Qoı sharýashylyǵy: Múmkindikter men kedergiler

Elimizde 1930 jyldarǵa deıin negizi­nen quıryqty qoı tuqymdary (98%) ósi­ri­­lip, qylshyq jún óndirilgeni belgili. Ke­ńes kezeńinde álemdik úrdiske betburys ja­sa­lyp, bııazy júndi qoılardy ósirýge pár­­men berildi. 1980-90 jyldarda bııa­zy, bııa­­zy­laý júndi qoı tuqymdarynyń úlesi 55 %-ǵa jetti, odan óndirilgen jún – 68-72%, onyń ishinde bııazy jún 80-85%-dy qurady. Jún óndirýdiń kólemi ǵana emes, sapasy da artyp, álemniń 12 alys-ja­qyn eline jylyna 25-30 myń ton­na jún eksporttalyp, respýblıkadaǵy je­ńil ónerkásip oryndarynda jan basy­­na shaqqanda 2,0-2,3 sharshy metr mól­sherinde sapaly mata daıyndaldy.

Táýelsizdik alǵan tusta qoı sany 36 mln-ǵa jetip, jylyna 105 myń tonnadan asa tabıǵı jún, 267 myń tonnadan asa (soıys salmaǵymen) et óndirilýi, qoı sharýa­shylyǵyn damytý múmkindikteriniń zor ekenin dáleldedi.

Búgingi tańda qoı basynyń jalpy sany 18 mln bolǵanymen, bııazy jáne bııazy­laý júndi qoılar 2,3 mln bastan as­paıdy. Jalpy alynǵan 40 myń tonna jún­­niń 7,1 myń (18%) tonnasy bııazy jún­ge tıesili, ıaǵnı jýylǵan jún esebimen óndiris­ke jaramdy 3,5 myń tonna jún ón­di­rilýde. Halyq sharýashylyǵyna qa­jet­t­iligin eskerip, ǵylymı turǵydan kelsek, elimizdegi bııazy jáne bııazylaý jún­di qoı sany 8 mln bastan joǵary bolýy tıis edi. О́ıtkeni halyqty, ásirese, balalardy sapaly kıimmen qamtýǵa jylyna ár adamǵa keminde 2 kg qoı júni (tabıǵı jún esebimen), onyń ishinde 1,5 kg bııazy jáne bııazylaý jún óndirilýi keregi anyqtalǵan. Sonymen, bııazy jáne bııazylaý júndi qoı basy qajetti mólsherden 4 ese­ge deıin az bolyp otyr. Eń soraqysy, jyl saıyn óndiriletin 40 myń tonna jún­niń 26 myń (67%) tonnaǵa jýyǵy jaramsyz (ýtıl) bolyp qalýda.

Resmı derekterge súıensek, Qazaq­stan aýmaǵynda óndirilgen barlyq jún­niń 11%-y ǵana óńdeledi, osy kórset­kish jýyl­ǵan bııazy jún úlesine tıesili. Eks­­port­tyq áleýetti saralasaq, bar joǵy 1 834,5 tonna bııazy jún syrtqa satyl­­­ǵan. Sońǵy bes jylda jún óndirisi 8%-ǵa art­qanymen, eksport 3,5 esege tó­men­degen. Respýblıka kóleminde óń­deý sala­sy­nyń múmkindigin saralasaq, In­dýst­rııa jáne ınfraqurylymdyq da­mý mınıstr­liginiń aqparaty boıynsha jún óńdeý salasyndaǵy 13 arnaıy ma­­man­­dandyrylǵan kásiporynnyń tek tór­­teýi ǵana osy baǵytta jumys atqara ala­dy. My­saly, «Fabrıka POSh-Taraz» kásip­or­­ny júndi jýý men shúıkelengen jún ón­dirýge mamandandyrylsa, «Shym­kent-Ka­she­mır» kásiporny bııazy jáne qyl­shyq júndi jýyp, odan daıyn ónim alý­ǵa teh­no­logııalyq turǵydan jasaq­tal­ǵan. Aty­raý oblysynda Caspiy Lana Atyrau kásip­orny júndi tolyǵymen óńdeý tehno­logııa­syn ıgergen, kóbine, toqyma jamyl­ǵy shyǵarady. Almaty oblysynda «Kýat LTD» kásiporny júndi óńdeý arqyly negizinen kıiz, ultaraq, baıpaq óndiredi.

