Turaqty azyq-túlik júıesin qarjylandyrý

Ǵalamdyq azyq-túlik júıe­sine ýaqyt talabyna saı ózge­ris qajet. Biraq álem tur­ǵyn­dary qorektenetin azyq-tú­lik shyǵaratyn ınklıýzıvti, turaq­ty sektordy qurýǵa qajetti tú­be­geıli reformalardyń qysqa merzimdi zardaby joıqyn bolýy múmkin. Eger burys kóz­qa­ras ustansaq, óndiristiń naq­ty shyǵyndaryn azyq-túlik júıesine qosý jappaı ban­krot­tyq­qa, aýyldardaǵy ju­mys­syz­dyq­qa, baǵanyń kóterilýine jáne kedeıliktiń tez taralýyna ákelýi múmkin.

Barshaǵa qoljetimdi, paıdaly tamaqpen qamtamasyz ete­tin álemdik azyq-túlik júıe­si­ne tez, ádil jáne qaýipsiz kóshý­diń tıimdi joly áli de qyzý talqylanyp jatyr. Osy aıda BUU Bas As­sam­bleıasy aıasynda ótken BUU-nyń Azyq-túlik júıe­leri sam­mıti kezindegi talqy­laý­lar­dyń ná­tıj­esiz aıaqtalǵany buǵan dálel.

О́ndi­ristik turǵydan alǵanda, re­ge­neratıvti fermerlikti jaqtaıtyndar zerthanada ósiri­letin «balamaly aqýyz» ben ver­tıkaldy eginshilik se­kil­di topyraqsyz azyq-túlik óndi­ri­sine úzildi-kesildi qarsy. Biraq regeneratıvti eginshilikten tez paıda tabý qıyn. Topyraqsyz júıeler kómirqyshqyl gazy men sýdy paıdalanýdy kúrt tómendetip, bıoártúrlilikke tı­giz­etin áserin azaıtyp, arzan, paıdaly taǵamdy jyldam jet­kizýge jol ashady. Osyndaı ót­pe­li kezeńdegi qarjynyń róli­ne eshkim talaspaıdy.

Jappaı jahandyq azyq-tú­lik júıesine áser etetin sanaý­ly «oıynshynyń» shekteýsiz yqpalyna narazylar kóp. Táýe­kel­di eskerip, paıdany arttyrýdy kózdeıtin qarjylandyrý túri jahandyq azyq-túlik jú­ıe­sinde basymdyqqa ıe ári na­ryqtaǵy úlesi ósip keledi. My­sa­ly, on kompanııa álemdegi tu­­qym naryǵynyń jartysyn ba­q­y­laıdy, al 4 agrokompanııaǵa shartaraptaǵy dándi daqyldar saýdasynyń 90 paıyzy tıesili. Aýyl sharýashylyǵy ferma­la­ry­nyń 1 paıyzy ǵana qoldanýǵa jaramdy jerdiń 65 paıyzyn ıem­dengen.

Qarjylandyrý shaǵyn fermerler men qaýymdastyqtardyń kiris­terin qysqartyp, ekono­mı­ka­lyq kiristerdiń teń bólinbeýine ákeledi. Paıdaly, arzan azyq-túlik pen tuz, qant, maı men kómir­sýlar sekildi jetispeıtin azyq-túlik shyǵaratyn bıznes-mo­delderdi qoldaıdy. Sony­men qatar qarjylandyrý kor­po­ratıvtik lobbızmdi kúsheı­te­di. Sóıtip densaýlyq saqtaý shy­ǵynyn kóbeıtip, aýyl sharýa­shy­lyǵyna beriletin sýbsıdııa­la­rdy saqtaıdy jáne klımat pen tabıǵatqa ketken qarajat qar­jy­lyq nátıjelerge teris áser etpeýin qamtamasyz etedi.

Biraq jeke kapıtal jahandyq azyq-túlik júıesiniń aýysýyn qarjylandyrý úshin óte qajet. Zeınetaqy qorlary, bankter jáne jekemenshikti kapıtal bas­qa­ratyn úlken qarjylyq resýrs­tard­y paıdalanýymyz kerek. Bul ret­te qarjylandyrý qaýpin azaıta alamyz.

Finance for Biodiversity bastamasy «Qarjyny azyq-túlikke jumsaý: turaqty azyq-túlik jú­ıe­­sin qarjylandyrý» atty sońǵy baıandamasynda jahandyq qarjylandyrýdyń tranzıtke tıgizetin yqpalyn kórsetti. Food System Economics Commission-men birlesip jasalǵan esep keleshekte azyq-túlik júıesin ózger­tetin 4 qarjylyq ádis kórse­til­gen.

Birinshiden, aksıonerler men qoǵamdyq belsendilikti kú­sheı­te­tin qarjylyq saıasat pen retteý ınvestorlardy tabıǵat pen klımat shyǵynyn esepteýge ıter­me­leýge tıis. Bul ózgeris las ak­tıvterdi joıyp, jasyl eko­no­mıkaǵa qolaıly ınvestısııa tar­tady.

Ekinshiden, qarjylyq jańa­shyl­dyqtar, onyń ishinde mem­le­kettik jáne jeke aralas she­shimder, sharýashylyqtyń klı­mat­qa jáne tabıǵatqa qolaıly túrlerin, óndiriletin salaýatty azyq-túlikke salynatyn ınvestısııalardy jedeldetý úshin qajet. Osylaısha, shyǵyndar azaıtylady. Mundaı jańashyldyqtar jańartylatyn energııa kózderine ınvestısııalardy katalızdeýde úlken mólsherde qoldanylatyn tarıf­terge teń ekstensıvti qu­ral­­dardy qamtýy múmkin.

Úshinshiden, tranzıt kezinde ómir súrý deńgeıi tómendegen adam­dardy qorǵaý jáne qaıta daıar­laý úshin saıasat pen mem­le­kettik qarjy qajet. Maqsat – azyq-túlik óndirisiniń kom­mer­sııa­lyq jaramdy regenera­tıv­ti jáne topyraqsyz formalaryna ıelik etýge jáne paıdalanýǵa múmkindik beretin tehnologııany, biliktilikti jáne kapıtaldy qamtamasyz etý.

Sońǵysy – azamattarǵa múm­kin­dik berýimiz kerek, ásirese, sıfr­landyrý qýatyn paıdalaný arqyly. Tutynýshylar retinde olar jaqsartylǵan, turaqty dıe­tany qabyldaý arqyly áser ete alady. Investorlar, zeınetaqy polısin ustaýshylar jáne salyq tóleýshiler retinde olar óz aq­sha­­laryn tıimdi paıdalanýdy jaqtaıdy.

Inklıýzıvti jáne turaqty jahandyq azyq-túlik júıesine kó­shýdi keıinge qaldyrý azyq-tú­lik qaýipsizdigine qaýip tón­di­re­di, ómir súrý jaǵdaıyn buzady jáne ekologııalyq maqsattarǵa qol jetkizýge kedergi keltiredi. Qazirgi júıeden paıda tabatyndardy ǵana emes, osal toptardy qorǵaýǵa tyrysatyndardyń da qarsylyǵyn jeńýimiz kerek. Jahandyq qarjyny qal­pyna kel­tirý jáne onyń artyq­shy­lyq­ta­ryn paıdalaný tez, tu­raq­ty jáne ádil ótýdi qarjy­lan­dyrý úshin qajet.

Saımon ZADEK,

Bıoártúrlilik bastamasy qarjy bóliminiń tóraǵasy

Copyright: Project Syndicate, 2021.

www.project-syndicate.org