Taý sýynyń tamshysyndaı syldyrlaǵan sulý sazdy kókiregińe qondyrǵan ónerge degen ińkárlikti tilmen aıtyp jetkizý qıyn-aq. Al ónerdiń óresin keńitken babalar únin tyńdaǵanda, sol keýdeńdi birde shattyq kernep, birde muń torıdy. Zamana zary, ómir shyndyǵy, el erligi degen izgi qasıetterdiń bárin keýdesi kendi keshegiler ánmen mura etken-aý. Sol úshin de Muqaǵalı aqyn aıtqandaı: «Babalarym, rahmet senderge!» dep tebirene túsesiń. Bulaı tebirenýge kásibı jyrshy, termeshi, «Daryn» memlekettik jastar syılyǵynyń laýreaty Kúnsulý Túrikpen sebep boldy. Rýhanı shólirkegen ultty ánmen sýsyndatqan óner ıesimen suhbattasýdyń sáti tústi. Júrekjardy lebizi men án taǵdyryna degen alańdaýshylyǵyn tyńdadyq. Ánshiniń oramdy oılaryn, paıym-parasatynan órilgen óreli sózderin osy oraıda zerdeli oqyrman nazaryna usynýdy jón sanap otyrmyz.
– Kúnsulý, dástúrli ánderdi zamanǵa saı estradalyq baǵytta oryndap júrgen ónerpazdar kóbeıýde. Bul halyq ánderine de qatysty. Zaman talabyna saı áreket etemiz dep saf ónerdiń salmaǵyn túsirip almaımyz ba?
– Bazar jyraýdyń «ár zamannyń ózine laıyq sazy bolady» degen sózin tiriltkim keledi. Dástúr jańaryp jańashalanyp otyrýy kerek dep oılaımyn. Ár zamannyń ózine saı sazy jáne sol ýaqyt sheńberinde óner týdyrýshy, sondaı-aq sol ónerdiń tyńdarmany bolady. Jańa sıpatqa ıe bolý arqyly da ol óz mańyzyn odan ári tereńdete túsedi. Árıne bul jerde negizgi túbirin túbegeıli ózgertý degen sóz emes. Qaıta sol túbirin saqtaı otyra ımprovızatorlyq sıpat berip, ándi túrlendirse eshqandaı aıyby joq. Qazirgi zaman talabyna saı ár shyǵarmany óńdep, túr men túsin joǵaltpaı el ishinde jańasha demmen nasıhattap otyrsa, ol dúnıe ózgeshe qyrynan tanylady. Jańarady hám jasarady degendeı. Jyr termelerdi qazirgi zamanǵa laıyqtap estradalyq nusqada oryndaý arqyly da bul ónerdi damytamyz, jańa tyńdarmanyn qalyptastyramyz. Biraq joǵaryda aıtqanymdaı negizin saqtaı otyra damytý bul úrdistiń negizgi qaǵıdasy bolý kerek. Onyń ústine qaımaǵy ketpegen dástúrdi damytyp otyrǵan barlyq oryndaýshy ónerpaz qazirgi zamanǵa laıyqtalǵan óner ıeleri.
– Sonda, sizdiń oıyńyzsha naǵyz jyrshy degen kim?
– Naǵyz jyraý, naǵyz jyrshy, ol – boıyna bir emes birneshe ónerdi qondyrǵan talant. Ol – aqyn, ol – saz týdyrýshy, ol – aıtysker, ol – sheshen, ol – dilmar, ol – áńgimeshi, ol – ánshi, ol – kúıshi, ol – dombyrashy, ol – kemeńger oıdyń ıesi. Munyń barlyǵy jyraýdyń sınkrettilik qyryn kórsetedi. Jáne ony damytqan, ony túrlendirgen, jańasha sıpat bergen oryndaýshy. Naǵyz jyraý ata amanatyn abyroıly arqalap, asqan jaýapkershilikpen qaraıtyn naǵyz rýhanı jaýynger. Sondaı-aq ejelden kele jatqan esti qaǵıda boıynsha, naǵyz jyraý – jyr qory tolyq qalyptasqan oryndaýshy. «Tańdy tańǵa uryp jyrlaý» degen dástúr bar. Qazir de joq emes. Naǵyz jyrshy osy negizdi jadynda jańǵyrtqan adam. Jazýshy Muhtar Maǵaýınniń «novatorlyq» qasıetti osy aqyn jyraýlarǵa tándestirýi, sondaı-aq jer betindegi barlyq poezııany aqyn-jyraýlar poezııasyna almastyrmaımyn degen qanatty sózi bar. Bul ónerdi týdyrǵan jáne nasıhattap júrgen óner ıelerine berilgen eń shendi baǵa dep oılaımyn.