Búgingi tańda, qoı sharýashylyǵy ónim­deri­niń 80 %-dan astamy shaǵyn qoja­lyq­tar men qosalqy úı sharýashy­lyq­tarynda óndiriledi. Osy úrdis tehnologııalyq jańalyqtar men ǵylymı jetistikterdi paıdalanyp, salanyń eksporttyq áleýetin tıimdi paıdalanýǵa qolbaılaý bolyp tur. Sondyqtan da óndirilgen júnniń sapasy suranysqa saı kelmeı, qoı eti, onyń ishinde, álemdik naryqta úlken suranysqa ıe qozy eti tek otandyq tutynýshylardyń qajetin qamtamasyz etetin mólsherde ǵana óndirilýde (UEM Statıstıka komıtetiniń málimeti boıynsha, 2019 jyly 151,932 myń tonna qoı eti óndirilgen, jan basyna shaqqanda 8,4 kg ǵana).

Álemdik naryqtaǵy sapaly bııazy jún­ge suranys úlken bolǵanyna qaramastan, elimizde jyl saıyn óndiriletin 7 myń tonnadan asa bııazy jáne bııazylaý jún 1 dollarǵa jetpeıtin baǵamen ótkizilýde nemese múldem iske aspaýda. Jińishkeligi 19-21 mkm-ge deıingi 1 kg merınos jún­niń Jańa Zelandııa men Aýstralııa nary­ǵyn­daǵy ortasha baǵasy 10 dollardan joǵary. Osyndaı zor áleýetti nege paı­dalanbasqa?

Atalǵan jaıdyń oryn alýynyń bas­ty sebepterine toqtalsaq. Birinshiden, bııazy jáne bııazylaý júnderdi sapasyna, ásirese olardyń jińishkeligi men uzyn­­dyǵyna, lastaný deńgeıine (túrli qos­pa­larmen: qı, tikenmen aralasýy) saı jú­ıe­lep (klassırovkalap) naryqqa usyný ju­mys­tary júıesizdikke ushyrady. Keńes kezinde osy jumystar josparly túr­de at­­qa­rylyp, memlekettik baqylaý­da bol­dy. Qazirgi ýaqytta osy baǵyttaǵy ju­mys­­ty uıymdastyrýǵa memleket tarapy­nan kóz­qaras, al sharýalar tarapynan tal­py­nys baıqalmaıdy. Ekinshiden, bııazy jáne bııa­z­ylaý júnniń satylmaýy osy baǵyt­taǵy qoı tuqymdarynyń ósýine tejeý bolyp tur.

Sebebi, sharýalar úshin tólderi al­ǵashq­y táýlikterde kútimdi qajet et­peı­tin quıryqty qoı tuqymdary­nyń qosh­qarl­arymen jappaı býdandas­tyrý qolaıly. Osy úrdistiń áserinen qoı júni ártek­tilenip, onyń fızıka­lyq-tehnologııalyq sapasy nashar­lady. Bııazy júndi sýbsıdııalaý kezinde shıkizattyń sapalyq kórsetkishteri eskerilmeýi júnniń sapasyn tómendetip, otandyq jeńil ónerkásiptiń qa­lypty jumys isteýine kedergi keltirdi. Oǵan qosymsha, jún daıyndaý jáne satý­men aınalysatyn qurylymdar júıeli ju­mys atqarmady. Al 2020 jyldan bas­tap júnge qarastyrylǵan sýbsıdııanyń múl­dem toqtaýy merınos júndi qoılardy ósi­rýge yntalandyrmaı, onyń damýyna qol­­baılaý bolyp otyr. Nege? О́ıtkeni bııa­zy júnge berilgen 150 teńge sýbsıdııa, sol jún­­di qyrqýǵa jumsalatyn shyǵyndy óteý­ge ǵana jaraıtyn edi. Sebebi bir bas qoı­dy qyrqýǵa 350-450 teńge jumsalsa, bir qoıdan alǵan 3 kg júnge 450 (150 tg h 3 kg = 450) teńge sýbsıdııa alatyn edi. Al na­ryqtaǵy bııazy júnge beriletin baǵa 350 teń­geden aspaıdy. Sonda, qoı baqqan sha­rýa bir bas maldan 1 myń /350 tg h 3 kg = 1050/ teńgeden aspaıtyn tabys tabady, osy qarjymen shyǵyn jabyla ma?

