Eleýli eki ǵylymı jańalyq el baqýatyn arttyrýǵa septigin tıgizer edi

Máńgilik El bolý qazaq halqy­nyń ǵasyrlar boıy kóksegen armany emes pe?

О́tkenge úńilsek, zamanynda dú­nıeni dúrkiretken qanshama ımperııa­lar búgin joq, tek osyndaı ımperııa bolǵan degen málimet qana qaldy. Bizdiń halqymyz da qanshama qıyn-qystaý kezeńdi bastan keshirip, qanshama ret el taǵdyryn janyshtap joıyp jiberýge shaq qalǵan nebir taýqymetti syndardan ótti. Shúkirshilik, HHI ǵasyrda táýelsiz ári bedeldi memleket bolyp álemge tanyldyq. Damyǵan 50 eldiń qataryna qosyldyq. Endigi uly maqsat – eń damyǵan 30 memlekettiń qataryna kirip, Máńgilik El bolý. Ol úshin eń aldymen eńbek ónimdiligin 24,5 myńnan 126 myń dollar deńgeıine kóterip, al jan basyna shaqqandaǵy ishki jalpy ónimdi 13 myń dollardan 60 myń dollarǵa arttyrý ońaılyqpen alynatyn asýlar emes. Álbette, sóz ben istiń arasynda ǵasyrlyq sana, dáýirlik salt jatady. Osy turǵydan kelgende, qazaq halqynyń boıynda eńbekqorlyq ta, qajyrlylyq ta, namysqoılyq ta jetkilikti ekendigine esh kúmán joq. Solaı bola tura eńbek ónimdiligi ósiminiń 80 paıyzyn tehnıkalyq faktorlar qalyptastyrady. Búgingi qoldanystaǵy tehno­logııalardyń syrttan kelgeni de, ózimizdiki de alǵa qoıǵan maqsatqa laıyq pa? Damyǵan shetelder tynym tappaı izdenip óz tehnıkasyn jetildirý ústinde. Árıne, táýirin syrtqa shyǵarmaıdy. Bulaı kete berse birte-birte bizdiń el zamany ótken sheteldik eski tehnologııanyń qoımasyna aınalmaıdy dep kim kepildik beredi. Sondyqtan, bizdiń el óz tehnologııasyn, óz tehnıkasyn tynymsyz damytý joldaryn izdestirý kerek. Biz quralaqan emespiz. Bizdiń elde álemde joq eki ǵylymı jańalyq baryn jaqsy bilemin. Osy jumystarǵa biraz jyldardan beri kóńil bólip, ony el qajetine qalaı jetkizýdiń, halyq kádesine qalaı jaratýdyń joldaryn izdeýdemiz. Birinshi ǵylymı jańalyq – kópóristilik negizinde «Qazaqstan fenomenin» qalyptastyrý prob­lemasy, ekinshisi – tyńaıtqyshtar máselesi. «Qazaqstan fenomeni» qur qııal emes, naqtyly ǵylymı jańa­lyqqa negizdelgen, bedeldi ǵylymı ortalyqtarda resmı maquldaýlardan ótken keremet ıdeıa. Qazirgi kezeńde jer betinde qoldanyp júrgen tehnologııalar qosóristi (lıneınyı dvýhpolıarnyı) fızıkalyq-hımııalyq qaǵıdalarǵa negizdelgen, órisi tar, zııany kóp. Endigi jerde kvant­tyq teorııadan keıin dúnıege kel­gen kópóristilikke barlyq elder­diń ǵalymdary nazar aýdarýda. Degenmen, jarty ǵasyrdaı ýaqyt ótse de, aýyz toltyryp aıtardaı jetistikteri áli kóriner emes. Al bizdiń kópóristilikti jan-jaqty zerttep, damytyp, «Qa­zaqstan fenomenine» negiz bolatynyn dáleldegen álemge áıgili iri ǵalym Vasılıı Lenskıı ózi­mizdiń jerlesimiz, Almaty irge­sin­degi Talǵar qalasynda týyp-ósken. Osyndaı erekshe ıdeıany sanaǵa sińirip, jan-júrekpen uǵyp qabyldaýdyń óz kiltıpany bar. Ony tek shyǵystyń da, batystyń da rýhy men dilin qatar ıgergender ǵana qabyldaı alady. Bizdiń eldiń sanasy eń aldymen shyǵys mádenıetimen qalyptasqan, al sońǵy ǵasyrda batystyq sanany qabyldap úlgerdik. Osy arada aıta ketsek, bizdiń burynǵy dana bılerimiz Kembrıdj, Sorbonna, MGÝ-di bitirmese de bárin biletin kemeńgerler emes pe edi? Mine, olarǵa túgel kórip, túgel bilý qasıeti tán edi. Al kópóristilik ne beredi? 1) Radıoaktıvti qal­dyqtarmen lastanyp zalaldanǵan aýmaqtarǵa rekýltıvasııa jasaýǵa bolady. 