PRINSTON. Jaǵymsyz jańalyqtan bastaıyq. Germanııada federaldyq saılaýda «Germanııaǵa balama» partııasy (AfD) jeńildi, biraq 10 paıyz daýys jınady. О́zine qatysty daý-janjaldarǵa qaramastan, partııa nemis saıası alańynan ázirge kete qoımaıtyn sekildi. Jaqsy jańalyq ta bar. Bul saılaý ońshyldarǵa qatysty dástúrli ustanymnyń eskirgenin kórsetti. Endi Batys demokratııalary únemi mádenı qaqtyǵysty bastan ótkermeıdi. Ortalyq-solshyl jáne ortalyq-ońshyldar arasyndaǵy úlken koalısııa mindetti túrde saıası birjaqtylyqqa ákelmeıdi. Sosıal-demokratııalyq partııalar natıvızm men ıslamfobııaǵa qarsy kelmeı-aq tıimdi jumys isteı alady.
Kóptegen baıqaýshy kosmopolıttik lıberaldar men «tamyry tereńge ketken» kommýnıtarııler arasyndaǵy kúres (múmkindiginshe beıtarap sóıleýge tyryssaq) qazirgi damyǵan memleketterdiń saıasatyn aıqyndaıtynyn aıtady. Keıbir qaqtyǵys «kez kelgen jerde» ne «bir jerde» dep qarapaıym túrde qarastyrylǵanymen, bárin bulaı ekige bólýge kelmeıtin basqa da kóptegen másele bar. Germanııada sońǵy jyldary ımmıgrasııa basty alańdaýshylyq týǵyzdy. Osy saılaý qarsańynda azamattar ózderin tolǵandyratyn máseleler retinde zeınetaqyny, áleýmettik memlekettiń bolashaǵy men klımattyń jylynýyn atap kórsetti. Partııalar bul máselege qatysty túrli kózqarasyn bildirdi, al orta tarapty ustanatyn ońshyl men solshyldardyń klassıkalyq básekelestigi ásire ońshyldar úshin jaǵymsyz jańalyq aınaldy.
Azamattar saıasattyń eki balama nusqasyn tańdaýy «negizgi» partııalardyń bári birdeı degen popýlıstik kózqarasty bildirip, sybaılas jemqorlyqqa beıim elıta «halyqqa» zııan keltirý úshin birdeı saıasat júrgizedi degen pikirdiń qate ekenin kórsetti. Sondaı-aq Sosıal-demokratııalyq partııa (SPD) men kansler Angela Merkeldiń Hrıstıan-demokratııalyq odaǵy (CDU) arasyndaǵy úlken koalısııa ekstremıstik pıǵyldaǵy partııalardy qoldaıdy degen boljamdy da joqqa shyǵardy. Sóıtip, sosıal-demokrattar solshyl baǵytqa bet alyp, Merkel dáýiriniń aıaqtalǵanyn ańǵartty.
Nemis bıliginiń pandemııaǵa qarsy áreketine narazylyq azamattardy AfD-ge daýys berýge ıtermeleıdi degen boljam jasaldy. Sebebi bul narazylyq kórsetýdiń birden-bir ádisi bolyp eseptelgen. Onyń ústine, AfD – Germanııanyń federaldy júıesinde bılikke ıe emes jalǵyz partııa.
Biraq bulaı bolmaýynyń eki sebebi bar. Birinshiden, kóptegen nemis úshin AfD – tarıhı revızıonızmge beıim partııa, ıaǵnı fashıstik ótkennen habar beredi. CDU-nyń koronavırýspen kúresine renjigen keıbir qatal konservatorlar da neonasızmge baılanysty nárseden aýylyn aýlaq qondyrady. Sondyqtan AfD narazy elektorattyń qoldaýyn ıelene almaýy qurmettelip, radıkaldy bolýǵa tyrysý strategııasy uzaqqa sozylmaıtyny ańǵaryldy.
AfD-nyń kóp daýys jınaı almaýynyń taǵy bir sebebi mynada. AQSh-taǵy respýblıkashylar sekildi partııa pandemııa kezinde «bostandyqty» monopolııalaýǵa tyrysty. Biraq olardyń talpynysyn nemis lıberaldary buzdy. Erkin demokratııalyq partııa (FDP) plenarlyq otyrystardaǵy birqatar mańyzdy pikirtalasta AfD-ge naqty balama usyndy. FDP qastandyq teorııasyn alǵa tartpaı, saıasatty synamaı-aq pandemııaǵa baılanysty shekteýlerdi senimdi qorǵady.
Sondaı-aq SPD de, CDU da Eýropadaǵy negizgi úrdiske – ońshyldardyń keı pikiri men saıasatyn qabyldaı otyryp, olarǵa qarsy turýǵa tap keldi. Naýqan kezindegi áreketteri sátsiz aıaqtaldy. Hrıstıan-demokrattardyń Merkelden keıingi úmitkeri Armın Lashshettiń «Talıban» uıymynyń (Qazaqstanda tyıym salynǵan uıym) Aýǵanstandy basyp alýy kezinde «2015 jyl qaıtalanbaýy kerek (mıllıon bosqyn qabyldaǵan ýaqyt)» degen sózi qarsylyqqa ushyrady. О́zin «AfD-lite» retinde kórsetýge tyrysqan CDU saıasatkeri Hans-Georg Maassen de jeńiliske ushyrady.
Alaıda bosańsýǵa bolmaıdy. Bir saılaýdan kóp sabaq alýǵa bolady, biraq CDU áli de qatelesýi múmkin. CDU óz tarıhyndaǵy eń nashar nátıjeden keıin ońshyl baǵytqa bet alýy yqtımal. Qazirgi tańda ońshyldar Germanııanyń shyǵys bóliginde basymdyqqa ıe. Sondaı-aq Saksonııa men Tıýrıngııada da jaqtastarǵa ıe. Olardyń Germanııanyń basqa bóliginen aıyrmashylyǵy – jastardyń qoldaýyna ıe ári ekstremıstik pikir ustanatyndar tabylady. Aldaǵy ýaqytta olardyń sany arta túsýi múmkin. Sondyqtan olar úshin osy saılaýdyń nátıjesi jeńilis retinde kórinbeýi yqtımal.
Iаn-Verner MIýLLER,
Prınston ýnıversıtetiniń saıasat professory, kóptegen kitaptyń avtory
Copyright: Project Syndicate, 2021.
www.project-syndicate.org