Bııazy júnge degen álemdik suranys­qa oraı, qoı júniniń naryqtaǵy par­qyn álemdik deńgeıge jetkizý memleket quzyryndaǵy saıasat. Bııazy merınos jún óndirisiniń standartqa saı damýyn sapa­lyq turǵydan qadaǵalaýdy júzege asyratyn, zamanaýı qural-jabdyqtarmen qamtylǵan sertıfıkattalǵan jún zertteý ortalyqtarynyń qalypty /rentabeldi/ jumys atqarýyna memlekettik turǵy­dan jaǵdaı jasalǵany jón. Osy oraıda, bııa­zy júndi qoı sharýashylyǵy órken­de­gen Aýstralııanyń is-tájirıbesin qol­danyp, júndi sapasyna saı satýdy shuǵyl qolǵa alýdy qarastyrý kerek. Jińish­ke talshyqty baǵaly merınos júnin ón­dirý boıynsha kóshbasshy elde jún nary­ǵyn retteýmen aınalysatyn birneshe ǵa­syr­lyq tájirıbesi bar Aýstralııa jún kor­porasııasy (AJK) jumys isteıdi. Uıym­­dastyrý sharalaryn iske asyrý úshin jalpy qyrqylǵan júnniń 8 % mól­sherinde salyq alatyn AJK jyldar bo­ıy­na jınalǵan qarjynyń 50 %-yn rezerv­tik baǵamen shıkizat satyp alýǵa, 44,0 %-yn halyqaralyq jáne ulttyq jún saýdasy is-sharalaryn retteýge, qalǵan 6,0%-yn ǵylymı-zertteý jumystary shyǵyndaryna jumsaıdy eken. Osy oraıda, memleket tarapynan qoı salasyna mán berilip, osyndaı tetikterdi nemese balama joldaryn qarastyrǵan abzal.

Álemdik naryqta jińishke merınos júnge suranys eshqashan qanaǵattan­dyryl­ǵan emes, baǵa da joǵary deńgeı­de turaqty saqtalýda. Osyny eskerip, otan­dyq bııazy júndi qoı sharýashy­ly­ǵynda jińishke talshyqty merınos jún beretin, salmaq basatyn, ári tezjetilgishtik qa­sıet­teri utymdy ushtasqan qoı otarlaryn kóbeıtip, ony odan ári asyldandyrý jumystaryn jandandyrý qajet. Qoshqarlary men saýlyqtarynyń ortasha salmaqtary, tıisinshe, 100-120 jáne 65-70 kg, al 20 aptalyq erkek toqtylary 45 kg-nan asatyn, aýstralııa etti «merınosy» men nemistiń «doıchemerınofleıshshaf» tuqymyn tıimdi ádistermen qarqyndy paıdalaný otandyq bııazy júndi qoı sharýashylyǵyna tyń serpin bereri óndiristik tájirıbede dáleldendi.

Mysaly, 2011 jyly seleksııalyq jetistik retinde tirkelgen bııazy júndi qoıdyń etti baǵyttaǵy jańa tuqymy «Etti merınos» osyǵan dálel. «Etti merınos» – tuqym shyǵarý úrdisinde merınos jún men sapaly qozy etin óndirýdi qamtamasyz etetin, «óz tólinen ósirý» ádisimen shyǵarylǵan baǵaly tuqym.