2) Energııanyń, qýat kóz­­­de­ri­niń neshe alýan balamaly, qorshaǵan ortaǵa zııansyz, ózgeshe, bólek, bú­gingi úrdisinen múldem basqasha, tıim­di de paıdaly túrlerin iske qosýǵa bolady. Sonyń ózi osy oraı­daǵy barlyq qajettiligimizdi óter edi. 3)      О́zgeshe sapaly jańa mate­rıaldar alyp, odan qajetti tehnologııalar jasaýǵa bolady. Qazirgi tańda álemde jańa sapaly materıaldar alý úshin aspandaǵy ǵarysh stansalarynda tájirıbeler júrgizilýde. 4)      Jyldan-jylǵa azaıyp bara jatqan munaıdan alynatyn janarmaı ornyn basqasha jolmen jasalǵan, oktan sany joǵary, tegi ózgeshe janarmaı shyǵarý arqyly toltyrýǵa bolady. 5)      Kópóristilik negizinde adam­­dy jattyqtyryp, aǵzasyn shy­nyqtyryp, densaýlyǵyn jaqsartyp, uzaq jasaý múmkindigi týady. Demek, ýaqyt ótkizbeı osy kóp­óristilikti shuǵyl ıgerip, naqtyly iske qosatyn mamandar daıarlaýdy qolǵa alý qajet der edim. Osynaý HHI ǵasyr kelbetin ózgertetin ǵylym qazaqtyń baǵyna kelgen be dep oılaımyn. Endeshe, mańyzy orasan zor, múmkindigi men áleýeti ushan-teńiz ǵylymı jańalyqty dál osy kezde, uzaqqa sozbaı, «Máńgilik El» qurý úshin paıdalana almasaq, oryn tolmas ókinish bolar edi. Elbasynyń bıylǵy múldem jańa sıpatty Joldaýynyń ar­qa­synda osynaý ıgilikti ıdeıa­ny iske asyrýdyń sát saǵaty soq­ty ǵoı dep oılaımyn. Olaı bol­sa, táńirdiń qazaqqa bergen nesibe­sin qabyldaıyq. Bul ıdeıamen tanysqanyma 20 jyldan asty. Ár deńgeıdegi sheneýnikterge aıtyp kórip edim, qabyldaı almady, sanasyna sáıkes kelmedi. Bizdiń paıymdaýymyzsha, osy jańashyl ári ómirsheń ıdeıa dál qazir alǵa qoıylyp otyrǵan uly maqsatqa jetýimizge, el eńsesin asqaqtatýǵa der kezinde, dóp kelip turǵan joq pa? Osy ǵylymı tujyrymdy jobalar óz elin bıikten bıikke bas­tap júrgen, el taǵdyryn sheshetin qaıtalanbas tarıhı tulǵa Prezıdent Nursultan Nazarbaevtyń nazaryna ilinse eken degen júrekjardy úmit-tilegimizdi el gazeti «Egemenniń» betinde ortaǵa salǵym kelip edi. Ekinshi bir mańyzdy ǵylymı jańalyq fosfor tyńaıtqyshtary jóninde bolmaq. Jalpy, fosforly kenishterdiń eki túri bar. Olar fosfory mol kenishter jáne fosfory az mıkrotúıirshikti kenishter dep ekige bólinedi. Qazirgi kezde álemde tek fosfory mol kenishterden ǵana fosfor tyńaıtqyshtaryn ón­diredi. Al mıkrotúıirshikti kenishterden tyńaıtqysh esh jer­de óndirilmeıdi. О́ıtkeni, oǵan saı keletin laıyqty teh­nolo­gııa joq. Bizdiń eldegi fos­for­­ly kenishterdiń bári mıkro­túıirshiktiler. Burynyraqta azdaǵan sary fosfor óndirgende túziletin ýly qaldyq kóp edi. Sonyń ózi aınalasyn túgel zararlap ýlandyryp bitti. Tyńaıtqyshty qazir syrttan ákelýdemiz. Al onsyz aýylsharýashylyq ónimderiniń kólemin, gektar berekesin arttyrý múmkin emes. Osy problemalarmen uzaq jyldar aınalysyp, ilkimdi she­shimin tapqan iri ǵalym, hımııa ǵy­lymdarynyń doktory Ajar Ilıa­sova óz tehnologııasyn usynady. Ol kisiniń jańa tehnologııasy arqyly álgi fosfory az mıkrotúıirshikti kenishten óte sapaly tyńaıtqysh óndirip, onyń ústine buryn esh jerde óndirilmegen polıfosfattyń úsh túrin alýǵa bolady eken. Bul fosforly tyńaıtqyshtardy paıda­lansaq aýyl sharýashylyǵynyń ónimdiligin kúrt kóterer edik. El­basy únemi aıtyp júrgendeı, arty­ǵyn shetke shyǵarsaq, bıýdjetke qyrýar paıda túser edi. Biraq osy asa paıdaly jańalyq ta ártúrli kedergilerge kezdesip, iske aspaı keledi. Bul da bile-bilsek, qazaq jeriniń yrysy emes pe? Osyndaı ǵylymı jańalyqtardy sát saǵaty soqqan osy kezde kóp uzatpaı, yrǵa­lyp-jyrǵalmaı, jedeldetip ıgerý kerek-aq. Bizdińshe, memleket múd­desi, el keleshegi osyny talap etedi. Náziken ALPAMYSQYZY, ekonomıka ǵylymdarynyń doktory, Halyqaralyq aqparattandyrý akademııasynyń akademıgi, halyqaralyq «Alash» ádebı syılyǵynyń laýreaty. ALMATY.