııalyq jumystardyń repozıtorııi bolady. Barlyq esse, dıssertasııa, magıstrlik, doktorlyq, kýrstyq, dıplomdyq jumys­tar budan bylaı ǵylymı jumys­tardyń bir repozıtorııi arqyly tekseriledi. Osy júıe qandaı da bir jumysty ekinshi ret jazýǵa múmkindik bermeıdi. Kelesi jyly en­gi­ziletin bul júıe – stýdentter men ǵy­lymı álemde akademııalyq adal­dyqty qam­tamasyz etýge jaǵdaı jasaı­tyn ta­ǵy bir úlken qadam, – dedi A.Aımaǵambetov.

Mınıstrdiń oıynsha, pandemııa bizge ǵylymnyń adamzat ómirinde qan­­sha­lyqty mańyzdy ekenin anyq kór­setip berdi. Vedomstvonyń basym ba­ǵyt­tarynyń biri – ǵylymdy damytý. Qazaqstandyq ǵalymdar koronavırýs­qa qarsy otandyq vaksınany ázirlep, tól ǵylymnyń áleýeti joǵary ekenin dáleldedi. Qaz-Vac vaksınasyn klı­nı­kalyq synaqtan ótkizýdiń eki keze­ńindegi nátıjeler halyqaralyq resen­zııa­lanǵan jýrnalda jarııalandy. Mınıstr­lik otandyq vaksınany ázir­le­gen ıns­tıtýtty keshendi qoldaý jumys­taryn júrgizip jatyr.