«Etti merınos» tuqymynyń ónimdilik qasıetterin qalyptastyrý sekseninshi jyldary qazaqtyń bııazy júndi qoıynyń ettilik qasıetin arttyrý baǵytymen júr­gizildi. Osy qoılardyń jergilikti jer­ge beıimdiligin paıdalana otyryp, onyń ettiligin arttyrý maqsatynda etti mal tańdalyp, tuqymishilik seleksııa ádisi­men etti baǵyttaǵy otarlar sany kóbeı­tildi. Seleksııalyq úrdistiń sońǵy kezeń­derinde etti­lik qasıetti kúsheıtý maq­satynda ne­mistiń «deıchemerınofleısh­shaf» qosh­qar­­larynyń genetıkalyq ále­ýeti qol­da­nyldy. Osyndaı býdandastyrý­dan alyn­ǵan tuqymdar óz tólinen ósirý joly­men kóbeıtilip, tuqymishilik suryp­taý­ǵa basymdyq berildi. Árıne, jún sapa­sy nazardan tys qalǵan joq. Erte jetil­gen qozylardy sol jyly atalyq retin­de paıdalaný ádisteri qoldanyldy. Sur­yp­taý kezinde 6-7 aılyǵynda 50 kılo salmaq­tan asatyn qoshqar toqtylar, ettiligi ja­ǵy­nan jáne jún sapasy boıynsha qatań su­ryp­taýdan ótkizilip, kóbine, qoldan uryq­tandyrý jolymen qarqyndy paıdalanyldy. Ǵalymdardyń qoldanǵan osy utymdy sheshimi óte jaqsy nátıjesin berdi. Birinshiden, maldyń ettiligi artty, ekinshiden, qozylardyń erte jetilýi tektik qasıet retinde qalyptasty.

Osy tuqymdardyń jáne onyń býdan qosh­qar­laryn zamanaýı DNQ-tehno­lo­gııa­men baǵalap, jaqsartýshy retinde tanyl­ǵandaryn qoıdy qoldan uryqtandyrýda qarqyndy qoldaný, alynǵan tólderdi jún sapasy men tezjetilgishtigi boıynsha irik­teý men juptaýdy júıeli júrgizý otan­dyq bııazy júndi qoı sharýashyly­ǵy­nyń básekege qabilettiligin arttyrary daýsyz.

Júndi-etti baǵyttaǵy tuqym – qazaq­tyń ońtústik merınostarynyń tózimdi­lik qasıetterin saqtaı otyryp, tirileı sal­maǵy men jún ónimdiliginiń kólemi men teh­nologııalyq sapasyn jaqsartý osy tu­qym­nyń básekege qabilettiligin arttyryp, tuqymnyń tektik qoryn jetildirýge jol ashady. Uqsas ónimdilik baǵyttaǵy, elimizdiń soltústik jáne soltústik-shyǵys óńirlerine keńinen taralǵan qazaqtyń soltústik merınostarynyń joıylyp ketýi atalǵan jumystyń teorııalyq jáne tájirıbelik mánin arttyryp, arnaıy sharalar keshenin qabyldaýdy jedeldetýdi qajet etedi.

Qoı sharýashylyǵy salasynda ǵylym men óndiristiń ǵasyrǵa jýyq birlese júr­gizilgen jumystarynyń nátıjesinde qyl­shyq júndi quıryqty saýlyqtardy shetelderden ákelingen bııazy jáne bııazylaý júndi qoı tuqymdary qoshqarlarymen uryqtandyrýdan alynǵan býdandardy, seleksııa maqsatyna saı, suryptaý men juptaý arqyly shyǵarylǵan, jergilikti qoılardyń tózimdilik qasıetteri men sheteldik tuqymdardyń joǵary ónim­diligi utymdy ushtasqan 5 bııazy (qazaq­tyń bııazy júndi qoıy, qazaqtyń arqar­merınosy, qazaqtyń ońtústik jáne sol­tús­tik merınos­tary, etti merınos), 4 bııazy­laý (qazaqtyń etti-júndi, qazaq­tyń krossbredti bııazylaý júndi, aqja­ıyq etti-júndi, qazaq­tyń etti tez jetil­gish bııazylaý júndi qoıy) jún­di qoı tuqymdary sapaly jún ón­diri­si boıyn­sha elimizdiń álemdik der­java­­lardyń alǵashqy ondyǵyna enýin qam­ta­­masyz etip qana qoımaı, qoı etin, onyń ishinde qozy etin respýblıkadan tys naryqqa úlken kólemde shyǵarýǵa múmkindik berdi.

