Ámına Mırsakıeva qazir Germanııadaǵy Carl Zeiss iri ındýstrııalyq kompanııasynda jumys isteıdi. Ol – «Qazaqstannyń 100 jańa esimi» jobasynyń jeńimpazy, teorııalyq fızık, ǵylymdy nasıhattaýshy.
Keıipkerimiz Almatydaǵy Qazaq-Brıtan tehnıkalyq ýnıversıtetinde bilim aldy. Ýnıversıtettegi osy oqýynda ol zertteýge qumar boldy, 2-kýrstan bastap zerthanadaǵy ǵylymı izdenisterde belsendilik tanytty. Atalǵan joǵary oqý ornynda hımııa ınjenerııasy boıynsha bakalavrıat pen magıstratýrany bitirdi. Codan soń Shvesııadaǵy KTH – Koroldik tehnologııa ınstıtýtynyń (Royal Institute of Technology) doktorantýrasyna Material physics salasy boıynsha oqýǵa tústi.
«Bul meniń qoldanbaly hımııa ǵylymynan teorııalyq fızıkaǵa aýysqanymdy bildiredi. Doktorantýradan keıin toqtap qalmaı, álemdegi eń ejelgi ýnıversıtettiń biri shvesııalyq Uppsala-ǵa postdoktorantýraǵa túsip, ártúrli ǵylymı oqýlar men zertteý jumystarynan óttim. Postdoktorantýradaǵy teorııa men praktıkany qarqyndy ushtastyrǵan kezeńde ǵylym álemindegi zertteýshilerdiń turaqsyzdyǵyna baılanysty akademııalyq ortada qala almaıtynymdy túsindim. Biraq men ǵylymmen ári qaraı da aınalysqym keldi. Sóıtip osy tańdaýyma sáıkes keletin jumys izdedim. Biraz izdenistiń nátıjesinde Carl Zeiss kompanııasyna zertteýshi retinde qyzmetke kiristim. Atalǵan nemis kompanııasynda 30 myńnan asa qyzmetker jumys isteıdi. Carl Zeiss – EUV-lıtografııaǵa arnalǵan qurylǵylardyń bólshekterin jasaıtyn álemdegi jalǵyz kompanııa. Lıtografııanyń bul túri telefon sekildi túrli tehnıkaǵa chıpter óndirý úshin qoldanylady», deıdi Á.Mırsakıeva.
Ol mundaı kompanııada jumys isteý úshin birneshe mańyzdy kezeńnen ótti. Qazaq-Brıtan tehnıkalyq ýnıversıtetinde oqyǵanda polımerli plenka shyǵarýmen aınalysty. Osy jumysyn bakalavrıattyń 2-kýrsynan bastap magıstratýrada da jalǵastyrdy. Bul ǵylymı jumysyna qajetti hımııalyq zattar oǵan allergııa berip, toqtatýyna týra keldi. Alaıda jas zertteýshi polımermen jumys isteýdi erekshe jaqsy kóretin. Sol sebepti polımerdi basqa qyrynan zertteýge kóshti. Osylaısha, keıipkerimiz plenkadan termoelektrıkaǵa oıysty. Termoelektrıkalyq materıal – termoelektrlik qasıetteri bar jáne qazirgi ónerkásipte bir dárejede qoldanylatyn metall qorytpalary nemese hımııalyq qosylystar. Mundaı materıaldar jylýdy elektr energııasyna aınaldyrýda (termoelektrlik generator), termoelektrlik salqyndatý jáne temperatýrany ólsheý (absolıýtti nólden myń gradýsqa deıin) baǵytynda qoldanylady.
«Qarapaıym tilmen aıtqanda, bir jaǵynan siz materıaldy qyzdyrasyz, jyly jaǵyndaǵy ishki bóliginde elektrondar jyldamyraq qozǵala bastaıdy. Bir mezgilde elektrondar salqyn betke jınaqtala bastaıdy. Sol kezde elektr qýaty paıda bolady. Telefon shynysynyń astyndaǵy polımerler osylaı jumys isteıdi. Iаǵnı siz (qan júgirip turǵan) jyly saýsaǵyńyzben shynynyń betin túrtkende, sol bólikte elektr qýaty paıda bolyp, smartfon qaı papkany nemese qosymshany ashqyńyz kelgenin túsinedi. Polımerlerdiń osy túrin kúnnen qýat alatyn batareıalardyń balamasy retinde de qoldanýǵa bolady. Sondaı-aq ǵarysh salasynda paıdalanylady. Qoldaný aıasy keń bolǵanymen, materıaldyń fızıkalyq turǵyda shekteýleri bar. Al onymen aınalysatyn ǵalymnyń negizgi mindeti – sol shekteýlerdi aınalyp ótýdiń joldaryn tabý. Doktorantýrada osyndaı zertteýmen shuǵyldandym. Al postdoktorantýrada teorııalyq fızıka turǵysynan organıkalyq batareıalarmen jumys istedim. Onda taǵy da materıalmen, ony modeldeýmen, ıaǵnı ondaǵy elektrondardyń, atomdardyń qaıda qozǵalatynyn anyqtaýmen aınalystym. Hımık osy materıaldy jasap shyǵarady, al fızık óz kezeginde materıaldyń ishki jaǵynda ne bolyp, ne ózgerip jatqanyn zertteıdi», dep túsindiredi keıipkerimiz.
