Qarymdy qalamger

Ol 1964 jyly Tashkenttegi Nızamı atyndaǵy memlekettik pedagogıkalyq ınstıtýtynyń (qazir TMPÝ) tarıh-fılologııa fakýltetiniń qazaq bólimin bitirgen soń, О́zbekstan Respýb­lıkasy Ǵylym akademııasyna qa­rasty A.S.Pýshkın (búgingi tań­daǵy Álisher Naýaı) atyndaǵy Til jáne ádebıet ınstıtýtynyń Ádebıetter baılanysy bólimi­ne aǵa laborant bolyp jumysqa ornalasady da, qazaq-ózbek áde­bıettaný ǵylymyna tereńirek úńile túsip, olardyń ózindik erek­shelikterin ǵylymı turǵydan zert­teýge kirisedi.

Atalǵan ınstıtýtta kishi ǵy­lymı qyzmetker mindetin at­­qa­ra júrip, «О́zbek-qazaq ha­lyq­­tary dostyǵynyń eki el kór­­kem ádebıetinde beıne­le­nýi» de­gen taqyrypta О́zbek­stan Res­pýblıkasy Ǵylym aka­de­­­mııa­synyń akademıgi, Berý­nı atyn­daǵy Memlekettik syı­lyqtyń laýreaty, belgili áde­bıetshi ǵa­lym Iýsýf Sultanov je­tek­shi­liginde Almatydaǵy Til bilimi ıns­tıtýty men Muhtar Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń birlesken ǵylymı keńesinde kandıdattyq dıssertasııasyn sátti qorǵaıdy.

1964 jyldan A.S.Pýshkın atyndaǵy Til jáne ádebıet ıns­tıtýtynda alǵash aǵa laboranttan bastap, aǵa ǵylymı qyzmetker dárejesine deıin kóterilip, 18 jyl qyzmet atqarǵan Qaldybek Seıdanov belgili ózbek ǵalymdary akademık Izzat Sultanov, akademık Iýsýf Sultanov, fılologııa ǵylymdarynyń doktorlary, professorlar Hamıl Iаqý­bov, Matıaqýb Qosjanov, Hafız Abdýsamatov, Salaqıdın Mamajanov, Tóra Myrzaev, Baq­tııar Nazarov, jazýshy ári aqyn Jamal Kamol, zertteýshiler Fa­zıla Súleımenova, Zýhra Ýmar­bekova, Sheráli Turdıev, Ká­rım­baı Qurambaev sekildi t.b. áde­bıetshilermen birge qyzmettes bola júrip, qazaq-ózbek ádebı-mádenı baılanystaryn júıeli zertteý jumysyn tereńdete túsedi.

Eki el ádebıeti zertteýshi­le­riniń shyǵarmalarymen jan-jaqty tanysqan ǵalym Tash­kent­tegi Nızamı atyndaǵy mem­lekettik pedagogıkalyq ınstı­týtyndaǵy «Qazaq fılologııasy» kafedrasynyń meńgerýshisi bo­lyp jeti jyl, dosenti bolyp bes jyl qyzmet atqardy. Nátıjesinde, ol qazaq stýdentterine «Ádebıetta­ný ǵylymyna kirispe», «Ádebıet tarıhy», «Ádebıet teorııasy», «Ádebıet syny», «Arnaýly kýrs» sııaqty t.b. pánderden lek­sııalar oqyp, tálim-tárbıe jumys­ta­rymen keń shuǵyldandy.

Ǵylymı zertteý jumysta­ry men pedagogıkalyq qyzmet­ti birdeı, júıeli túrde júrgi­ze bilgen qarymdy ǵalym kúni búginge deıin úlkendi-kishili 23 ǵylymı zertteý eńbegin qa­zaq jáne ózbek tilderinde jazyp, ma­qalalaryn О́zbekstan men Qazaq­stan baspasózderinde jarııa­lady. Bul oraıda onyń «Adabıı qardoshlık», «Mýhtar Avezov va qardosh halqlar adabıetı», «Adabıı hamkorlık», «Dostyq áýenderi», «Dýstlık kýıları», «Nekotorye voprosy kazahskoı fılologıı», «Ўzbek-qozoq ўzora adabıı alaqoları tarıhıdan», «Hamza va qordash halqlar adabııotı», «Qazaq ádebıeti synynyń damý tarıhy», «Áýezov álemi», «Chıngız Aıtmatov va ўzbek adabııotı», «Áýezov jáne Orta Azııa ádebıeti», «Dýstlık kýıchısı», «Na­ýaı jáne qazaq ádebıeti» ­sııaq­ty t.b. ǵylymı zertteý eń­bek­terin erekshe ataýǵa bolady.

