Kez kelgen óner týyndysy – jan azabynyń jemisi. Bul siz ben biz oılaǵandaı bákún-shúkin sharýa emes, óte úlken eńbek. Jan men tánniń qaqtyǵysy dese de bolady. Dúnıege keraǵar kózqaras, tarıh teńizin keship ótý, júrek tolqynysyn basý, ýaqytpen sanasý, osynyń bári – shyǵarmashylyq prosestiń basty baǵdary. Sizdiń keýdeńizdi jaryp shyqqan árbir týyndy sarqyp bergen kóz jasyńyzdaı móldir de kerim qubylys.
Dalı jáne onyń mysyqtary
Bul tańǵajaıyp fotosýret 1948 jyly túsirilgen. Týyndy ishindegi keıipkerler aspanda qalqyp júrgenine qarap, buǵan sıfrly tehnologııanyń qatysy bar deýge kelmeıdi. Kóbine jurt bul týyndyny «Dalı jáne onyń mysyqtary» dep ataıdy. Shynynda da solaı. Dali Atomicus. Muny ataqty qylqalam sheberiniń jaqyn dosy, fotografııadaǵy sıýrrealızmniń negizin qalaýshy Fılıpp Halsman túsirgen eken.
Qazir mundaı qyzyqty fotosýretter jasaý túkke turmaı qaldy. Tehnologııa damyǵan shaqta ári «fotoshop» degen sıqyrly baǵdarlama paıda bolǵan kezde kishkentaı balaǵa deıin oıyna kelgenin jasaı alady. Al ol kezeńde mundaı fotosýretke túsirý qıynnyń qıyny edi. Eń qyzyǵy, bul kadrdy qaǵyp alýǵa 6 saǵattan astam ýaqyt ketipti.
Jaqsylap kóz salsańyz, molbert pen keskindeme tóbeden qarmaq jibine ilinip tur. Eki kómekshi mysyqtardy laqtyryp qana qoımaı, sol mezette bir shelek sýdy shashýǵa tıisti bolǵan. Tipti fotograftyń áıeli oryndyqty uzaq ýaqyt kóterip turýyna týra kelipti. Al Salvador Dalıdyń áreketi tipti kúlkili. О́nerge jan-tánimen berilgen adamnyń obrazyn somdaý.
Ár túsirilim saıyn Fıllıpp Halsman qaıta-qaıta fotoapparatty ázirlep otyrǵan. Iаkı plenkany qaıta-qaıta jańartyp otyrǵan. Fotograftyń talaby boıynsha, «úsh» degende kómekshiler mysyqtardy laqtyryp, «tórt» degende sý tógýge tıis. Soǵan saı Dalı de sekiredi. Sondaı sátte kóbine sýretshi jaıbasarlyq tanytsa kerek. Kómekshiler jıi-jıi edendi súrtip, ábden úrkip qalǵan mysyqtardy qýalaýmen bolǵan eken. Jarty kúnge sozylǵan jumys neshe túrli qyzyqqa toly bolǵany sonshalyq, adamdar ózderiniń sharshaǵanyn da baıqamaǵan. Aqyry uzaq tájirıbeden keıin osyndaı tamasha sýret ómirge keledi.
Aqyrǵan arystan
Bul logotıpti álemdegi eń áıgili logotıpterdiń biri dep ataýǵa bolady. Shynynda da, amerıkalyq Metro-Goldwyn-Mayer kompanııasy (MGM) osy arystan arqyly kıno tarıhynda ózindik qoltańbasyn qaldyrdy. Aqyrǵan arystan shyn máninde kompanııanyń negizgi logotıpi ǵana emes, búkil Gollıvýdtyń juldyzyna aınaldy. Osy qorqynyshty qalpy arqyly, kórermenderdiń de júregin jaýlady.
Shynynda logotıpte bir ǵana arystannyń beınesi berilmegen. Jyrtqysh ańmen jumys isteý mamandardy ábden ábigerge salsa kerek. Mezgil-mezgil almastyryp otyrǵan eken. Sodan da bolar, MGM logotıpiniń tarıhy kompanııanyń tarıhyna qaraǵanda áldeqaıda qyzyǵyraq. Bul arystandardyń keıbiri shynymen de tanymal bola bilipti. Al qalǵanynyń túr-túsi ýaqyt óte umytylǵan.
Endi qarańyz, alǵash ret 1916 jyly «О́nerge arnalǵan ónerpaz» uranymen plenkaǵa qorshalǵan arystan beınesi jańadan qurylǵan Goldwyn Pictures Corporation logotıpinde paıda boldy. Bul arystan tarıhqa «Túpnusqadaǵy Leo arystan» degen atpen endi. Ol sondaı-aq «Únsiz arystan» degen atpen de belgili. Logotıpti sýretshi Hovard Dıs jasaǵan.