Onyń oıynsha, ǵylymdy qandaı da bir qatyp qalǵan ólshemge salýdyń qajeti joq. Keı adamdar tipti bakalavr dárejesimen-aq ǵylymmen aınalysa beredi. PhD – kareralyq saty.
Ol zertteýleriniń nátıjesi uzaq jyldardan keıin emes, jaqyn arada, qazir paıdasyn tıgizgenin qalaıdy. Sol sebepti ǵylymdy adamdarǵa neǵurlym jaqyndatýǵa bolatyn jańa múmkindiktiń bárin qýana qabyldaıdy. Arasynda Qazaqstanda shyǵarylatyn OYLA ǵylymı-tanymdyq jýrnalyna maqala jazyp turady. Sonymen qatar «Belka jáne strelka» atty «podkast» júrgizedi. Turaqty túrde ǵalymnyń áleýmettik jelidegi paraqshasynda shyǵatyn «podkastta» kúrdeli taqyryptardy, ıaǵnı ǵylymdy jeńil jáne qarapaıym tilde túsindirýge tyrysady. Keıipkerimiz óziniń #belkastrelkapodkast heshtegimen júrgizetin Youtube jobasynda «Baǵdarlamalaý kimge kerek?», «Qyzdar nege kúızeliske kóp túsedi?», «Kúnnen qorǵaý» jónindegi ǵylym», «Geolog qyz metrony qalaı soǵady?», «AQTQ: bizge vaksına kerek pe?», «Balamaly otyn», «Depressııa genetıkasy», «Qar jáne kóshkin», «Qandaı sý ishemiz jáne Kamchatkada ne boldy?», «Qandaı tamaq qaýipti?», «Tolyqtyrý. Búırek aýystyrý», «Jalǵan ǵylym», «Synı oılaý nege kerek?», «Ǵylymı metrııa: Álemde eń aqyldy kim?», «Kosmetıkany qalaı jasaıdy?», Elektrondy jáne jaı temekiniń qaısysy qaýiptirek?», «Uly ǵylymı jańalyqty qalaı kezdeısoq ashýǵa bolady?», «Ǵylymıdan túsiniktige nege aýdarý kerek?» syndy taqyryptyq suraqtarǵa túrli mamandarmen birge jaýap izdeıdi. О́kinishke qaraı, osynyń bári orys tilinde. Qazaq tildi jas urpaqtan zııatkerlerdiń qalyptasýyna qolushyn sozatyn bir janashyr Qazaqstanda oryssha, aǵylshynsha, doktorantýrany Shvesııada oqyǵan, ózi qazir Germanııada jumys isteıtin ǵalymnyń osy ónimderin qazaqshaǵa aýdarsa, joqtyń ornyn toltyrsa, mán-maǵynasy joq jeli «juldyzdarynyń» súıkimsiz áreketinen góri paıdaly dúnıemen kontentti tolyqtyrsa deısiz...
Iá, saıahattaǵandy jaqsy kóretin Ámına álemniń ár jerinde júrse de elmen birge. Ǵylym men tehnologııanyń damyǵan zamanynda elge qyzmet etýdiń shekarasy bolmaıtynyn dáleldegendeı. О́ıtkeni búginde telefonǵa telmirgen balalar, jastar men jasóspirimder arasynda ǵylymdy nasıhattaıtyn ǵalymdar kemde-kem. Ártúrli qyzyqty taqyryptardy arnaıy joba jasap júrgizý, qarapaıym halyqqa uǵynyqty jetkizý, tanymyn keńeıtý bylaı tursyn, óziniń memleket qarjysyna jasalyp jatqan ǵylymı-zertteýiniń barysy, nátıjesi jóninde jetkizip jazyp, aıtatyndar joqtyń qasy. Árıne munyń bıýrokratızm, bitpeıtin qaǵazbastylyq, taýsylmaıtyn esep berýmen baılanystyratyn sebepteri bar. Desek te bul bizdiń otandyq ǵalymdardy oılandyrýy qajet-aq. Al ǵylym sekildi adamzatqa eń qajetti, biraq nasıhaty kemshin salany arnaıy bir sebepti nemese jýrnalısterdiń shaqyrýyn kútpeı ǵylymnan habary joq jurtqa zamanaýı formatpen kúrdeli taqyryptardy jeńil túsindirýi – ózge ǵalymdarǵa úlgi bolatyn-aq is.