Qazaqtyń bııazy júndi qoıy, qazaq­tyń arqarmerınosy, qazaqtyń ońtústik me­rı­nostary 1946-66 jyldar araly­ǵyn­da shyǵarylyp, respýblıka jáne odan tys aımaqtarǵa qoı tuqymdary men olar­dyń ónimderi seleksııa jetistigi mártebe­sinde keńi­nen taraldy. Et, jún ónimi jáne jer­gilikti tabıǵat jaǵdaılaryna beıim­delý­shilik qasıetteri jaqsy ushtas­qan bul tu­­qym­dar taýar óndirýshiler tara­py­nan su­ra­nysqa ıe. Tek, qazaqtyń arqar­me­rı­no­sy ǵana reforma jyldarynda bir­sha­ma azaı­ǵanymen, taralý aımaǵynyń tu­raq­­ty­ly­ǵyn saqtap qaldy. Basty sebep – olar­dyń ushasynda (tutynýshylardyń ba­sym bóligi tarapynan suranys tómen quıryq­tyń bolmaýynan) maı úlesiniń tómen­digi jáne maıdyń et ulpalarynyń qura­mynda mármárlik (mramor) sıpatta qa­lyp­tasyp, ettiń qunarlylyq jáne ta­ǵam­­dyq qun­d­y­lyǵynyń joǵary bolýyn qamtamasyz etýi.

Otandyq bııazy jáne bııazylaý júndi qoı tuqymdarynyń osy ereksheligi men onyń quıryqty qoımen salystyr­ǵan­da tól­­sheń­diginiń joǵarylyǵyn (25-30%-ǵa) utym­­dy paıdalaný osy baǵyttar­­­dy ór­­­ken­­detýge jańa kózqaras qalyp­tas­tyra­­ty­ny anyq. Atalǵan tuqymdar­dan ishik, ton tigýge paıdalanylatyn baǵaly teri shı­kizattaryn alýǵa bolatyny jáne onyń taýarlyq qasıetteri (ádemiligi, jy­ly­lyǵy, jeńildigi) qylshyq júndi qoı­larmen salystyrǵanda áldeqaıda joǵary ekeni eskerilmeı keledi.

Jún talshyqtarynyń uzyndyǵy men jińish­keligi qoı denesiniń óne boıynda bir­kelki keletin, qyrqylǵan júnniń uzyn­dyǵy – 7 sm-den, jún jińishkeligi 60-sapadan (25 mkm) tómen emes bııazy merınos júnge saı keletin shıkizat tek juqa da tyǵyz teride ǵana qalyptasatyndyǵy ǵylymda ótken ǵasyrdyń basynda-aq dáleldengen. Osy ónimdilik baǵyt­taǵy qoı tuqymdaryn, qarakól qoılary sekildi, tek taza tuqymdy ósirý arqyly ǵana jetildirýge bolatynyna taýar ón­dirý­­­shiler tarapynan jetkilikti mán beril­meı keledi. Osy oraıda, qoı tu­qym­daryn onyń baǵaly genotıptik erek­she­lik­terin saqtaı otyryp, asyldan­dyrý jumys­tarynda josparly paıdalanýǵa jaýap­ty Respýblıkalyq palatalar men sala­nyń ǵylymı negizde damýyna ádis­te­­me­lik jetekshi, ǵylymı mekeme Q.Ú.Medeý­bekov atyndaǵy «Qoı sharýa­shy­ly­ǵy ǵy­lymı zertteý ınstıtýtynyń» ǵalym­daryna úlken jaýapkershilik júk­teledi.