Arystan Hovardtyń súıikti fýtbol quramasynyń sımvoly boldy dep sanaıtyndar bar. Logotıp osy janýardyń sımvolızmi retinde qarastyrylǵan dep te aıtylady. Ol da múmkin, biraq naqty emes. San alýan boljam men alyp-qashpa áńgime áli de aqparat betterinde jıi-jıi jazylyp júr.
Aqyry 1924 jyly Metro-Goldwyn-Mayer quryldy. Iаǵnı Metro-Goldwyn Pictures Corporation pen Louis B qosylyp Mayer Productions-ke aınaldy. Jańa kompanııa basshylyǵy tiri arystanmen túsirilgen eski logotıpke oralýǵa sheshim qabyldaıdy. Osylaısha tanymal logotıp paıda bolady, ol tarıhta MGM-diń resmı logotıpi retinde saqtaldy.
Basty róldi somdaǵan arystannyń aty Sles edi. Onyń ómirbaıany da tarıhta qaldy desek bolady. Sles 1919 jyly 20 naýryzda Irlandııanyń Dýblın haıýanattar baǵynda týǵan. Keıin ataqty arystan ıesimen Amerıka Qurama Shtattaryna qonys aýdarady. Jıyrma jylǵa jýyq ýaqyt ómir súrip, 1936 jyly ólgen. Qazir Slestiń terisi Makferson murajaıynda saqtaýly.
Sát pen sezim
Áı-áı, Robert Dýano, «bir júrgen ápendi ekensiz» dep bas salyp kinálaýǵa bolatyn da edi, eger osy bir ómirdiń ózindeı, sezimniń sózindeı názik te shynaıy sýret bolmaǵanda. 1950 jyly Life jýrnalynan tapsyrys alǵan fotograf sátti kadry úshin álemdik dańqqa bólendi.
«Onda turǵan ne bar?» dep, nemketti qaraıtyndar da tabylar, dese de sulýlyqqa shomylǵan Parıjde jalyndy jastyq pen tátti mahabbattyń sımvolyna aınalyp shyǵa kelgen týyndyǵa tamsanbastan basqa amal joq. Kezdeısoq hám sheber túsirilgen sekildi kóringenimen kadrdyń úılesimdi kompozısııa jasamaýy, syrtqy fonnyń bulyńǵyrlyǵy, keıipkerlerdiń ornalasý keńistigi ómirdiń naǵyz shynaıy bet-beınesin syzyp bergendeı.
Atalmysh redaksııa basshylyǵy Robert Dýanonyń sýretin Parıj kóshelerinde súıisken birneshe fotosýretpen qatar jarııalaıdy. Biraq oqyrmandardyń basym bóligi Parıj kóshesindegi súıisken qyz ben jigittiń fotosýretin úzdik dep tabady. Oǵan aıtylǵan teris pikir de, jaqsy oı da búginde redaksııa muraǵatynda jatyr.
Bul fotosýret 1986 jyly kóshe plakattaryna basylǵannan keıin ǵana álemge áıgili boldy. Robert Dýanonyń «Súıý» shyǵarmasy 2,5 mıllıon ashyq hatqa, 500 myń plakatqa jáne odan da kóp kúntizbege, fotoalbomdarǵa basyldy. Eń qyzyǵy, avtordyń osy týyndysy basqa fotolaryna qaraǵanda mol tabys ákelgen eken. Sebebi ataqty fotograftyń esimi sol ýaqytta úzdikter sanatynda edi.
Endi qarańyz, fotoda ózderin osy sýrettiń keıipkerleri retinde tanystyrǵan jas jubaılar redaksııaǵa ashyq hat joldap, Robertten ótemaqy talap etedi. Tipti is sotqa deıin jetken eken. Osylaısha, erli-zaıyptylar 90 myń AQSh dollaryn talap etedi. Árıne, 40 jylǵa jýyq ýaqyt úndemegen olardyń aıaq-astyna ataq bitkende ersi áreketke barýy qoǵamda úlken dúrbeleń týǵyzǵan. Aqyry, Robert Dýano jeńiske jetipti. Biraq ol sýrettiń sahnalanǵanyn moıyndaýǵa májbúr bolady.
Fotograftyń aıtýynsha, kóshede súıisip turǵan adamdardy sýretke túsirýge kóbiniń batyly barmaıdy, dese de «mundaı juptardyń shynaıy mahabbatyn berýdiń ózi úlken mártebe» deıdi.