– Búginde jyrshylyq ónerimiz tereńnen zerttelip jatyr ma? Osy salaǵa memleket tarapynan qanshalyqty qoldaý kórsetilýde?
– Jyrshylyq óner qazirgi ýaqytta kóbine tek kásibı oryndaýshylyq baǵytta damyp kele jatyr. Al ǵylymı damý kezeńi toqtap tur. Oǵan birneshe sebep bar. Eń áýelgisi, jyrshy-jyraýlardy oqytatyn joǵary oqý oryndarynda memlekettik granttar óte az. Daladan kelip qalaǵa oqıtyn bolashaq jyrshyǵa memleket eń áýeli osy másele turǵysynan kómek berýi qajet. Bakalavr dárejesinen bastap doktorlyq dárejege deıingi kezeńde osy másele eń ózektisi dep bilemin. Kásibı jyrshy oqyp, damýy, kemeldenýi úshin oǵan eń áýeli jaǵdaı jasalǵany durys. Qazaqta «kásibiń – násibiń» degen sóz bar. Sanany turmys bılep turǵan ýaqytta óner de, ǵylym da ekinshi orynǵa shyǵady. Aqyly negizdegi oqýdy oqýǵa ekiniń-biriniń shamasy jetpeıdi. Al oqıyn dese qazirgi joǵary bilim júıesiniń talaby zor. Onyń ústine myńnyń birine ǵana buıyratyn memlekettik tegin oqý múmkindiginiń az bolǵany kóńilge kóleńke túsiredi. Sondyqtan magıstratýra, doktorantýraǵa jas talapkerlerdiń betteı qoıýy ekitalaı. Ǵylym damýy úshin sol salanyń aınalasyndaǵy azdy-kópti, úlkendi-kishili máselelerge mán bergen durys. Osy oraıda taǵy bir máselege toqtalǵym keledi. Qazirgi ýaqytta joǵary oqý ornyn bitirip, dıplomy bar dástúrli óner ıeleri jumys tappaı bos júrip qalatyny qynjyltady. Jastarǵa qatysty aıtyp otyrmyn. Oqý bitirgen kásibı jas oryndaýshylardyń barlyǵy fılarmonııa, ortalyq konsert zaldarynda, óner ýnıversıtetterinde jumys isteı almaıdy. Birazynyń osy sebeptermen jumys baǵytyn aýystyryp, bul saladan ajyrap ketip jatqandaryn kóremiz. О́te ókinishti. О́nerge obal. Sondyqtan da qazirgi ýaqytta jastardy kóbirek jumyspen qamtyp, qamqorlyq kórsetip, oqyǵan kásibinen nan tabýǵa jol jasaý kerek sekildi. Joǵary oqý oryndarynda, álgi atalǵan óner ujymdary tyńnan túren salǵan qaıratty jas býyn ókilderimen tolyqtyrylyp otyrýy qajet.
– Jahandyq indet ekonomıkadan bólek, mádenıetimizge de kesirin tıgizgendeı. Pandemııa óner salasyna qanshalyqty áser etti? Kórermendermen baılanysty joǵaltyp alǵan joqsyzdar ma?