At ústinde kún keship, zat qadirin tereń túsingen, qoı terisine «Toǵyz qabat torqadan toqtyshaqtyń terisi artyq» dep baǵa bergen eldiń urpaǵy – bizge atakásipke qurmetpen qaraý, salany damytyp, ónimin uqsata bilý – paryz.

Sheteldik tezjetilgish, etti, etti-jún­di qoı tuqymdaryn paıdalaný arqy­ly bý­dan tólderdiń et ónimdiligi men tez­je­­til­­gishtigin arttyrýǵa bolady. Ol úshin bi­rin­shiden, býdandarǵa tıisti azyq­tan­dy­rý, baǵý jaǵdaılary jasalynýy shart. Ekin­shiden, qandaı tuqymdar paı­da­la­ny­lyp, qandaı jaǵdaılar jasalsa da et, jún, teri ónimdilikteriniń kóle­mi men sapasyn qatar arttyrý múm­kin emes. Bul – álemdik ǵylym men táji­rı­be­de san ret dáleldengen, talas­syz shyn­dyq. Aıtylǵan máse­leler eskeri­lip, ǵa­syrǵa jýyq júr­gizilgen asyldandy­rý jumystarynyń nátı­jesinde 2016 jyly ǵana shyǵarylǵan qazaqtyń etti tez jetilgish bııazylaý júndi qoı tuqymy bul pikirge dálel bola alady. Jaqsartýshy genotıp retinde brıtandyq gempshır tuqymy qoldanylyp, ettilik, tezjetilgishtik, tólsheńdik qasıetterimen kózge túsetin bul tuqym, jún sapasy boıynsha kez kelgen bııazy júndi qoı tuqymymen teńese almaıdy.

Seleksııa jetistigi retinde synaqtan ótýi 1991-96 jyldarǵa, ıaǵnı reforma keze­ńi­ne tustas kelgen, bııazylaý júndi qoı tu­qym­darynyń (qazaqtyń etti-jún­di qoıy, qazaqtyń krossbredti bııazylaý jún­di qoıy, aqjaıyq etti-júndi qoıy) shy­ǵarylýy is júzinde olardyń qar­qyndy azaıýymen qatar júrdi. Elimiz qoı sha­rýa­shylyǵyndaǵy eń jańa tuqym – qazaq­tyń etti tez jetilgish bııazylaý júndi qo­ıynan basqa atalǵan tuqymdar is júzinde joǵalyp ketý qaýpi aldynda tur. Bul tuqymdardyń et ónimdiligi men tez­jetilgishtik qasıetteriniń joǵa­ry­lyǵyna qaramastan, tólderiniń alǵash­qy táýlikterde, quıryqty qoı tuqym­dary­men salystyrǵanda, kútimdi qajet etetin­digi, sondaı-aq bııazy júnge berilgen mem­lekettik sýbsıdııanyń bııazylaý jún­ge berilmeýi de mal sanynyń kúrt tómen­deýine ákelip soqty.

Qoı sharýashylyǵynyń keleshegi qozy etin óndirý jáne eksportqa shyǵarýmen tyǵyz baılanysty ekenin eskersek, osy ba­ǵyttaǵy jumystar tıimdiligin eseleı arttyrýǵa bıologııalyq, genotıptik erek­shelikteri boıynsha bııazylaý júndi qoı tuqymdary barynsha saı keledi. Qozy etin óndirý isin júıeli jolǵa qoıýda eli­mizdiń soltústik, soltústik-shyǵys aımaq­tarynyń túrli sebeptermen egin egýge qoldanylmaı jatqan shuraıly jerlerin, sondaı-aq úlken qalalar beldeýlerindegi sýlandyrý múmkindigi joǵary alqaptardy osy ıntensıvti tuqymdardy ósirý arqyly ıgerýdiń máni óte zor. Bul istiń memleket qadaǵalaýymen jáne arnaıy jospar boıynsha iske asyrylýy, birinshiden, sol­tústik shekaralyq aımaqtardy, ońtús­tiktegi tyǵyz ornalasqan halyqtyń esebi­nen, tıimdi qonystandyrýdy júzege asy­rýǵa, ekinshiden, qoı sharýashy­lyǵy­nyń laıyqty damýyn qamtamasyz etýge múmkindik beredi.