Onyń ústine ol belgili áde­bıet zertteýshisi retinde О́zbek­standaǵy 376 qazaq mektebiniń 5, 7, 9, 10, 11-synyptary úshin «Qazaq ádebıeti» atty bes oqýlyq jazyp, olar tórt ret basyldy. Ári 5-11-synyptar úshin «Qazaq ádebıeti» atty baǵdarlamany da ózi jazǵan bolsa, joǵary oqý oryndary fılologııa bólimde­ri­ne arnap «Arnaýly kýrs», «Ar­naý­ly semınar» sabaqtary úshin «Muhtar Áýezov jáne týysqan halyqtar ádebıeti» (ózbek tilin­de) «Shyńǵys Aıtmatov jáne óz­bek ádebıeti» (ózbek tilinde) «Áýe­zov jáne Orta Azııa ádebıeti», «Qazaq ádebıetiniń tarıhy» at­ty kómekshi oqý quralyn bastyryp shyǵardy. Dál búginge de­ıin 10 tomdyq «Tańdamaly shyǵar­malar» jınaǵyn da oqyrman jurtshylyqqa usynyp, óziniń keń tynysty ǵalym, qarymdy qa­lamger ekendigin kórsetti.

Qaldybek Seıdanov qazaq-ózbek ádebı-mádenı baılanys­taryn ǵana zerttep qoımaı, sonymen birge, jalpy Orta Azııa ádebıeti iri ókilderiniń dos­tyq qarym-qatynastaryn, shy­ǵarmashylyq baılanystaryn da zerttegen ǵalym. Bul rette onyń «Shalqar shabytty sopy aqyn» (Qoja Ahmet Iаsaýı týraly), «Abaı jáne Shyǵys ádebıeti», «Naýaı jáne týysqan halyqtar ádebıeti», «Hamza jáne týysqan halyqtar ádebıeti», «Túrikmen dúldúli – Maqtymquly», «Aryn­dy aqyn» (Ájinııaz), «Qaraqalpaq kemeńgeri» (Berdaq), «Jyr alyby» (Jambyl Jabaev), «Ǵulama ǵalym, kemeńger aqyn» (Ahmet Baıtursynov), «Aqıyq aqyn» (Maǵjan Jumabaev), «Qarasózdiń shyn sheberi» (Ǵabıt Músirepov), «Asa daryndy sýretker» (Abdýlla Qadırı), «Zamanymyzdyń zańǵar jazýshysy» (Shyńǵys Aıtmatov), «Daryndy bizdiń dosymyz» (Saıd Ahmad), «Dostyq jyrshysy» (Nazarmat), «Eki eneni tel emgen» (Násir Fazylov), «Aryndy aqyn, qarymdy qaıratker» (Oljas Súleımenov) sııaqty t.b. eńbekteri erekshe aıtýǵa turarlyq.

Jalpy, álem ádebıetiniń iri tulǵalary týraly «Kemeńger aqyn – Fırdaýsı», «Saǵdıdyń aqyndyǵy», «Rýdakıdiń aqyn­dyq álemi», «Jyr dúldúli – Ábdi­rahman Jámı», «Naýaı jáne qazaq ádebıeti», «Naýaı jáne Abaı», «Uly tulǵa – Babyr», «Ámir Temir ulaǵattary», «Poe­zııa padıshasy – Pýshkın», «Ýk­raın halqynyń maqtanyshy» (T.G.Shevchenko), «Aıbek – qazaq ádebıetiniń dosy», «Ǵafýr Ǵu­lam jáne qazaq ádebıeti», Uı­ǵyn, Mırtemır, Toqtaǵul Satyl­ǵanov, Hamıt Ǵulıam, Tileýbergen Jumamuratov, Musa Jálıl, Ab­dýlla Toqaı sııaqty t.b. túbi birge týysqan halyq aqyn-jazýshyla­ry jaıly jazǵan maqalala­ryn atap ótý lázim.