– Qazaq – árbir isten qaıyr kútetin halyq. Qandaı qıyndyq týsa da, el óz sabyrlyǵymen, salmaqty qalpymen biraz aýyrtpashylyqty jeńip kele jatyr. Jahandy dúr silkindirgen indet elimizdiń tek ekonomıka, mádenıet salasyn ǵana emes, sondaı-aq ishki rýhanı qýatyn da biraz sarqydy. Jigerin jasytty. Qanshama asyl uly men qyzynan aıyryldy. Dese de ómirdiń bir tolqynda turmaıtyndyǵyn eskersek, el bolyp bul basqa túsken úlken synaqtan tam-tumdap halyq óz ózin qanattandyryp, qıyndyqty jeńýde. Eki jyldyq pandemııa kezinde, ezilgen jurttyń eńsesin kóterip, kóńilge óner deıtin úlken qarýmen dem bergen de osy ónerdiń óz adamdary boldy. Onyń ishinde ulttyq ónerdiń maıtalmandary, halyqtyq ónermen barynsha el eńsesin kóterýge úles qosty. Ekinshi dúnıejúzilik soǵysta da qan maıdannyń ortasynda júrip, eldiń erlerin qaırattandyryp, jigerin jasytpaǵan qazaqtyń birtýary Roza Baǵlanova apamyzdyń kezindegi Nartaı brıgadasynyń erlik isi eldiń esinde. Bul óner deıtin alpaýyt kúshtiń almaıtyn qamaly joq. Sol sekildi halyq indetpen jappaı jasyqtanyp, kóńili jabyrqaǵan ýaqytta óner ıeleri barynsha elge medet boldy. Jyraýlar jyryn úzbedi, ánshiler ánin úzbedi. Osy oraıda aıta ketetin bir jaıt, Syr óńiriniń jyrshy, jyraýlary áleýmettik jeliler arqyly halyqpen baılanys ornatýy. Aptalap, aılap tikeleı efırde jekeleı oryndaýshylar halyqty jyrmen sýsyndatty. Shóldegen kóńildiń rýhanı sýsynyn qandyrdy. Onyń ishinde jas jyrshylardyń eńbegi zor.
– Kúnsulý, estýimizshe elorda tórinde «Súleılerdiń izimen» atty konsert berýge daıyndalyp jatyr ekensizder. Sol keleli kesh jaıly az-kem maǵlumat berip ketseńiz? Dástúrli ánderdi jyrsúıer qaýym da saǵynǵan bolar...
– Onlaınnan oflaın júzdesýge múmkindik týyp jatqany qýantady. Halyq pen ónerpazdyń arasy ajyramas birtutas qasıet qoı. Halyq pen ónerdiń arasy alshaqtamasa deımiz. Osy oraıda jalpaq jurtqa jarııa etetin bir úlken jańalyǵymyz bar. «Syrdyń eli – jyrdyń eli» degen qanatty sóz bar. Súleıler murasyn arqalap, ata murasyn abyroıly alyp júrgen Syr óńiriniń jas býyn jyrshy, termeshileri «Qazaqkonsert» memlekettik konserttik uıymymen birlesip «Súleılerdiń izimen» atty el Táýelsizdiginiń 30 jyldyq mereıtoıyna oraı úlken jyr keshin usynbaq. Qazaq aqyn-jyraýlar shyǵarmashylyǵy nasıhattalatyn bul jyr keshiniń jóni bólek. Atadan balaǵa mıras aq ónerdiń aqberen búgingi býyn tolqynynyń astanaǵa alyp kele jatqan sálemi, syr súleıleriniń abyroıly sózi, jyr amanaty. Jyr-kerýen kóshin jalǵap kele jatqan jas jyrshylardyń egemendiktiń eńseli toıyna tartatyn jyr tartý keshi qyrkúıektiń 26-shy juldyzynda saǵat 17.00-de «Qazaqstan» Ortalyq konsert zalynda ótedi. Jıyrmaǵa tarta jas jampoz jyrshylar óner kórsetetin kerýen kóshtiń basynda ustaz, jyraý, Mádenıet qaıratkeri Rýslan Ahmetov aǵamyz da bar. Syr óńirinen bólek, Arqa, Jetisý, Batys jyr mektepteriniń búgingi tolqyn jas jyrshylary da óner kórsetedi. О́nerge júregimen berilgen jas óren júırik jyrshylardyń eshqandaı úkimettiń qoldaýynsyz erikti bastamasymen qolǵa alynyp otyrǵan bul sekildi ataýly joba osyǵan deıin Almaty, Aqtaý, Pavlodar óńirinde uıymdastyryldy. «Qazaqkonsert» uıymynyń 61-shi maýsymashar konserti, buıyrsa, osy atalǵan jyr keshimen bastalǵaly otyr. Jastardyń talabyna qoldaý bildirip, úlken múmkindik jasap otyrǵan «Qazaqkonsert» uıymyna, basshysy Jeńis Seıdolla, sondaı-aq «Halyq qazynasy» óner bóliminiń jetekshisi, dástúrli ánshi Erlan Rysqalı aǵalarymyzǵa alǵysymyz sheksiz. Buıyrsa barsha elordalyq jyrsúıer kórermendi merekelik jyr keshimizde asyǵa kútetin bolamyz.
– Endeshe, jyr keshinde jolyqqansha! Paıymdy pikirińizge rahmet.
Áńgimelesken
Muhtar KÚMISBEK,
«Egemen Qazaqstan»