EDINBÝRG. Shartaraptyń túkpir-túkpirindegi, Afrıkadaǵy tabysy tómen memleketter baqýatty elderden qoldanylmaǵan mıllıondaǵan koronavırýs vaksınasyn qoqysqa tastamaı, kómek retinde berýin surap otyr. Al AQSh pen Eýropa bıyl «Úlken jetilik» sammıtinde bergen ýádesin oryndap, 2022 jyldyń sońyna deıin álem halqyn vaksınamen qamtamasyz etetinine kúmán týa bastady.
AQSh prezıdenti Djo Baıdenniń ákimshiligi kelesi jyly qyrkúıekte BUU Bas Assambleıasynyń otyrysyna deıin barshaǵa jetkilikti vaksına úlestirýge sóz bergen edi. Biraq baı jáne kedeı elder arasyndaǵy aıyrmashylyq ulǵaıǵany sonshalyq, tabysy tómen memleketterdegi egde turǵyndardyń 2 paıyzy ǵana vaksına saldyrǵan. Salystyryp qarasaq, tabysy joǵary elderde bul kórsetkish 50 paıyzdy qurap otyr. Soraqysy sol, baqýatty memleketterde mıllıondaǵan vaksına ýaqtyly paıdalanylmaǵandyqtan ysyrap etilip, qoqysqa tastalady.
Jyl basynda Batys elderi birneshe aı boıy jahandyq suranysty qanaǵattandyrýǵa qajetti vaksına jetkiliksiz ekenin aıtyp, syltaýratatyn. Biraq qazirgi tańda aı saıyn 1,5 mıllıard doza vaksına shyǵaramyz. Osy joldardy jazyp otyrǵanymda, 300 mıllıonǵa jýyq ekpe qoldanylmaı, qoımalarda jatyr nemese Batys elderi ıemdenip, ózderiniń yqpalyna kóndirip, monopolııaǵa aınalǵandyqtan, solarǵa jetkizilmek. Sonyń saldarynan Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymynyń 2021 jyldyń qyrkúıegine deıin belgilengen mejesi oryndalmaǵan kúıinde qalyp otyr. Iаǵnı tabysy tómen elderdegi halyqtyń kem degende 10 paıyzyna ekpe salyp, negizinen, medısına qyzmetkerleri men qarttardy qamtý qajet bolatyn.
Airfinity zertteý ortalyǵy júrgizgen aýqymdy esepke súıensek, bıylǵy jeltoqsanǵa deıin qoldanylmaǵan dozalardyń sany bir mıllıardqa jetedi. Bul tańǵajaıyp sandardy oqyrmanǵa túsinikti bolý úshin aıtsaq, paıdalanylmaǵan vaksınalar Afrıka halqynyń kemi 40 paıyzyna ekpe salýǵa jeter edi.
О́kinishke qaraı, Airfinity júrgizgen zertteýge qaraǵanda, eger der kezinde áreket etpesek, jyl sońyna deıin taǵy 100 mıllıon qoldanylmaǵan vaksınanyń jaramdylyq merzimi aıaqtalady. Eger eki aılyq saqtaý merzimin eskere otyryp, artyq vaksınany keste boıynsha ony qajet etetin jerge jetkize almasaq, bul kórsetkish 241 mıllıonnan asyp ketýi múmkin. Qalaı degenmen, bul – qylmysqa para-par ysyrap etýshilik áreket.
Saıasatkerler úshin ásireleý ońaı. Biraq eger damýshy elderge vaksınalar, dıagnostıka jasaıtyn qurylǵylar jetkizilip, em júrgizýge múmkindik berilmese, onda kelesi jyly koronavırýs ınfeksııasy saldarynan keminde mıllıonnan astam adam qaza tabýy yqtımal.
Ulybrıtanııada 100 mıllıonǵa jetpeıtin vaksına salýdyń arqasynda 100 myńnan astam adamnyń ómirin saqtap qalǵanymyz belgili. 200 mıllıon nemese odan da kóp dozany ysyrap etýge jol berý tabysy az elderde vaksına almaǵan júzdegen myń adamdy azapqa túsirip, ómirin qııýy múmkin.
Basty nazar Baıdenniń vaksınaǵa qatysty osy aptada ótkizetin sammıtine aýyp tur. Buǵan deıingi beıbit ómirge qaraǵanda, qazir pálenbaı adamnyń ómiri qyl ústinde tur. Eger Batys elderi álemniń qalǵan bóligine qajetti vaksınalardy jetkizbese, onda tabysy tómen memleketterde olarǵa senim qalmaıdy. Mıllıondaǵan artyq dozany óte muqtaj adamdarǵa jetkize almasaq, bul adamzat yntymaqtastyǵy men ádeptiligin bekerge shyǵaratyn eń soraqy sát bolady.
Endeshe, osy aıda BUU sammıtine jınalǵan álem basshylary aıtqandaı, adamzat taǵdyry báske túsip tur. Sondyqtan osy ýaqytqa deıin vaksına bólýdegi sumdyq, keshirilmeıtin teńsizdikti joıýymyz qajet.
Airfinity jınaǵan derekterge súıensek, 200 mıllıon doza ekpeni Afrıkaǵa jáne basqa da tabysy tómen elderge jetkizý úshin ony jedel túrde COVID-19 Vaccine Global Access (COVAX) mekemesine jáne afrıkalyq vaksınalardy satyp alý qoryna aýdarýǵa múmkindik bar. Bul Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymynyń ár el úshin 10 paıyz josparyn oryndaýǵa jetedi. Sonymen qatar Batys elderiniń COVAX-qa aı saıyn dál osyndaı mólsherde, shamamen 200 mıllıon ekpe dozasyn jiberýine múmkindik mol. Bul Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymynyń jyl sońyna deıin Afrıka halqynyń shamamen 40 paıyzyn vaksınamen qamtamasyz etý josparyna saı keledi. Sondaı-aq qurlyqta jetpeı jatqan 500 mıllıonǵa jýyq dozanyń ornyn basady.
Vaksına ultshyldyǵynyń teńsizdikke, ysyrapqa jáne ólimge ákeletinin kórdik. Indet tabysy tómen elderde uzaq ýaqyt boıy ketpeı qoısa, onda jańa túrleri de kóbeıe túsedi. Sóıtip tolyqtaı vaksına alǵandarǵa da qaýip tóndiredi.
Negizgi másele osy aptada afrıkalyq kóshbasshylar, burynǵy memleket pen úkimet basshylary, Pandemic Action Network uıymy jáne Ardagerler toby sekildi toptardyń ótinishterinde jatyr. Damýshy elderdegi úkimettik emes uıymdar men din kóshbasshylary moraldyq apattyń aldyn alý úshin jedel áreket etýge shaqyrdy.
Juqpaly jáne juqpaly aýrýdan týyndaıtyn jahandyq daǵdarysqa qarsy ujymdyq áreketten basqa balama joq. Endeshe, osy aptada ótetin vaksınaǵa qatysty sammıt baqýatty elderdiń qanshalyqty ádiletti ekenin kórsetedi.
Gordon BRAÝN,
Ulybrıtanııanyń burynǵy premer-mınıstri, Birikken Ulttar Uıymynyń jahandyq bilim jónindegi arnaıy ókili jáne jahandyq bilim berý múmkindigin qarjylandyrý jónindegi halyqaralyq komıssııanyń tóraǵasy
Copyright: Project Syndicate, 2021.
www.project-syndicate.org