Búgingi tańda etti-maıly baǵyttaǵy qoı tuqymdary (qazaqtyń qylshyq júndi quıryqty qoıy, edilbaı qoıy, qazaq­tyń uıań júndi quıryqty qoıy, saryar­qa qylshyq júndi quıryqty qoıy, degeres qoıy, ordabasy qoıy, gıssar tuqymynyń qan úlesi túrlishe býdandary) elimizdegi osy túlik túriniń 80%-ǵa jýyǵyn qurap otyr. Basty sebep – olardyń kú­tim tal­ǵamaıtyndyǵy men qozy­larynyń tez­jetilgishtigi. Ekinshi­den, júnge sura­nystyń bolmaýy da osy baǵyttaǵy qoı tuqymdarynyń keń taralýyna yqpal etti. Qazirgi kezde ońtústik jáne ońtústik-shy­ǵys óńirlerdiń quıryqty saý­lyq­taryna gıssar tuqymynyń qoshqarlaryn paıdalaný úrdisi beleń alyp tur. Iri salmaqty, quı­ryq úlesi ushanyń 30 %-ǵa jýy­ǵyn quraıtyn gıssar tuqymy qosh­qar­laryn paıdalanýdyń etek alýyna túrtki bolǵan jaı: býdan toq­tylardyń tezjetilgishtigi jáne jer­gilikti qazaqtyń qyl­shyq júndi quıryqty qoıy toqty­larymen salystyrǵanda 4-5 kg-ǵa iriligi. Kemshilikteri: jún kólemi men sapasynyń tómendigi, Qazaqstannyń túrli aı­maq­tary­nyń jaǵdaılarynda ja­ıy­lym­da baǵýǵa, ásirese Soltús­tik, Batys, Shyǵys jáne Orta­lyq Qazaq­stannyń qatal qysyna gıssar tuqymynyń qan úlesi joǵary býdandardyń beıimdelýshilik qasıetteriniń tómendigi, jyl boıyna jaıylym azyǵyna qosymsha ústep qorektendirýdi qajet etýi.

Osy oraıda elimizde ósirile­tin, qarakól tuqymynan ózge, bar­lyq qoı tuqymdarynyń ana­lyq negizi bolyp tabylatyn qazaq­­tyń qylshyq júndi quıryq­ty qoıy men onyń halyq seleksııasy negizinde shyǵarylyp, otan­dyq ǵalymdar men óndiris maman­darynyń birlesken eńbegi nátıjesinde jaqsartylǵan toby, ulttyq brend – edilbaı tuqymyn taza saqtap qalý jáne odan ary jetildirý óte ózekti de kezek kúttirmeıtin másele.

Qazaqstan men odan tysqary aımaq­tardyń aptap ystyǵy men qaharly aıazyna beıimdelýshilik qasıetteri boıynsha teńdessiz, sondaı-aq usha salmaǵy boıynsha gıssarlarmen qatarlas, al et ónimdiliginiń sapasy boıynsha eleýli deńgeıde joǵary (ushadaǵy et ulpalary úlesiniń joǵary, quıryq salmaǵynyń tómen­digi esebinen) mal – edilbaı tuqy­myn saqtaý men odan ary taza tuqymdy ósirýdiń arnaıy baǵdarlamasyn qabyldaý men iske asyrýǵa tez arada kirisý qajet.

Aıbyn TО́REHAN,

aýyl sharýashylyǵy ǵylymdarynyń doktory,

«Ulttyq agrarlyq ǵylym-bilim berý ortalyǵy» mekemesiniń ǵylym jáne aqparattyq tehnologııalar jónindegi basqarýshy dırektory