Ádebıet zertteýshisi retin­de Qaldybek Seıdanov qazaq-ózbek halyqtarynyń dostyǵy, ádebı-mádenı baılanystary jaı­ly «О́zbekstan» baspasynda «Týysqandar» atty monografııasyn jarııalaǵan bolsa, uly Abaıdyń 175 jyldyǵyna oraı «Abaı jáne Orta Azııa», Álisher Naýaıdyń 580 jyldyǵyna oraı «Naýaı jáne qazaq ádebıeti» mo­nografııalaryn oqyrmanǵa usyn­dy. Sondaı-aq bıylǵy jy­ly «Qardoshlar» atty qazaq-óz­bek halyqtarynyń dostyǵy men ádebı-mádenı baılanysyna ar­nalǵan monografııasynyń ózbek ti­lin­de shyǵýy da eren eńbektiń je­misi degen bolar edik.

Qaldybek Seıdanov bel­gi­li ádebıet zertteýshisi, syn­shy, ǵalym ǵana emes, ol qala­my qa­rymdy jazýshy da. Onyń qa­la­mynan dúnıege kelgen «To­ǵys­qan taǵdyrlar», «Súımegenge, súı­kenbe!» atty búgingi kúnniń jas­tary ómirinen syr shertetin romandarymen birge «Taǵdyr» atty povesin, «Mahabbat mashaqaty», «Ana armany», «Jyly-jyly sóıleseń», «Aq qyz», «Keremet kelin», «Erte úzilgen gúl», «О́mir­de ne bolmaıdy», «Jalqaý bala» «Kúı qudireti», «Kelin» sııaqty t.b. 20-dan astam áńgimesin de oqyr­man ystyq yqylaspen qa­byldady.

Qaldybek Seıdanov ózin «aqyn­myn» dep eseptemese de, ara­gidik tálim-tár­bıelik mánge ıe óleńder de jazady. Bul oraıda onyń «Army­syń aq tańym», «О́z­bek baýyr­laryma», «Tasy­ma», «Keı adam», «Dostar­da da, dostar bar», «О́zbekstan – óz elim», «Tá­ýel­sizdik tańyn­da», «Ashyq aıt­paı bola ma?»,  «Adam bolý – armanym», «Ákimder-aı, ákim­der-aı, qandaısyń?»,  «Jaqsylar júr janyńda» sııaq­­ty t.b. ómir­lik mánge ıe poe­­tıka­lyq kór­kem týyndylaryn tilge ­alamyz. Ná­tıjesinde, onyń «Sezim syrlary», «О́mir ór­nek­teri» atty jyr jınaqtaryn oqyrman qaýym erekshe súıispenshilikpen qýana qarsy aldy. Olar da ómirdiń ózi alǵa tartqan kókeıkesti, asa dil­gir má­selelerin óz erekshelikteri­men sátti sıpattaı alǵandyǵymen de qundy.

Qaldybek Seıdanov belgili aýdarmashy retinde de, qazaq tili­nen ózbek tiline, al ózbek tili­nen qazaq tiline eki el ádebıeti­niń iri sańlaqtarynyń shyǵarma­la­ryn aýdaryp, qyrýar qyzmet atqaryp júr. Máselen, ózbek qalamgerleri Aıbektiń «Gúl­nar ápke», Ádil Iаqýbovtyń «Joǵal­ǵan juldyzym», О́tkir Hashımov­tiń «Men qalaı jyndandym», Ta­hır Máliktiń «Erkin», Erkin Málik­tiń «Shaıtannyń shataqtary», Sharofat Ashýrovanyń «Saýǵa» sııaqty t.b. prozalyq týyndylary men orys qalamgeri Vıktor Alısmanovtyń «Áıel qudireti» atty ǵıbratnamalyq shyǵarmasyn qazaqshaǵa aýdardy.

1971 jyly О́zbekstanda ótken qazaq ádebıeti men mádenıetiniń kúnderine oraı, Ábdildá Tájibaev, Tumanbaı Moldaǵalıev, Qadyr Myrzalıev, Muhtar Shahanov, Qaırat Jumaǵalıevtyń bir top óleńderi men Táken Álimqulovtyń áńgimelerin, sondaı-aq «Qazaq hıkmetteri» men «Qazaq maqal-mátelderin» ózbek tiline aýdardy.

Qaldybek Seıdanov О́zbek­stan Respýblıkasy Joǵarǵy Keńe­si men О́zbekstan Respýblıkasy Ýázirler mekemesiniń «Nurly jol» gazetiniń bas redaktory qyz­metinde pýblısıstıkalyq ma­qa­lalar jazyp, ózbek-qazaq ha­lyqtarynyń dostyǵyna, yn­tymaq-birligine súbeli úle­sin qosyp, óziniń talantty jýr­nalıstik qabiletin de jan-jaqty tanytý múmkindigine ıe boldy.

Ol О́zbekstan Jazýshylar Oda­ǵy janyndaǵy Qazaq ádebıe­ti keńesiniń tóraǵasy retinde de О́zbekstan Respýblıkasynyń túrli ýálaıattarynda shyǵar­ma­shylyqpen shuǵyldanatyn qazaq aqyn-jazýshylarynyń basyn qosyp, jyl saıyn birneshe ret músháıra men aqyndar aıtysyn ótkizýde de qyrýar qyzmetter atqardy.

Kúni búginge deıin qazaq-óz­bek halyqtarynyń dostyǵy men ádebı-mádenı baılanystaryn júıeli zerttep, eki el ádebıetta­ný ǵylymynyń damý tarıhyna súbeli úles qosyp kele jatqan Qaldybek Seıdanov «О́zbek­stan Respýblıkasynyń eńbek sińirgen mádenıet qaıratkeri» ataǵyna ıe bolyp, «Shýhrat» me­dalimen, sondaı-aq О́zbekstan men Qazaqstan respýblıkalary Táýelsizdiginiń 10 jáne 20 jyl­dyǵyna baılanysty eki el­diń táýelsizdigine arnalǵan mereı­toılyq tósbelgilermen marapattaldy.

1999 jyly Orta Azııa men Qazaqstan ádebıet, mádenıet jáne óner qaıratkerleriniń Astanada ótken Quryltaıyna da qatysyp, onda Qazaqstan Res­pýb­lıkasy­nyń Tuńǵysh Pre­zıdenti-El­basy Nursultan Ábish­uly Nazar­baevtyń qoly­nan «Astana» me­dalin aldy. Al ótken jyly О́z­bekstan Respýb­lıkasynyń Pre­zıdenti Shavkat Mırzııoev qalamgerdiń óńirine «Dostyq» ordenin taqty.

Árıne, bul alpys jylǵa jýyq ýaqyt boıy Orta Azııa halyq­tarynyń, onyń ishinde qazaq-ózbek halyqtarynyń dostyǵyn, yntymaq-birligin jyrlap, únemi ádebı-mádenı baılanystaryn zerttegen ǵalymnyń, eren oı­ly qalamgerdiń ıgi isteriniń ná­tıjesi. Qoryta aıtqanda, bar ómi­rin halyqtardyń dostyǵy men yn­tymaq-birligin, Ortalyq Azııa ádebı-mádenı baılanystaryn, óziniń zertteý nysanyna aınal­dyrǵan ardaqty aǵa, ulaǵatty ustazymyz «Shyn mánindegi shy­naıy dostyq – altynnan da qym­bat, asqar taýdan da bıik, teńizden de tereń» deıdi.

Serikbaı ÚSENOV,

О́zbekstan Respýblıkasy

Qazaq ulttyq-mádenı ortalyǵynyń tóraǵasy,

Ergesh ABDÝVALITOV,

pedagogıka ǵylymdarynyń doktory, professor

Tashkent